Hádegisfundur útflutningshóps Stórkaupmanna

Ræða Árna M. Mathiesen fyrir útflutningshóp Stórkaupmanna 12.okt.

Ágætu áheyrendur,

Í morgunkorni Fjárfestingabanka atvinnulífsins í gær kom fram að vísitala sjávarútvegs hefur hækkað um 8.7% frá því í byrjun september. Sérfræðingar FBA segja að stemmingin á markaðnum virðist þannig að framundan séu enn frekari sameiningar í sjávarútvegi og til þess að missa ekki af neinu þykir fjárfestum einfaldast að eiga hlut í sem flestum sjávarútvegsfyrirtækjum.

Þessar vangaveltur sýna fyrst og fremst að mínu viti hvað sjávarútvegur stendur orðið trausum fótum og flest getum við verið sammála um að þar eigi stærstan þátt stjórnkerfi fiskveiða og að fyrirtækin hafa getað treyst því.

Í sumar hef ég farið víða um land, og skoðað sjávarútvegsfyrirtæki. Tæknivæðingin í íslenskri fiskvinnslu er gríðarleg. Í einu þeirra fyrirtækja sem ég heimsótti var mér sagt að framleiðsla þorsks á hvern manntíma hafi verið í kringum 16 kíló en sé nú orðin í kringum 24-25 kíló. Forráðamaður þessa fyrirtækis taldi að í augsýn væri tækni sem gæti orðið til þess að afköstin færu upp í 35 kíló á manntímann. Ekki er fyrirsjáanlegt annað en að slíkar breytingar á rekstrargrundvelli fyrirtækjanna haldi áfram. Það þarf því engan að undra að mikið sé um að vera í sjávarútveginum og þar allt á fleygiferð.

Þetta á við hvort sem við lítum til skemmri eða lengri tíma. Annar þáttur sem mikið hefur breyst er hlutur starfsfólks og skipulag starfa og störfin í þjóðfélaginu. Mér finnst umhugsunarvert að fiskvinnsla skuli byggja á erlendu vinnuafli í jafnmiklu mæli og raun ber vitni. Ég hef sagt að ef við metum það svo að þannig verði vinnslan mönnuð framvegis, þá þurfum við að gera okkur grein fyrir því og bregðast við á mörgum sviðum þjóðlífsins. Eins ef þetta er vísbending um að vægi sjávarútvegs muni minnka, eins og varð um landbúnaðinn með aukinni samkeppni og tæknivæðingu.

Sjávarafurðir eru lang stærsti hluti útflutnings okkar Íslendinga eins og alkunna er. Hlutur sjávarafurða í útflutningi hefur þó farið minnkandi undanfarið og er nú kominn undir 50% af heildarútflutningi vöru og þjónustu. Áætlað er að útflutningur sjávarafurða hafi numið 48,5% af heildarútflutningi í fyrra. Tekjur af erlendum ferðamönnum námu þrettán prósentum en útflutningur vegna stóriðju árið 1998 var tæplega 11%.

Á síðustu árum hafa fyrirtækin náð betri tökum á heildarstarfseminni og aukið framlegð. Hagræðing vegna sameiningar virðist oft taka lengri tíma en ráð var gert fyrir í upphafi, en fyrirtækin virðast þó vera að ná æ betri tökum á vextinum. Með sameiningu breikka fyrirtækin oft starfsvettvang sinn þannig að áhætta vegna sveiflna í einstökum greinum fiskvinnslu minnka. Lög um hámarkseign aflahlutdeildar mun þó takmarka stærð fyrirtækja.

Afkoma sjávarútvegsfyrirtækja ræðst mest af breytingum í afla, framleiðslu og verði afurða og verðbreytingum stærstu kostnaðarliðanna, hráefnis og launa.

Augljóst er að magn aflaheimilda og samsetning þeirra takmarka rekstur fyrirtækja í dag. Aðgangur að fjármagni hefur batnað þannig að möguleikar á aukinni tæknivæðingu ætti ekki hamla fyrirtækjum. Í þessu tilviki skiptir þó stærð fyrirtækja máli og styrkir hún stöðu þeirra gagnvart minni fyrirtækjum.

