Aðalfundur Samtaka fiskvinnslunnar

Ræða sjávarútvegsráðherra Árna M. Mathiesen
flutt á aðalfundi Samtaka fiskvinnslustöðva 17.9.1999.

Ágætu áheyrendur,


Á ferðum mínum um landið í sumar hef ég meðal annars skoðað fjölda fiskvinnslustöðva og það þarf engan sérfræðing til þess að gera sér grein fyrir að tæknivæðing í fiskvinnslu er gríðarleg. Í einu þeirra fyrirtækja sem ég heimsótti var mér sagt að framleiðsla þorsks á hvern manntíma hafi verið í kringum 16 kíló en sé nú orðin í kringum 24-25 kíló. Þessi auknu afköst sem hafi orðið á aðeins tveimur árum hafi gjörbreytt rekstrargrundvelli fyrirtækisins. Jafnframt taldi forráðamaður þessa fyrirtækis að í augsýn væri tækni í flökun og beinagreiningu sem gæti orðið til þess að afköstin færu upp í 35 kíló á manntímann. Annað dæmi er í rækjuvinnslu. Þar hefur árangur einnig verið mjög góður en þar hafa þau hús sem hafa nýtt sé nýjustu tækni verið að auka afköst sín um 30 til 40 prósent á tveimur til þremur árum. Þetta sýnir okkur hve mikilvægt það er fyrir íslensk fiskvinnslufyrirtæki að vera fyrst til þess að tileinka sér tækninýjungar og ná aukinni framlegð á undan fyrirtækjum í samkeppnislöndum okkar.

Umræðan um sjávarútveg hefur á undanförnum árum mest fjallað um fiskveiðistjórnunina. Þetta er eðlilegt enda veiðistjórnin sá mikilvægi grunnur sem sjávarútvegur byggir á. Við ræðum hins vegar miklu minna, hvernig við eigum að ná meiru út úr þeim sjávarafla sem við höfum úr að spila af heimamiðum, eða sem næst með samningum af fjarmiðum.

Flestum virðist okkur, að það sem við búum við, sé í nokkuð föstum skorðum. En hvort sem við förum langt eða skammt, sjáum við að við lifum í síbreytilegum heimi. Þetta er sérstaklega sýnilegt sé litið til fiskvinnslunnar, og hvernig hún hefur þurft að laga sig að breyttum aðstæðum. Í kringum 1930 var 60 af hundraði útflutnings sjávarafurða saltaðar afurðir, en er nú innan við 20 prósent, fyrir tæpum 20 árum var 18 prósent framleiðslu sjávarafurða hertur fiskur, nú er það 1 prósent Síaukin vinnsla út á sjó allt fram á síðasta ár er nýrra dæmi. Annar þáttur sem hefur mikið breyst er hlutur starfsfólksins og skipulag vinnunnar. Þriðja atriðið sem ég vil nefna eru þróunina á fiskmörkuðum þar sem vald neytenda verður æ sýnilegra, og stórfelldar breytingar hafa orðið á neysluvenjum fólks.

Íslenskt samfélag var um aldir hefðbundið landbúnaðarsamfélag og athyglisvert hversu seint sjávarútvegurinn þróaðist hér á landi. Sagn- og hagfræðingar nefna einkum tvo þætti sem héldu samfélaginu lítt breyttu um aldir, Stórbændur töldu hagsmunum sínum best borgið með því að leggjast gegn því að útlendingar sem hingað sóttu til að veiða fisk fengju að vera hér á vetrum eða skipta sér af íslensku atvinnulífi. Hitt er afstaða landsmanna gagnvart erlendum áhrifum, en þess ber að minnast að öll framþróun í sjávarútvegi talsvert fram á öldina sem er að líða, varð fyrir tilstilli erlendra manna.

Það sem olli þeim stórfelldu breytingum sem urðu hér á landi á þessari öld var bylting í félagslegum tengslum, segja þeir sem gerst þekkja. Þetta gerðist án valdboðs þegar íslenskt bændasamfélag tengdist við heimsmarkaðinn, skrefið, frá sjálfsþurftabúskap til aukinnar framleiðslugetu og þar með fæðuframboðs, var stigið. Nýting á aðkeyptu vinnuafli í fiskvinnslu og við veiðar jók síðan framleiðni og gerði sjávarútveg að sjálfstæðri atvinnugrein.

