Aðalfundur Landssambands smábátaeigenda

Fundarstjóri,
ágætu áheyrendur!

Smábátaútgerð á Íslandi hefur verið að styrkjast á undanförnum árum. Þetta á sérstaklega við um ákveðna landshluta. Óhætt er að fullyrða að smábátaútgerð hefur skipt sköpum fyrir byggðarlög á Vestfjörðum og skiptir hún einnig miklu máli fyrir byggðir á Norð-austur og Austurlandi. Við upphaf kvótakerfisins var afli smábáta u.þ.b. 25 þúsund tonn af þorski á viðmiðunarárunum frá 1. nóvember 1980 til 31. október árið 1983. Úthlutun var þá tæplega 4% í úthlutun í þorski og ýsu hjá smábátum, þ.e. bátum undir 10 tonnum en er nú rúm 13% hjá bátum undir 6 tonnum fyrir fiskveiðiðárið 1999/2000.

Margir hafa gagnrýnt þennan aukna hlut smábáta og talið að aukningin bitni á öðrum innan kvótakerfisins. Aðrir hafa hins vegar mælt þessu bót þar sem veiðar smábáta dreifa álagi á miðin og veiðarfærin séu umhverfisvænni en t.d. togveiðafæri.
Ég hef á ferðum mínum um landið í sumar og haust átt fundi með smábátasjómönnum. Sjónarmið þeirra eru ólík eftir byggðarlögum en þó tel ég að það séu fyrst og fremst þrjú atriði sem standa uppúr.

Í fyrsta lagi hefur komið fram ósk um frestun á krókaflahámarkskerfinu ekki síst vegna þess að ýmsir telja ekki ráðlegt að taka strax upp kvóta á ýsu, steinbít og ufsa. Því er til að svara að í kjölfar kvótadómsins svo kallaða þá var ekki lengur heimilt að neita mönnum um veiðileyfi eins og allir hér inni vita. Af þeim sökum var hætta á stóraukinni sókn smábáta í þær tegundir sem ekki voru bundnar kvóta. Alþingi brást við dómi hæstaréttar með þessum hætti og það er mjög óeðlilegt að fresta slíkum viðbrögðum áður en lögin raunverulega taka gildi. Það eina sem ég get séð að hugsanlega gæti haft áhrif á þetta eru niðurstöður nefndar sem ég skipaði á dögunum og hefur það hlutverk að endurskoða lög um stjórn fiskveiða. Ég er samt ekki að boða það og ég hef ekki sett nefndinni það verkefni sérstaklega, en verkefni nefndarinnar er kom með tillögur til breytinga á stjórn fiskveiða og að ná fram sem víðtækastri sátt landsmanna um fiskveiðistjórnunarkerfið án þess að fórnað sé markmiðum um skynsamlega nýtingu og bætta umgengni um auðlindir sjávar, né heldur raska hagkvæmni og stöðugleika í greininni.

Í öðru lagi þá hafa eigendur smábáta spurt mig að því hvort stærðartakmörkunum verði ekki breytt með tilkomu krókaflamarksins. Því er til að svara að það stendur ekki til að breyta stærðartakmörkunum. Ef við færum að hnika til í þeim efnum væri farið að opna á þann möguleika að færa kvóta á milli kerfa. Eða þá að við stæðum uppi með 2 kerfi með sambærilegum bátum að stórum hluta þar sem munurinn lægi einungis í veiðafærum og frjálsum aðgangi að einstökum tegundum. Auk þess tryggir takmörkun á stærð bátanna tengslin við byggðirnar. Ef við færum að hrófla við þessu væri að mínu mati búið að sniðganga tilganginn með lsérstakri agasetningu um veiðar smábáta.

Í þriðja lagi hef ég mikið verið spurður af því hvort ekki sé hægt að breita skilgreiningunni á sóknardegi þar sem það stefndi öryggismálum sjómanna í hættu að geta ekki skipt sóknardeginum í stað þess að hafa hann 24 klst. Því er haldið fram að núverandi fyrirkomulag hafi í för með sér gífurlegt vinnuálag auk þess sem sjómenn halda áfram veiðum lengur en hættulaust getur talist þegar veður versna. Í þessu sambandi má segja að um þetta geta verið skipta skoðanir. Flestir myndu vilja reikna sóknina í klukkustum. En við slíka breytingu væri ekki hjá því komist að taka tillit til þeirrar sóknaraukningar sem slíkt myndi leiða af sér með takmörkunum á fjölda sóknardaga til samræmis.

Varðandi breytingar sem verða 1. september á næsta ári þá tel ég að þær muni einfalda smábátakerfið. Segja má að kerfin verði þá einungis tvö í stað fjögurra eins og nú er. Núverandi kerfi er allt of flókið og margslungið og ef við förum að hringla í því eina ferðina enn þá er ómögulegt að segja til um hvert það myndi leiða okkur. Við verðum að koma á stöðugleika í kerfinu þannig að þeir sem veiðarnar stunda viti hvað framtíðin ber í skauti sér og geti skipulagt starfsemi sína í samræmi við það.

Ég beitti í fyrsta skipti fyrir fiskveiðirárið 1999/2000, 9 gr. laga um stjórn fiskveiða en það heimilar sjávarútvegsráðherra að bæta útgerðarmönnum að hluta til áfall vegna kvótaskerðingar. Ég kynnti þetta fyrir hagsmunaaðilum á fundi sem haldinn var í ráðuneytinu þann 27. ágúst sl. Formaður Landssambands smábátaeigenda, Arthur Bogason, lýsti yfir ánægju með að heimildinni skildi hafa verið beitt en vakti jafnframt athygli á vanda grásleppuveiðimanna, skrifaði hann ráðherra síðan bréf í framhaldinu.