Verð á afurðum ræður mestu um afkomu fyrirtækja. Afurðarverð sveiflast nokkuð, einkum þó verð uppsjávartegunda. Botnfiskur hefur hækkað nokkuð, en ef leiðrétt er fyrir þróun neysluverðs í helstu viðskiptalöndum okkar er verð afurða nú nálægt meðallagi hvort sem um er að ræða landfrystingu eða sjófrystingu. Verð á mjöli og lýsi er aftur á móti í lágmarki. Saltfiskverð hefur hækkað mikið síðustu tvö ár og mikil útrás verið í þessum geira.

En kostnaðarliðir hafa einnig aukist. Hráefnisverð hefur verið hátt til fyrirtækja í landvinnslu, en það eru einkum smærri fyrirtækin sem kaupa afla á markaði.

Og eins og alkunna er þá er þensla í þjóðfélaginu um þessar mundir og laun hafa hækkað. Miklir erfiðleikar hafa skapast víða við að manna fiskvinnslu í landi. Það hefur reyndar ekki þurft þenslu til, á atvinnuleysistímum var einnig skortur á vinnuafli í landvinnslu. Innflutningur á vinnuafli í þessum geira hefur verið mikill síðustu ár. Landvinnslan hefur mætt þessum erfiðleikum með aukinni vélvæðingu, einkum stærri fyrirtækin. Aflahlutdeildarkerfi sjómanna hefur aftur á móti haldið jafnvægi í starfsmannamálum útgerða.

Umframgeta er í sjávarútvegi, það þarf ekki að vera neikvætt enda gefur það mikla möguleika þegar að afli úr sjó heldur áfram að aukast. Eftirspurn eftir hráefni er mikil og hefur því miður stundum haft þær afleiðingar að verð á lélegu hráefni er hátt.

Rætt hefur verið um að það sé nauðsynlegt að fyrirtæki séu sem stærst á íslenskan mælikvarða til að þau séu samkeppnishæf á alþjóðavettvangi.
Það má líta á sölusamtökin sem þau fyrirtæki sem einkum komi fram á alþjóðasviðinu fyrir Íslands hönd og með sameiningu SÍF og ÍS varð til enn stærra og vonandi öflugra sölufyrirtæki. Í viðtali við forstjóra SH í Morgunblaðinu um síðustu helgi kom fram að menn gætu unnið saman þó um sameiningu sé ekki að ræða. Það eru því horfur á því að í náinni framtíð geti komið fram mjög stór sölusamtök, jafnvel miðað við alþjóðlegar mælistikur, sem starfi á alþjóðavettvangi við sölu á fiskafurðum fyrir Íslendinga. Þetta ætti að auka möguleika á markaðsetningu sem getur verið mjög dýr og vonandi aukið einnig rannsóknar- og þróunarvinnu til að mæta kröfum neytenda framtíðarinnar.

Á mörkuðum okkar fyrir sjávarafurðir eru miklar breytingar að verða.
Mér er sagt að annars vegar séu þeir sem kaupa fisk héðan sífellt að verða öflugri því það er víðar en hér sem fyrirtæki eru að renna saman og mynda stærri heildir. Hinsvegar, er svo það sem gæti virst mótsögn, að við höfum verið að fara inn á fleiri stig verslunar með fisk. Fyrir tíu árum voru til dæmis örfáir stórir kaupendur af okkar vörum í Þýskalandi sem gerður úr fisknum það sem þeir vildu. Nú eru kaupendur okkar miklu fleiri, selt er víðar inn á markaðinn í Þýskalandi, til dæmis til heildasala og annarra dreifingaraðila. Þótt mest sé talað um þá stóru í sölu sjávarafurða um þessar mundir eru einnig fjölmörg tækifæri fyrir smærri sérhæfða söluaðila.

Jafnfram þessu gerist það að þeir sem annast innkaup á fiski erlendis eru ekki sérstaklega hæfir til þess að kaupa fisk, þeir sjá gjarnan um fleiri vöruflokka. Almennum orðum má segja að þeir hafi bæði minni skilning og löngum til að skilja það sem þeim finnst vera duttlungar fiskiðnaðarins en er í raun mismunandi aflabrögð og annað sem veldur sveiflum eða hruni í framboði. Samhliða og sem gæti virst í mótsögn er sífellt óskað eftir meiri upplýsingum um vöruna. Það mun vera vegna þess að þeir sem selja erlendis eru að tryggja að eiga svör komi eitthvað upp á. Þessi þróun hefur að undanförnu verið sérstaklega skýr í Evrópu.