Í fyrra jókst landvinnsla meir en sjóvinnsla frá árinu áður og var það í fyrsta skipti frá því sjófrysting hófst. Landfrystar botnfisksafurðir jukust í magni um tæp níu prósent en saltaðar um tvö prósent, sjófrystar afurðir hins vegar einungis um brot úr prósenti. Skýringin er meðal annars sú að landunninn botnfiskur hækkaði nokkru meira í verði en sjófrystur fiskur á árinu 1998 eða um rúm 14 prósent, álíka og saltfiskurinn en verð á sjófrystum bornfiski var rúmum 10 prósentum hærra en árið áður.

Sjó og landvinnsla hefur mismunandi aðstöðu og mismunandi möguleika. Í lok ágúst skipaði ég nefnd til að gera samanburð á starfsumhverfi þessara greina vinnslunnar sem ég vænti mikils af við að draga fram meðal annars hvort og hvar stjórnvöld þurfa að setja skýrari leikreglur. Formaður nefndarinnar eru Dr. Gunnar I. Birgisson en auk hans sitja í henni Elínbjörg Magnúsdóttir og Guðrún Lárusdóttir.

Á sjávarútvegssýningunni sem haldin var í Kópavogi í byrjun þessa mánaðar gafst aðilum sem starfa í sjávarútvegi tækifæri til þess að sjá allt það nýjasta sem tengist sjávarútvegi. Eitt af fjölmörgu sem vakti athygli mína var hversu öflug og hagnýt tölvu og upplýsingatæknin er orðin. Mér er sagt að sú mikla þróun sem hefur átt sér stað í fjarskiptum við flotann gefi okkar sóknarfæri á mörkuðum erlendis.

Við höfum fundið fyrir því að undanförnu að áhugi, sérstaklega Evrópubúa á innihaldi og uppruna matvæla hefur aukist mikið. Upplýsinga og tölvutæknin gerir mögulegt að skrá aflann með þeim hætti að kaupandi gæti fengið upplýsingar um veiðistað, hitastig sjávar hlutfall snefilefna á viðkomandi veiðistað, átuinnihald og fleira. Í þessu felst líka möguleiki á aukinni samvinnu stjórnvalda og útgerðar þar sem upplýsingar sem þessar geta nýst stofnunum eins og Hafrannsóknarstofnun og Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins.

Samfara stórfelldum tækniframförum sem orðið hafa í vinnslu sjávarafurða og öllu sem henni tengist hafa orðið breytingar í vinnslunni bæði hvað varðar fjölda starfsmanna og starfstíma. Erfiðlega hefur gengið að manna landvinnsluna og hefur þurft að ráða fleira erlent starfsfólk til fiskvinnslustarfa í ár en dæmi eru um til þessa. Mér finnst umhugsunarvert að sjávarútvegurinn, sem varð til þegar vistarbandið raknaði og fólk flykktist úr sveitum í þéttbýlisstaðina við sjóinn í von um betri kjör sér og sínum til handa, skuli nú byggja á erlendu vinnuafli í jafnmiklu mæli og raun ber vitni í fiskvinnslu í landi.

Ef þetta er vísbending um að fiskvinnsla í landi muni framvegis byggjast að æ stærri hluta á erlendu vinnuafli þurfum við að gera okkur grein fyrir því og bregðast við á mörgum sviðum þjóðlífsins. Ef þetta er vísbending um að vægi sjávarútvegs muni minnka, eins og varð um landbúnaðinn með aukinni samkeppni og tæknivæðingu, þurfum við líka að gera okkur grein fyrir þeim möguleika.



