Fiskiþing

30.sept. 1999

Ræða Árna M. Mathiesen sjávarútvegsráðherra á Fiskiþingi

Fundarstjóri, góðir fulltrúar á Fiskiþingi.

Í mínum huga er skýrt að sífellt fleiri úrlausnarefni íslensks sjávarútvegs krefjast þess að greinin tali einni röddu. Því er mikilvægt að Fiskifélagið, sem sameiginlegur vettvangur hagsmunaaðila í sjávarútvegi, styrki sig enn frekar í náinni framtíð. Umhverfis- fræðslu- og menntamál eru verkefni sem atvinnugreinin verður að vera sammála um hvernig skuli leysa. Einnig hlýtur það hlutverk Fiskifélagsins, að móta stefnu greinarinnar og fylgja henni eftir, að vera mikilvægt.

Fyrir fáeinum vikum stóðu ráðuneytið og Fiskifélagið í sameiningu að Norrænu fiskimálaráðstefnunni hér á landi. Ráðstefnan hefur verið haldin til skiptist í norrænum ríkjunum í 50 ár, að jafnaði annað hvert ár.

Matvælaráðherra Dana, Henrik Dam Kristensen, hélt þar inngangserindi og gerði að umtalsefni auknar kröfur neytenda sjávarafurða um hollustu, gæði, og upplýsingar um hvernig stofnar eru nýttir. Hann sagði kannanir sýna að allt upp í helmingur neytenda væru orðnir að því sem kallað er pólitískir neytendur. (Neytendur sem vitandi vits velja eða velja ekki vöru, til að sýna hvernig þeir vilja að samfélagið þróist.) Neytendur sem kaupa vöru á grundvelli siðferðilegra og pólitískra álitaefni.

Ræða Kristensens, sem vakti verðskuldaða athygli, er í samræmi við niðurstöður danskrar ráðgjafarstofu sem í fyrra skilaði norræna sjávarútvegssamstarfinu skýrslu um þær kröfur sem gerðar yrðu til sjávrútvegs í þeim löndum á næstu fimm árum. Skýrslan heitir: Ný markaðsstaða sjávarútvegs.

Á sínum tíma vakti mesta athygli hér á landi ágæt útkoma íslenska kerfisins í skýrslunni en það fékk einkunnina: líklega sjálfbærasti sjávarútvegur á Norðurlöndum. Mér þótti hins vegar einna athyglisverðast hvernig þeir nálguðust viðfangsefnið. Þeir byrjuðu á að fjalla um nýja valdastöðu neytendanna, síðan um kröfurnar sem væru gerðar til fisks sem vöru, þ.e. kröfur um heilnæmi, gæði, öryggi, þægindi auk krafna um uppruna og um að varan væri náttúruleg. Í þriðja lagi var svo fjallað um kröfur til greinarinnar í heild, kröfur um efnhagslega og líffræðilega sjálfbærni, um dýravernd og andstöðu við að grípa inn í gang náttúrunnar, svo sem með genabreytingum.

Hugmyndir um rétt neytenda og neytendavernd eru mönnum ekki sérstaklega tamar hér á landi, ástæðan er vafalítið smæð markaðarins og nálægð framleiðenda og kaupenda. Ég hef sagt að fiskvinnslan sé líkast til sú grein sem er einna lengst komin við að svara slíkum kröfum, því hún vinnur í alþjóðlegu umhverfi að þessu leyti. En þótt sjávarútvegurinn svari þannig vel því sem farið er fram á í reglugerðum viðskiptalandanna, er björninn ekki unninn.

Í lögum og reglugerðum, eru bundnar þær reglur sem samfélagið hefur komið sér saman um að eigi að gilda. Í ljósi þess finnst mér það hljóti að vera meginhlutverk Fiskifélagsins að fylgjast með og bregðast við nýjum hugmyndum á sjávarútvegssviðinu. Fylgjast með framgangi þeirra og hafa áhrif á það, hvort og hvernig þær þróast. Ég er ekki að tala um varðstöðu nema að litlum hluta, ég tel að félagið eigi fyrst og fremst að vera skapandi og mótandi.