Samkvæmt lögunum þá er 9 gr. eingöngu til að mæta áföllum í þeim tegundum sem bundnar eru aflamarki, auk þess sem samdrátturinn í veiðunum er að hluta tilkomin vegna markaðsaðstæðna. Ég hef því ekki heimild til að taka á vanda grásleppukarla í skjóli 9. gr. Ég hef hins vegar ákveðið að láta skoða stöðu þeirra sérstaklega og hef ég fengið Jóhann Antonsson viðskiptafræðing til þess verks.

Mig langar einnig að koma inn á gæðamál í sjávarútvegi. Ég hef áður sagt það og segi enn. Grunnur að góðri vöru hlýtur allaf að vera gott hráefni. Það þarf að huga að öllu ferlinu allt frá því að fiskurinn er veiddur þar til hann er kominn til vinnslu. Verði mistök í þessu ferli getur það haft afdrifaríkar afleiðingar fyrir okkur. Því er ljóst að ábyrgðarhlutur smábáta er stór. Ég hef orðið var við að talsverð gagnrýni hefur verið á að smábátum sé heimilt að koma með óslægðan fisk að landi. Ég hef spurst fyrir um þetta víða um land auk þess sem ég hef kynnt mér þetta mál hjá Fiskistofu. Mér er sagt að það komi allt of oft fyrir að bátar komi með óslægðan, óísaðan og óþveginn afla að landi. Auk þess er mér sagt að hráefnið fari oft illa við löndun og það kemur fyrir að aflinn stendur á bryggjunni í einhvern tíma áður en hann fer í hús. Ég veit og vitna oft til þess, að það eru fyllibytturnar sem koma óorði á brennivínið. En þetta má alls ekki gerast, ekki í einu einasta tilviki.

Ég hef ákveðið að skipa nefnd sem hefur það hlutverk að fjalla um meðferð sjávarafla og koma með tillögur til úrbóta sé þess þörf. Landssamband smábátaeigenda hefur einn fulltrúa í nefndinni og hef ég óskað eftir tilnefningu sambandsins. Nefndin hefur einnig það hlutverk að skoða sérstaklega hvernig tryggja megi gott hráefni til vinnslu þegar eftirspurn er meiri en framboð.

Mér hefur að undanförnu verið tíðrætt um neytendamál þar sem vald neytenda mun í nánustu framtíð birtast okkur með skírari hætti. Neytandinn mun láta uppruna, vinnsluferli og heilnæmi vörunnar sig meira skipta. Þetta er hinn pólitíski neytandi. Við erum svo lánsöm að fiskvinnslan er líkast til sú grein hér á landi sem lengst er komin í því að svara slíkum kröfum þar sem hún starfar í alþjóðlegu umhverfi. En þrátt fyrir það er björninn ekki unninn.

Árið 1995 samþykkti FAO siðareglur um ábyrgð í fiskimálum (Code of Conduct). Í reglunum, sem ekki eru bindandi, eru settar grunnreglur og alþjóðlegir staðlar fyrir ábyrga hegðun sem tryggja eiga virka verndun, stjórnun og þróun lifandi auðlinda í sjó og vatni. Siðareglurnar taka tillit til líffræðilegra einkenna auðlindanna og umhverfis þeirra, hagsmuna neytenda og annarra er meðhöndla fisk. Ég er því fylgjandi að greinin hér á landi búi sér til siðareglur og hef ég hvatt Fiskifélagið til að sýna frumvæði í þeim efnum. Ég er sannfærður að með því að útfæra íslenskar siðareglur gerði greinin hvorutveggja að skapa og móta. Því þegar rætt er um neytendavernd skiptir ekki minnstu að vera búin að hugsa hvernig málum sé best fyrir komið, hvernig eigi að bregðast við og eiga svör við þeim spurningum sem vakna.

Umhverfis og gæðamerki er nokkuð sem komið gæti í framtíðinni. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að faglega verði staðið að slíkum merkingum. Til eru margar leiðir að markinu. Sú leið sem unnið hefur verið að í ráðuneytinu og í norrænu samstarfi er að fá FAO til að móta viðmiðanir fyrir slík merki. FAO er sá vettvangur sem getur tryggt okkur með lýðræðislegum hætti afmörkun á hvað verið er að votta og lagt fram línur um sjálfstætt kerfi vottunar og lágmarkað hættuna á að slíkt merki verði notað til að hindra aðgang að ákveðnum mörkuðum.

Það er mín skoðun að tveir þættir vegi þyngst við gerð umhverfis- og gæðamerkis. Að greinin komi sér saman um reglurnar sem byggt er á og að skilvirkt opinbert eftirlit sé til staðar.
Að lokum vil ég segja að það er von mín að Landssamband smábátaeigenda og sjávarútvegsráðuneytið muni eiga gott samstarf í framtíðinni. Ég veit að Landssamband smábátaeigenda vill hafa gæðamálin í góðum farvegi og vil í því sambandi fagna því að félagið tók þátt í útgáfu á auglýsingaefnis ásamt Fiskistofu og Samtökum uppboðsmarkaða sem bar yfirskriftina "ótakmarkaður kvóti af ís". Þetta sýnir mikla ábyrgð og var vísir að gæðaátaki sem ég vona að eigi eftir að vaxa að efni og umfangi. Gæðamál í sjávarútvegi og fiskvinnslu er hagsmunamál þjóðarinnar allrar.