Þetta hefur leitt til þess að kaupendur erlendis leita í æ ríkari mæli eftir ábyggilegum framleiðendum og sölumönnum og vilja skipta við fyrirtæki sem geta ábyrgst stöðugt framboð.
Hinsvegar er greinileg sú tilhneiging að fela seljendum meiri ábyrgð í þróunarstarfi, kaupendur vilja að sér séu sýndar hugmyndir sem þeir velja úr frekar en eins og áður var að þeir koma með tilteknar óskir um þróun vöru.

Kaupendur í Evrópu halda áfram að styrkja stöðu sína á kostnað annarra markaða en þó einkum Bandaríkjamarkaðar. Í fyrra fóru yfir 80 þúsund tonn af þorskaflanum, unninn á ýmsan máta, á Evrópumarkað. Árið áður voru það aðeins 47 þúsund tonn af þorski upp úr sjó sem enduðu á borði evrópskra neytenda.

Það er haft til marks um að Ameríkumarkaður heldur ekki, um þessar mundir, í við Bandaríkjamarkað, að 1997 var það álíka af þorski sem fór á þessa tvo markaði en Bandaríkjamarkaður hélt milli þessara tveggja ára ekki nema óbreyttu magni. Sterkur Evrópumarkaður nýtur því fyrst og fremst góðs af breytingum á framboði.

Eins og allir vita er þorskur okkar verðmætasta tegund þar sem þriðjungur tekna Íslendinga af sjávarafurðum er fyrir þessa tegund eina.
Staða þorsksins hvað varðar framboð á mörkuðum er því afar mikilvægt fyrir okkur og þar eru merkilegir hlutir að gerast. Árið 1997 komu 1370 þúsund tonn af þorski upp úr Norður Atlantshafi. Í fyrra dróst þorskaflinn saman um hvorki meira né minna en 140 þúsund tonn í 1230 þúsund tonn. Mestu munar um minni afla Norðmanna og Rússa, en hér og í Kanada hefur aflinn aukist.

Það er afar mikilvægt að við höldum vel á spöðunum og höldum þorski inni sem sérstakri tegund. Eins og áður sagði gefur þorskurinn langmest í aðra hönd og við megum ekki missa hann inn í einhvern hvítfiskpott - þetta er ekki síst mikilvægt nú þegar við höfum getað aukið framboðið.

Ef við lítum á einstakar vinnslugreinar er athyglisvert það starf sem unnið er að því að koma saltfiskafurðum á SuðurAmeríkumarkað þar sem Brasilía og Argentína eru sterkust, en Panama og Úrúgvæ hafa verið að koma inn.

Ég hef á undanförnum vikum tilkynnt um nefndastarf sem ég hef sett í gang eftir að ég settist í stól sjávarútvegsráðherra. Það hefur væntanlega ekki farið framhjá neinum að endurskoða á lögin um stjórn fiskveiða, ég er einnig að láta skoða stöðu fiskvinnslunnar hvar sóknarfæri hennar liggja á næstu öld. Ég vil fá stöðumat og stefnumörkun hennar á borðið. Ég hef fengið fólk til að gera samanburð á rekstarumhverfi landvinnslu og sjóvinnslu og ég hyggst láta skoða skipulag gæðaeftirlits sjávarafurða.

Nefnd er einnig að skoða meðferð sjávarafla og þá
sérstaklega hvernig á að tryggja góða meðferð hráefnis þegar eftirspurn er meiri en framboð eins og nú er. Ég hef óskað eftir því við Fiskifélagið sem hefur innan sinna vébanda fulltrúa veiða, vinnslu og sölu sjávarafurða, að þar verði unnar siðareglur greinarinnar, reglur sem hún vill setja sér, nánari útfærsla eða viðbót við þær reglur sem lögin setja.