Á undanförnum árum hafa orðið miklar breytingar á lífsháttum fólks í hinum vestræna heimi. Fjölskyldur eru fámennari en þær voru. Meira er um skilnaði eða það að fólk kjósi að búa eitt. Fólk eignast færri börn. Einnig lifir fólk almennt séð lengur. Og síðast en ekki síst, hefur atvinnuþátttaka kvenna stóraukist. Allt hefur þetta áhrif á eftirspurn fólks eftir matvælum. Skammtar eru minni en áður var. Vegna meiri útivinnu kvenna hefur kaupmáttur heimila aukist og tími til eldamennsku minnkað. Krafan er því um meiri þægindi. Matvæli þurfa að vera í heppilegum skammtastærðum og þægileg til matreiðslu. Hér getur verið t.d. um frostnar, tilbúnar máltíðir að ræða sem henta einkum einstaklingum eða eldra fólki. Eða matvæli sem eru forunnin og tilbúin til eldunar.

Veitingahús eru einnig farin að óska eftir matvælum sem eru fljótleg og þægileg, það er að búið sé að forvinna t.d. fisk þannig að hann sé tilbúinn til matreiðslu eða hitunar á veitingahúsi. Í Morgunblaðinu um helgina var grein um "heitustu" matarborg Evrópu, London, þar sem nú kemur fram aukin krafa um hagkvæmni í rekstri veitingahúsa.

Sóknarfærin í fiskvinnslu virðist um þessar mundir falla vel að landvinnslu. Við erum að flytja út hreina náttúruafurð og höfum einbeitt okkur að því að þróa hana sem slíka, þannig að fiskurinn er í flestum tilfellum tilbúinn til matreiðslu hjá neytendum. Vinnslan hér á landi felst fremur, í fjölbreyttum pakkningum og niðurskurði á hreinum fiski án hjálpar og aukaefna, en háu vinnslustigi, til dæmis fullbúinna samsettra rétta. Fiskvinnsla hefur þó verið að færast á hærra vinnslustig og ætla má að svo verði enn frekar á næstu árum í frekari þróun vöru sem svarar kröfunni um þægindavöru.

Markmið sjávarútvegsstefnunnar er að ná hámarksafrakstri út úr fiskistofnunum á Íslandsmiðum til lengri tíma. Fiskveiðarnar þurfa því að vera ábyrgar og með fiskveiðistjórnunarkerfinu hefur tekist að auka hagræðingu í sjávarútvegi þjóðfélaginu til hagsbóta. Hluti af því hefur verið sameining fyrirtækja, sem ekki virðist sjá fyrir endann á. Að mínu mati er það forsenda vöruþróunar að fyrirtæki hafi bolmagn til að ráða til sín menntað fólk sem nýtist við vöruþróun og fylgist með þeim breytingum og kröfum sem verða á mörkuðum okkar erlendis.

Undanfarna mánuði hafa orðið skipulagsbreytingar í tveimur af þremur stærstu fisksölusamtökunum hér á landi. Stefnt er að hagræðingu að koma á beinni og einfölduðum samskiptum markaðsfyrirtækja og framleiðenda og þróunarstarf færist aftur út í fyrirtækin sem að samtökunum standa og til sölufyrirtækjanna erlendis. Þróunarstarf er þannig að það þarf að fara fram á hverjum degi og tengjast sem best þeim sem eru sífellt að tala við viðskiptavinina og gæta hagsmuna þeirra. En út frá hagsmunum Íslendinga er mikilvægt að þróunarstarf verði ekki tilviljanakennt, að það sé í samræmi við markaða stefnu sölufyrirtækjanna og þar sé yfirsýn tryggð.

Mörg sjávarútvegsfyrirtæki eru orðin öflug og ættu að vera í stakk búin til að taka við þeim verkefnum sem breytt skipulag felur í sér. Fyrirtækin munu hins vegar ekki auka vöruþróun nema það skili þeim aukinni framlegð. Vöruþróun tekur oft langan tíma og kostar mikið fjármagn því þarf að gæta þess að horfa til lengri tíma og láta ekki skammtímasjónarmið ráða ferðinni. Athyglisvert verður að fylgjast með afrakstri þeirra skipulagsbreytinga sem verið er að hrinda í framkvæmd.



Meðal annars í ljósi þeirra atriða sem ég hef drepið á hér að ofan vil ég að við skoðum stöðu fiskvinnslunnar í sameiningu hvar sóknarfæri hennar liggja á næstu öld. Ég vil hafa stöðumat og stefnumörkun hennar sjálfrar á borðinu, í lok fyrsta misseris þessa kjörtímabils.