Árið 1995 samþykkti FAO siðareglur um ábyrgð í fiskimálum.(Code of conduct) Ríkjum er valfrjálst að fara eftir reglunum, þær eru ekki bindandi. Í formála þeirra kemur fram að þar eru settar grunnreglur og alþjóðlegir staðlar fyrir ábyrga hegðun sem tryggja eiga virka verndun, stjórnun og þróun lifandi auðlinda í sjó og vatni með tillhlýðilegri virðingu fyrir vistkerfinu og fjölbreytileika lífríkisins. Síðar segir "Siðareglurnar taka tillit til líffræðilegra einkenna auðlindanna og umhverfis þeirra, og jafnframt til hagsmuna neytenda og annarra er meðhöndla fisk." tilvitnun lýkur.

Önnur grein siðareglnanna er um markmið þeirra. Þau eru meðal annars að:
- setja fram grunnreglur í samræmi við viðkomandi reglur þjóðaréttar um ábyrgar fiskveiðar og tengda starfsemi, þar sem tekið er tillit til allra hinna líffræðilegu, tæknilegu, hagrænu, félagslegu, umhverfislegu og viðskiptalegu þátta sem máli skipta;

§ -efla þátt fiskimála í tryggu framboði matvæla og gæðum þeirra með áherslu á neyslu þeirra í samfélögum þar sem veiðarnar eru stundaðar;

§ efla varðveislu lifandi auðlinda í sjó og vatni, umhverfis þeirra og strandhéraða;

§ efla viðskipti með fisk og fiskafurðir í samræmi við viðeigandi alþjóðareglur og forðast að beita ráðstöfunum sem fela í sér duldar viðskiptahindranir;

- efla rannsóknir í fiskimálum svo og á vistkerfum þeim tengdum og viðeigandi umhverfisþáttum og láta í té starfsreglur fyrir alla þá er tengjast fiskimálum.

Í sjávarútvegsráðuneytinu var í fyrra gefin út umhverfisyfirlýsing. Þótti yfirlýsing betra orð en stefna. Til þess að standa undir því, þyrfti að auki að setja fram markmið og leiðir að þeim. En það er ekki lengur í takt við tíman að stjórnvöld, segi mönnum fyrir hvernig eigi að starfa. Frumkvæði í umhverfismálum eins og öðrum þáttum sjávarútvegs þarf ekki síður að vera hjá atvinnugreininni.

Í nokkrum ríkjum hefur þegar verið farin sú leið að nota siðareglur FAO sem grunn fyrir eigin reglur atvinnugreinarinnar, þetta á við um Bandaríkin og Kanada sem gaf í fyrra ut Canadian code of Conduct for responsible fishing operations.

Ég er fylgjandi því að greinin hér á landi búi sér til siðareglur. Ég sagði áðan að það væri skoðun mín að Fiskifélagið ætti að vera skapandi og mótandi í sameiginlegum málum sjávarútvegsins. Ég er sannfærður um að með því að útfæra íslenskar siðareglur gerði greinin hvorutveggja, að skapa og móta. Því þegar rætt er um neytendavald skiptir ekki minnstu að vera búin að hugsa hvernig málum sé best fyrir komið, hvernig eigi að bregðast við og eiga svör við þeim spurningum sem vakna.

Ég hef í dag skrifað Fiskifélaginu formlegt bréf þar sem ég hvet til þess að það setji á stofn starfshóp sem útfæri siðareglur fyrir íslenskan sjávarútveg, og hvernig eigi fylgja þeim eftir. Sjávarútvegsráðuneytið er tilbúið til að veita slíku verkefni faglegt og fjárhagslegt lið sé þess óskað.

Mín tillaga er því að greinin móti sér eigin sýn í umhverfismálum, marki sér stefnu og setji fram skýra aðgerðaráætlun. Hún setji þannig þær reglur sem hún vill sjálf vinna eftir. Þær verði til viðbótar við reglur stjórnvalda og nái jafnvel yfir enn stærra svið.

Einhvern tímann hefði slík vinna ekki þótt merkileg. "Gengur þetta ekki út á að veiða og vinna sem mestan fisk for helvede frekar en að fjölga reglum og höftum sem fólk finnur upp á sem aldrei hefur migið í saltan sjó" er sem ég heyri þá segja sem stærstan þátt hafa átt í að byggja upp atvinnugreinina á þessari öld.