Merkingar, þar á meðal sjávarafurða, eru og hafa verið mikið í umræðunni á undanförnum misserum. Mér finnst stundum að í þeirri umræðu blandist margt saman. Ég held að við þurfum að gæta okkar á því, að blanda ekki saman þremur aðgreindum en skyldum þáttum, er varða merki með upplýsingum fyrir neytendur. Því er oft haldið fram að við eigum að markaðsetja sjávarafurðir undir íslensku merki, sumstaðar er fáni viðkomandi lands notaður, annars staðar sérstök landsvörumerki. Öll könnumst við við að kaupa vörur eftir merkjum sem við höfum af reynslu lært að treysta. Þróun og notkun svona merkja er að mín mati fyrst og fremst mál viðkomandi fyrirtækja. Við sáum dæmi um þetta í sjónvarpi nýverið þegar að stærstu sölusamtökin í sjávarútvegi hér voru að kynna vörumerki sitt sem það hyggst nota á neytendamarki í Frakklandi.

Í öðru lagi er talað um gæðavottun og þá jafnvel gæðamerki. Minn skilningur er að þá séu menn að tala um merki sem byggir að fyrirliggjandi innra eftirliti fyrirtækjanna sem meðal annars eru gerðar kröfur um í viðskiptalöndum okkar. Það er auðvitað tiltölulega lítið mál að votta að vara hafi farið eftir tilteknu ferli þar sem eftirlit staðnæmist við fyrirfram ákveðna staði. Grunn að mögulegu gæðamerki íslenskra sjávarafurða er að finna í því eftirliti sem kveðið er á um í lögum og reglum um eftirlit með framleiðslu sjávarafurða. Sjálfstæðar skoðunarstofur eru hluti þessa skipulags og er þeim ætlað að tryggja óháða úttektir á framleiðslunni.

Í þriðja lagi er svo rætt um umhverfismerki þar sem tilgangurinn á að vera að gera neytendum grein fyrir hvort viðkomandi vara mætir nútíma kröfum um sjálfbæra þróun. Það hefur verið sagt að sú mikla umræða sem á sér stað um þessar mundir um umhverfismerki sé baráttan um viðmiðin. Ekki einungis hver þau verða, heldur ekki síður hver setur þau. Og það er þarna sem málin vandast. Mér þykir ekki vænlegt í nokkurri vinnu að ákveða fyrst og rökstyðja svo. Merki er, að minnsta kosti til lengri tíma litið lítils virði, ef ekki er skýrt hvert innihaldið er. Þess vegna skipta viðmiðin sem sett verða öllu máli. Í sjávarútvegsráðuneytinu hefur okkur fundist þau þurfa að vera skýr og mælanleg og að staðnæmst sé við ákveðna fyrirfram gefna punkta. Svo er það ekki síður mikivægt að þau séu ákveðin og skilgreind með lýðræðislegum hætti, þannig að ekki sé hægt að breyta þeim nema á tiltekin fyrirfram ákveðin máta.

Við sitjum undir ámæli, síðast í leiðara DV á laugardaginn, fyrir að draga lappirnar og vilja vera í tapliðinu. Ástæðan er að ekki var tekið fagnandi frumkvæmi MSC sem varð til við samvinnu Unilever og stærstu náttúrverndarsamtaka heims, World Wide Fund for Nature.

Ég hafna þessu algerlega. Það er hvorki skýrt hvað MSC hyggst votta né hverjir eigi að gera það. Þar virðist ekki eiga að gæta lýðræðislegra vinnubragða þegar að viðmið eru sett né þess gætt að vottun sé á höndum óháðra aðila því það hyggst stofnunin sjálf einnig sjá um. Hvorki hér né annars staðar sættir sjávarútvegur sig við það vald sem svona stofnun tæki sér því hún getur til dæmis breytt viðmiðunum hvenær sem er.

Ég á líkast til að segja það alveg skýrt, að ég fagna því ef komið verður á áreiðanlegu umhverfismerki fyrir sjávarafurðir á réttum forsendum. Við eigum og ætlum að svara kröfum neytenda - en - við ætlum ekki að gabba þá eða hlaupa eftir hverri hugmynd. Íslenskur sjávarútvegur hefur verið í fremstu röð við það sem kallað er sjálfbær nýting fiskistofna. Við værum alls ekki samkvæm sjálfum okkur ef við vönduðum ekki til vinnubragða þegar kemur að því að ræða við þá sem mestu ráða um afkomu okkar í framtíðinni - neytendur í markaðslöndum okkar.