Ég hef því ákveðið að setja niður nefnd undir forsæti Einars Kristins Guðfinnssonar alþingismanns formanns sjávarútvegsnefndar Alþingis til að skoða samkeppnisstöðu fiskvinnslunnar, hverra kosta hún á völ og hvert hún stefnir. Einnig hvernig megi ná þar enn meiri virðisauka úr vinnslunni og kortleggja ekki aðeins það sem ríkið ætti að gera til að marka henni ramma, heldur einnig hvaða mál ættu að vera á forræði samtaka og hvað sé mál fyrirtækjanna sjálfra. Í dag var send beiðni til hagsmunasamtaka í sjávarútvegi um að tilnefna menn í nefndina sem ég mun óska eftir að vinna tiltölulega hratt og skili skýrslu fyrir lok janúar árið tvö þúsund.

Í framhaldi af starfi nefndarinnar hef ég hugsað mér að verkefnisstjórn hafi umsjón með að tillögur sem þar verða settar fram verði hrint í framkvæmd. Ég stefni að því að styrkja þann þátt sem snýr að úrvinnslu sjávarafla í ráðuneytinu og þessu nefndarstarfi er m.a. ætlað að leiða í ljós hvort og hvar nefndin álítur að skóinn kreppi.

Hér að framan hefur verið rætt um möguleika vöruþróunar fyrir fiskvinnslu í landinu. En grunnur að góðri vöru hlýtur alltaf að vera gott hráefni. Þar þarf að huga að öllu ferlinu allt frá því að fiskurinn er veiddur þar til hann er kominn til vinnslu. Verði mistök á þessu stigi er það afdrifaríkt fyrir alla frekari vinnslu, í þessu sambandi þarf að skoða sérstaklega hvernig á að tryggja góða meðferð hráefnis þegar eftirspurn er meiri en framboð eins og nú er. Ég hef því einnig ákveðið að skipa nefnd sem á að kanna meðferð sjávarafla og ef þurfa þykir koma með tillögur til úrbóta. Tilnefninga í þessa nefnd var einnig óskað með bréfi í dag en formaður hennar verður Brynjólfur Sandholt fyrrverandi yfirdýralæknir.

Framtíðarspámenn segja að vald neytenda muni aukast og hann í auknu mæli segja; hvernig hann vill að framleiðsluferli vörunnar sé allt frá grunni, með því hvað hann kaupir. Hugtakið er hinn pólitíski neytandi. Hugmyndir um rétt neytenda og neytendavernd sem bundin er í nákvæmar reglugerðir er neytendum hér á landi ekki sérstaklega tamar, ástæðan er vafalítið smæð markaðarins og nálægð framleiðenda og kaupenda.

Fiskvinnslan er líkast til sú grein hér á landi sem einna lengst er komin á þeirri braut að svara slíkum kröfum því hún vinnur í alþjóðlegu umhverfi að þessu leyti. Eitt svar við auknum kröfum neytenda um uppruna, vinnsluferli og heilnæmi vörunnar er að mínu dómi lipurt upplýsingaflæði því við höfum góða sögu að segja um náttúrulega heilnæma vöru. Að þessu eru unnið víða m.a. á vegum ráðuneytisins með gerð upplýsingaveitu.

Því hefur verið spáð að næsta öld verði öld þeirrar auðlindar sem mannauðurinn er. Vilji fiskvinnsla á Íslandi halda þeim sess sem hún hefur markað sér á öldinni sem er að líða, hlýtur það að vera keppikefli að hún fái til starfa ungt hæfileikafólk á hverjum tíma. Ein forsenda þess er að fyrir hendi sé skýr mynd af því hvernig greinin stendur og hvert hún vill stefna. Ég heyrði fyrir nokkrum árum á tal tveggja manna í samkvæmi um Evrópusambandið þar sem annar sagði "vandinn við EB er að það er bara ekki lengur nógu sexý" Mér þótti samlíkingin fyndin en líklega er hún einnig nokkuð góð. Auðvitað er skemmtilegast að vera í liði með þeim sem manni finnst frábærir og aðlaðandi og kveikja áhuga hjá manni. Þannig þarf íslensk fiskvinnsla að vera.