Það er auðvitað rétt að sjávarútvegur gengur út á að veiða og vinna fisk, en ég held að það sé nauðsynlegt að við gerum okkur skýra grein fyrir, að fiskur keppir við margskonar matvöru þar sem framleiðendur eru með umfangsmikla hagsmunagæslu bæði gagnvart því sem er, og gæti orðið. Svo eru líka margir öflugir hópar sem segja að auðlindanýtingin sé mál okkar allra. Þar hafi margt farið á verri veg, og til þess að koma á framfæri þeim sjónarmiðum sem duga til að bæta úr, eigi að nota umhverfismerkingar.

Þessa umræðu þekkjum við og við henni er hægt að bregðast á ýmsan hátt. Ég held að umhverfis og/eða gæðamerki á fisk komi í framtíðinni, en að því eru ýmsar leiðir. Ein leiðin er sú sem unnið hefur verið að í ráðuneytinu og í norrænu samstarfi. Að koma því á borð FAO, sem til þess bærrar alþjóðastofnunar, að þróa viðmiðanir fyrir slík merki. Þar verði, með lýðræðislegum hætti, afmarkað hvað sé verið að votta, og lagðar línur um sjálfstætt kerfi vottunar. Jafnfram verði reynt að tryggja að ekki verði hægt að nota merki sem markaðshindranir.

Á FAO fundi í febrúar síðastliðnum var greint frá því að japönsk stjórnvöld hefðu ákveðið að taka upp umhverfismerkingar. Fari einstök lönd að setja reglur um umhverfismerki höfum við að sjálfsögðu ekkert um það að segja hvernig þær verða. Því höfum við beitt okkur fyrir málinu innan FAO, fyrst og fremst til að freista þess að tryggja að öll ríki eigi kost á því að koma að því að skilgreina viðmiðin. Það er mikilvægt að til verði alþjóðlegar leikreglur um umhverfismerki áður en þau verða tekin upp. Ákvörðunin um innihald merkisins er forsenda þess að ekki sé hægt að gabba neytendur með merkjum - að vanmeta þá, held ég hljóti að vera skammgóður vermir.

Þá hefur verið bent á vinnuna sem liggur að baki Organic eða lífrænu hugmyndafræðinni og að hana megi ef til vill laga að sjávarútveginum. Það má vel vera, að það þurfi að hugsa alla hugmyndafræðina frá grunni fyrir sjávarútveginn. Það væri vegna þess að þar er um nýtingu villtra stofna að ræða, þar sem hugvitssemi mannsins er einkum beitt við veiðar og vinnslu en ekki með þeim inngripum í gang náttúrunnar sem skipuleg ræktun felur í sér.

En við megum ekki gleyma, að þótt sjávarútvegurinn sé stór hér á landi er hann ekki nema brot af því sem landbúnaðargeirinn er úti í hinum stóra heimi og margt af því sem þar er gert, er hægt að aðlaga sjávarútvegi. Þar er einnig fyrir hendi reynsla og þekking sem hægt er að nýta sér á tímum kúariðu og díoxínmála.

Sú leið sem Marine Stewardship Council vill fara er að nota stýrikerfi markaðarins til að koma á sjálfbærni í veiðum og vinnslu. Hér og víðast annars staðar, þar sem ráðið hefur borið niður, þykir mikið skorta á að skýrt sé, hvað á að votta og hverjir eigi að gera það. Mörgum finnst að þar ætli menn ekki að gæta lýðræðislegra vinnubragða hvorki þegar viðmið eru sett, en það á hópur sérfræðinga sem MSC velur að gera, eða þegar kemur að vottun þess að farið sé eftir viðmiðunum en það hyggst stofnunin einnig sjá um. Við heyrum ekki annað en að hér og víða annars staðar sætti sjávarútvegur sig ekki við það vald sem stofnunin tæki sér með þessum hætti því hún getur t.d. breytt viðmiðum hvenær sem er.

