Sjómannadagurinn

Ágætu tilheyrendur,

Helstu markmið sjómannadagsins í upphafi voru að efla samhug meðal sjómanna og minna á mikilvægi starfa sjómanna fyrir þjóðina. Mikilvægi starfa sjómanna er síst minna í dag, þrátt fyrir miklar þjóðfélagsbreytingar, en fyrir röskum sextíu árum. Í dag er sjávarútvegurinn undirstaða fjölbreytts og flókins upplýsinga- og þjónustuþjóðfélags og engin teikn á lofti um að það muni breytast. Fjölbreytni þjóðfélagsins er hinsvegar svo mikil og framboðið af alls konar upplýsingum og afþreyingu því líkt að mörgum sést yfir það á hverju við byggjum okkar þjóðfélag. Það er því enn sem fyrr ástæða fyrir sjómenn að halda upp á sjómannadaginn og bjóða öðrum starfsstéttum þjóðfélagsins að taka þátt í þeim fagnaði.

Minn heimabær hefur í gegnum tíðina verið einn stærsti og mikilvægasti útgerðarbær landsins. Bærinn hefur hinsvegar breyst mikið. Hann hefur þanist út og fjölmargar aðrar atvinnugreinar eru orðnar snar þáttur í atvinnulífi bæjarins. Samt sem áður er það alltaf þannig að bæjarlífið hverfist um höfnina. Höfnin er miðpunktur þess. Þar er auðvitað blómleg starfsemi, en aðrir bæjarbúar sækja þangað ekki síður til þess að hittast og finna það að þeir eru hluti af því lífi sem þar fer fram.

Breytingarnar hafa ekki skilið sjávarútveginn eftir ósnertan, þar er verið að nota alla þá miklu tækni sem notuð er í hinum nýju atvinnugreinum. Það er því langur vegur frá þeim sem réru til fiskjar á opnum bátum og til þeirra sem standa í brúnni á stórum nýtísku togurum í dag. Samt er verið að vinna sama verkið og það skiptir máli hver það er sem stendur í brúnni. Tæknin hefur ekki tekið öll völd, hyggjuvitið, reynslan og tilfinningin er ennþá nauðsynleg ef vel á að takast til.

Stærsta breytingin er þó kannski í því fólgin að nú þurfum við að stjórna okkar fiskveiðum. Geta okkar til þess að draga fisk úr sjó er meiri en fiskistofnarnir þola. Jafnvel miklu meiri. Því hefur reynst nauðsynlegt að takmarka aðganginn. Í þessu efni eru fólgnar þrjár hættur fyrir okkur Íslendinga. Í fyrsta lagi er það sú hætta að við, þrátt fyrir allt, göngum of nærri náttúrunni og verðum fyrir þeirri ógæfu að missa fiskistofna niður fyrir það að hægt sé að stunda úr þeim arðsamar veiðar. Í öðru lagi sú hætta að þrátt fyrir að okkur takist vel til með okkar fiskveiðistjórnun og sjálfbæra nýtingu stofnanna að þá verðum við blórabögglar annara sem ekki ná að stýra sínum veiðum. Og í þriðja lagi að óeining og ósætti um fiskveiðistjórnunarkerfið geri atvinnugreininni ókleift að starfa og skila arði í þjóðarbúið. Framhjá þessum hættum getum við ekki horft og verðum að taka á þeim hverri á sinn hátt.

Lífskjör allra sem á Íslandi búa, mótast af því hvernig til tekst um nýtingu lifandi auðlinda hafsins. Þegar ég reyni að skyggnast inn í framtíðina sé ég ekki að þetta breytist í bráð. Að mínu mati hefur sjávarútvegsumræða undanfarinna ára skilað verulegum árangri í auknum skilningi á sjávarútvegsmálum. Ég tel að allur almenningur og þar með stjórnmálaflokkarnir geri sér góða grein fyrir mikilvægi sjávarútvegsstefnunnar og nauðsyn þess að halda vel til haga, bæði þeim þáttum stjórnkerfis fiskveiða sem skilað hafa miklum árangri og nýsköpun í hugsun um sjávarútvegsmál.

Fyrir liggur að endurskoða stefnuna með það að markmiði að ná sem víðtækastri sátt í þjóðfélaginu um hana. Ég ætla að koma þeirri vinnu í gang sem fyrst. Þar þarf, sem kostur er, að tryggja að þeir sem kallaðir verða til starfa hafi jafnt sýn til heildarhagsmuna og þekkingu á einstökum þáttum. Ég tel að meginmarkmið sjávarútvegsstefnunnar hljóti áfram að verða tvíþætt, annars vegar ábyrg nýting fiskistofna með langtímaafrakstur þeirra að leiðarljósi og hins vegar að greinin skili þjóðinni hámarksarði af auðlindum hafsins.