Það er mín skoðun að það sé sama hvaða leið er farin að merkjum, tveir þættir hljóti að vega þyngst, að greinin hafi komið sér saman um reglur eins og code of conduct sem byggt verði á, og að skilvirkt opinbert eftirlit sé til staðar. Sú vinna sem ég er að leggja til að hefjist nú innan ykkar vébanda getur þannig ekki misst marks.

Og stjórnvöld hyggjast ekki láta sitt eftir liggja. Þótt eftirlit með framkvæmd laga um stjórn fiskveiða og framleiðslu sjávarafurða hafi tiltölulega nýlega verið byggt upp með nýjum hætti, þarf að endurskoða það m.a. að skoða að nýju hvernig hlutverk skiptast milli Fiskistofu og skoðanastofa.

Ég hef því ákveðið að setja nefnd á laggirnar til að fara yfir þennan þátt. Formaður nefndarinnar verður Magnús H. Guðjónsson framkvæmdastjóri heilbrigðiseftirlits Suðurnesja en aðrir nefndarmenn eru Gylfi Gautur Pétursson forstjóri Löggildingarstofu, Þórður Ásgeirsson Fiskistofustjóri, Pétur Bjarnason framkvæmdastjóri Fiskifélagsins, Sigurrós Þorgrímsdóttir stjórnmálafræðingur og Kristín Haraldsdóttir lögfræðingur.

Enn einn mikilvægur þáttur er að hafa tiltækar aðgengilegar upplýsingar um íslenskan sjávarútveg. Í sjávarútvegsráðuneytinu hefur að undanförnu verið unnið að upplýsingaveitu sjávarútvegsins. Hugmyndin átti sér víða rætur. Í nýrri tækni, í kröfum neytenda, í norrænum samstarfi svo fátt eitt sé nefnt. Hún gekk út á að gera sér grein fyrir hvað þeir sem gera kröfur um umhverfismerki vilja vita - og segja þeim það.
Veitan gæti síðar, óski menn þess, með öðru sem ég hef gert að umræðuefni hér jafnvel orðið grunnur að umhverfis og gæðamerki.

Forveri minn boðaði á Fiskiþingi fyrir tveimur árum að hann hyggðist setja á laggirnar nefnd til að huga að útfærslu veitunnar. Í henni áttu sæti Alda Möller frá Sölumiðstöðinni, Einar Svansson frá Fiskiðjusamlagi Húsavíkur, Kristján Þórarinsson frá LÍÚ og Snorri Rúnar Pálmason og Guðrún Eyjólfsdóttir úr ráðuneytinu, en hún hefur haft umsjón með verkinu. Tiltölulega fljótlega komust menn að niðurstöðu um efnið, en úrvinnsla að gagni, varð ekki fyrr en ráðuneytið fékk Öldu Möller nú í vor til að skrifa efni veitunnar. Ákveðið var að byrja á að setja vefinn upp á ensku, einungis hluti hans er komin á íslensku en ætlunin er að hafa hann á þessum tveimur málum. Guðrún Ágústa Jóhannsdóttir er vefhönnuðurinn, en auglýsingastofan Element sá um útlitshönnun. Mesti þunginn í framkvæmd verksins hefur hvílt á Öldu og þakkar ráðuneytið henni og öðrum sem að hafa komið fyrir hröð og vönduð vinnubrögð.

Sem kunnugt er eru upplýsingaveitur seint tæmandi og á vef er mikilvægt að fylgja síbreytilegum heimi. Vafalaust má eitthvað betur fara sem hér er, og vafalítið sakna menn einhvers sem þarna þyrfti að vera. En það er mér mikil ánægja að geta opnað þennan vef formlega hér og nú:
-------
((veffangið er fisheries.is

vefurinn skiptist í 8 kafla, eins og sést hér efst. Fremstu tveir kaflarnir þar eru einfaldir í hvorum er ein síða, annars vegar ávarp mitt, hins vegar umhverfisyfirlýsing ráðuneytisins. Þetta er það sem komið er á íslensku á vefnum.