En þótt almenningur á Íslandi hafi góðan skilning á mikilvægi sjávarútvegsins þykir okkur á stundum skorta á að það eigi við úti í hinum stóra heimi. Þar þykir okkur oft að talað sé af lítilli þekkingu og miklum fordómum um sjósókn og veiðar. Ógnunina, sem þetta er við íslenskan sjávarútveg, megum við ekki vanmeta. Hugtakið sjálfbær nýting, sem er ein forsenda íslenskrar fiskveiðistjórnunar, felur í sér vernd og nýtingu. Það er að mínu mati mikilvægt að við gerum okkur og öðrum grein fyrir að við viljum stunda ábyrgar veiðar og vinnslu í anda sjálfbærrar þróunar og að við höfum sett okkur markmið og leiðir að því marki. Á erlendri grundu eigum við skipulega að halda fram hvernig við nýtum lifandi auðlindir hafsins. Okkur ber skylda, ekki síst vegna komandi kynslóða, að halda þeim sjónarmiðum fram af reisn, og leggja þannig lóð á þá vogarskál að sjálfbær nýting á lifandi auðlindum hafsins hafi ímynd náttúrulegrar og vistvænnar matvælaframleiðslu en ekki ofnýtingar og sóunar.

Í haust kemst í gagnið hið nýja og glæsilega hafrannsóknarskip Árni Friðriksson. Við þurfum sífellt að vera að auka og bæta þekkingu okkar á lífríki hafsins og höfum ekki efni á öðru en að vera í fremstu röð í haf- og fiskirannsóknum. Tilkoma nýja skipsins mun stórbæta rannsóknaaðstöðu og hlýtur að vera sjómönnum fagnaðarefni.

Sjómannadagurinn er ekki einungis dagur sjómanna heldur er hann einnig fjölskyldudagur þeirra. Í jafnréttisáætlun síðustu ríkisstjórnar var sjávarútvegsráðuneytinu falin nokkur verkefni. Eitt þeirra er að kanna áhrif langvarandi fjarvista og einangrun á fjölskyldulíf sjómanna og er vinna við það hafin. Sem þingmaður hef ég látið jafnréttismál til mín taka, því jafnrétti kynjanna fjallar um jafnan rétt til tækifæra til að sinna öllum þeim þáttum sem daglegt líf í leik og starfi felur í sér, og það eru mikilvæg mál. Það verður afar forvitnilegt að sjá niðurstöðu þessa verkefnis, því sérstaða sjómannsstarfsins er mikil.

Síðastliðið haust var ákveðið að hafrannsóknaskipið Dröfn yrði skólaskip, hluta úr ári. Fiskifélag Íslands hefur rekið skólaskipsverkefni um árabil en með tilkomu Drafnar breyttist öll afstaða til að gefa íslenskum skólabörnum innsýn í, á hverju þarf að kunna skil, til að geta veitt fisk, siglt skipum og stundað hafrannsóknir. Skemmst er frá því að segja að skólaskipið Dröfn sló í gegn og á skólaárinu fóru rúmlega 1.600 unglingar í ferðir með skipinu. Mikill áhugi unglinga og kennara, á að sjá með eigin augum hvað sjómannsstarfið felur í sér, er okkur öllum ánægjuefni.

Einhvern tímann var íslensk sérstaða orðuð svo að við værum ein fárra þjóða sem byggir afkomu sínu að stærstum hluta á nýtingu villtra dýra. Þessi framsetning, á því sem við öll vitum, setur í nýtt samhengi hættur sjómannsstarfsins og dregur fram um leið með eftirminnilegum hætti mikla sérstöðu íslenska hagkerfisins.

Við sækjum gull í greipar Ægis, en hann hefur oft krafist mikilla fórna því sjóslys hafa höggvið stórt skarð í íslensku þjóðina á þessari öld. Fram hefur komið að það sem af er henni, er talið að við höfum misst um 3.600 sjómenn í slysum. Í dag er þeirra minnst með virðingu og þökk. Við hugsum líka með þakklæti til þeirra kynslóða sem með ósérhlífni og framkvæmdagleði hafa staðið fyrir þeim stórkostlegu framförum sem hafa orðið á þessu landi jafnt í sjávarútvegi sem annars staðar á öldinni sem er að líða. Fordæmi þeirra er núlifandi kynslóðum hvatning. Því er á þessum sjómannadegi full ástæða til að horfa björtum augum fram á veg.

Til hamingju með daginn.