Stjórn fiskveiða er næsti yfirkafli. Hann skiptist í tvo kafla, annars vegar um hið sögulega sem er í tveimur undirköflum og umfjöllun um gildandi lög og reglur sem er í fjórum undirköflum.
Eigum við ekki að líta inn í báða: gaining control en þar er lýst þróun fiskveiðistjórnunar á þessari öld fram að 1976. Neðst, er eins og víða á vefnum, áhugaverður fróðleiksmoli tekinn út úr. Ef við förum í hinn undirkaflann er t.d. tilvalið að velja þaðan legislation hér á hliðarborðanum. Þá kemur upp stutt og aðgengileg lýsing á fiskveiðistjórnarkerfinu, neðar er svo stjórnun þar sem veitt er utan landhelgi.

Við gerð veitunnar var ákveðið að það yrði að koma skýrt fram að sjávarútvegur fjallar líka um fólk. Við sjáum það með því að fara aftur í kynninguna (fisheries is) þar sem kynningarmyndin er samsett. Við höfum svo einkennismynd á hverjum kafla. Svo er t.d. um kaflann um samninga þar er einkennismyndin er eitt skip á reginhafi. Þessi kafli er upptalning samninga en af honum er hægt að tengja vítt um vegu, til hafréttarsamnings Sameinuðu þjóðanna (UNCLOS) til svæðisbundins samstarfs ICES og svæðisstofnana NEAFC og NAFO.

Yfirkaflinn um stofnana eru mikill að vöxtum. Í yfirliti er greint frá þýðingu sjávarútvegs síðan er síða fyrir hverja þá tegund sem sett hefur verið undir veiðistjórn. Tökum dæmis rækju þarna er mynd af viðkomandi tegund og fræðiheiti á latínu nafnið á íslensku. Eins og þið sjáið er gert grein fyrir lífshlaupi rækjunnar hvar og hvernig hún er veidd, hversu mikið af henni og hvað fiskifræðingar segja um ástand stofnsins, og sett upp í línurit hvernig ráðgjöf kvóti og veiði hefur verið undanfarin ár. Neðst á hverri síðu er fræðslupunktur eins og fyrr.

Það er líka síða fyrir hvali og lítur hún svona út.

Yfirkaflinn um heilnæmi fjallar um mengunarmælingar hér við land og hefur sem einkennismynd fisk á diski. Kaflinn hefur tvo undirkafla, gert er grein fyrir samstarfi um mengunarvarnir í sjó sem Íslendingar eru aðilar að og í seafood er sagt frá hvernig nýjustu mælingar hafa komið út. Lítum á það.

Yfirkaflinn um ships and gear sem hefur merkimynd af skipi við bryggju skiptist í þrennt eftir almenna umfjöllun, (hérna er mjög skemmtilegur fróðleikspunktur um Harald Böðvarsson.)
Eins og þið sjáið er hér síða um flotann, það er síða um veiðarfæri og það er síða um sókn. Þessar síður eru ekki allar fullbúnar en lítum á flotasíðuna þar eru m.a. skemmtilegar myndir af skipagerðum.

Síðasti yfirkaflinn er svo um vinnslu sjávarafurða. Hann er talsverður að vöxtum. (fara niður hana) Þar er annars vegar undirkafli um ráðstöfun afla, og svo síða um hverja vinnslugrein. Eigum við fyrst að líta á ráðstöfunarsíðuna. Þar má sjá m.a. á línuritum til hvaða vinnslu nokkrar tegundir fara og svo hérna neðar breytingar á ráðstöfun afla.

Að lokum skulum við svo skoða t.d. saltfiskvinnslukaflann. Samræmt er að neðst á þessum síðum er kökurit um skiptingu viðkomandi afurða á markaði. ))
-------
Ég er afar ánægður með að þessi vefur skuli orðinn að veruleika. Nú er það ykkar að taka við og nýta hann og kynna fyrir viðskiptavinum ykkar erlendis. Þá ætla ég gera ráðstafanir til að kynna hann fyrir sendiráðum okkar erlendis og erlendra ríkja hér á landi og í norrænu samstarfi. Vefurinn er varða á leið til móts við nýja tíma þar sem flestir telja að vegur hins pólitíska neytenda muni sífellt aukast.
Við getum líkast til hert okkur enn í að móta umræðuna og svo þarf að fylgjast vel með þróuninni og bregðast við henni á hverjum tíma. Það er og verður neytandinn sem á síðasta orðið.