ATH: Þessi grein er eldri en 5 ára.
05 nóvember 1999
/
Ræða sjávarútvegsráðherra á aðalfundi LÍÚ
Ágætu fundarmenn!
Inngangur
Á þessu ári fagnar Landssamband íslenskra útvegsmanna 60 ára afmæli sínu. Það er óhætt að segja að fá hagsmunsamtök á Íslandi hafi starfað af jafn miklum krafti í jafn langan tíma og LÍÚ. Þó svo að tilgangur samtakanna sé hinn sami og fyrir 60 árum þá hafa áherslur í starfinu verið mismunandi. Hafa samtökin lengstum haft mjög virk samskipti við stjórnvöld. Starfsumhverfi samtakanna hefur auðvitað breyst mikið á 60 árum. Til marks um það má minna á hlutverk sambandsins í uppbóta og millifærslukerfi stjórnavalda sem Viðreisnarstjórnin lagði af árið 1960.
Útvegsmenn gegndu þýðingarmiklu hlutverki í landhelgisdeilum Íslendinga á sjötta, sjöunda og áttunda áratugnum eða allt til 1976 þegar 200 mílna lögsagan var viðurkennd. Fljótlega upp úr því gerðu menn sér grein fyrir að ekki var nóg að losna við erlend fiskiskip úr landhelginni til þess að koma í veg fyrir ofveiði úr fiskistofnunum við Ísland. Íslenski flotinn var orðinn það öflugur að ljóst var að takmarka þurfti sókn hans.
Kom LÍÚ með beinum hætti að setningu kvótakerfisins og var formaður samtakanna, Kristján Ragnarsson, ekki öfundsverður af hlutverki sínu á þeim tíma. Sambandið hefur unnið af miklum heilindum í tengslum við kvótakerfið. Og eftir því sem ég kemst næst þá er ekki fordæmi fyrir því annars staðar í heiminum, að samtök af sama toga hafi unnið með stjórnvöldum með jafn ábyrgum hætti að takmörkun fiskveiða eins og LÍÚ hefur gert. Fyrir það ber að þakka.
Endurskoðunarnefndin
Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar frá 28. maí 1999 kemur fram að á kjörtímabilinu skuli vinna að því að ná sem víðtækastri sátt um fiskveiðistjórnunarkerfið. Eins er kveðið á um það í lögum um stjórn fiskveiða eins og þeim var breytt í janúar síðastliðnum, að endurskoðun þeirra skuli fara fram fyrir lok fiskveiðiðársins 2000/2001.
Eins og ykkur er kunnugt skipaði ég nefnd í september sem kölluð hefur verið "endurskoðunarnefndin" og hefur hún það hlutverk eins og nafnið gefur til kynna að endurskoða lög um stjórn fiskveiða. Í þeim ramma sem nefndinni var settur kemur fram að tillögurnar skuli miða að því að ná sem víðtækastri sátt landsmanna um fiskveiðistjórnunarkerfið. Þess skuli þó gætt að fórna ekki markmiðum um skynsamlega nýtingu og bætta umgengni um auðlindir sjávar, né heldur raska hagkvæmni og stöðugleika í greininni.
Við skipun nefndarinnar var haft sérstaklega í huga að hún væri ekki of fjölmenn og að hún hefði pólitíska vigt. Því varð úr að þrír fulltrúar komu frá stjórnarmeirihlutanum á Alþingi, tveir frá stjórnarandstöðu og tveir utan þings.
Ég vil í þessu sambandi segja að þegar ég var að velta fyrir mér skipun nefndarinnar tók ég einnig mið af reynslu fyrri nefnda sem hafa endurskoðað fiskveiðilöggjöfina, bæði frá 1990 þegar núgildandi lög voru upphaflega sett og tvíhöfðanefndinni svo kölluðu. Í þeirri fyrri voru 22 nefndarmenn og fylgdu 13 minnihlutaálit með áliti nefndarinnar en í tvíhöfðanefndinni voru 8 nefndarmenn og enginn fulltrúi stjórnarandstöðu.
Ef ég hefði farið þá leið að láta skipan nefndarinnar endurspegla þá aðila sem mestra hagsmuna hafa að gæta í sjávarútvegi svo og hafa fulltrúa allra flokka í nefndinni, þá hefði hún orðið miklu fjölmennari. Ég tel að vinna slíkrar nefndar hefði orðið of þung í vöfum og hún átt erfitt með að ljúka störfum á tilsettum tíma. Hins vegar mun nefndin vonandi eiga gott samstarf við helstu hagsmunaaðila tengdum sjávarútvegi og þá er ekki síst mikilvægt að samstarf við útvegsmenn takist vel.
Álag á óunninn fisk.
Eins og kunnugt er hefur allt frá upphafi kvótakerfis 1984 verið lagt álag á þann óunnna botnfisk, sem fluttur hefur verið á erlendan markað Fyrsta árið tók það aðeins til þess fisks, sem fiskiskip sigldu með, en á árinu 1985 var það látið taka til alls óunnins fisks, sem fluttur var á erlendan markað.
Ástæða þessa var í upphafi sú, að þegar afli viðmiðunaráranna var fundinn, fengu skip 25% álag á þann fisk, sem þau höfðu siglt með á viðmiðunarárunum. Var þetta ákveðið vegna þeirra tafa, sem þau höfðu orðið fyrir vegna siglinganna og eins vegna þess að reynslan sýndi, að afli sem landað var erlendis vó að jafnaði nokkru minna vegna rýrnunar og vigtunaraðferða. Með því að reikna síðan álag á afla þeirra eftir að kvótakerfinu var komið á var talið, að skipin væru í raun í óbreyttri stöðu til að halda áfram sama veiði- og siglingamunstri.
Hins vegar er ljóst, að eftir því sem lengra líður frá upphafsárum kvótakerfsins þá verður röksemda um álagið síður leitað í þessari útreikningsaðferð upphafsársins og ákvörðun um álag á síðari árum hefur frekar stefnt að því að hafa áhrif á, hve mikið væri flutt út af óunnum fiski, auk þess sem eitthvert álag var talið eðlilegt vegna þeirrar rýrnunar á fiskinum, sem verður við útflutning og eins vegna mismunandi vigtareglna hér og erlendis.
Á grundvelli heimildar í lögum um stjórn fiskveiða hefur ráðherra síðan árlega ákveðið álag á botnfisktegundir. Í gildandi reglugerð er álagið 20% á þorsk, 15% á ýsu, ufsa, karfa og grálúðu en 10% á skarkola, steinbít, langlúru, þykkvalúru, skrápflúru og sandkola. Hefur álagið að mestu verið óbreytt frá 1991 nema hvað það var lækkað úr 20% í 15% á ýsu á fiskveiðiárinu1997/1998.
Ég hef hins vegar tekið þá ákvörðun að breyta þessari skipan í það horf, að aðilar sem flytja út óunninn fisk geti valið um, hvort þeir vigta fiskinn endanlega hér á landi, samkvæmt þeim reglum sem um það gilda, eða hvort þeir láta vigta hann erlendis á þeim mörkuðum sem leyfi hafa til slíks. Sé fiskurinn vigtaður endanlega hér á landi ber hann ekkert álag, en sé hann vigtaður erlendis beri allar botnfisktegundir, aðrar en þorskur, 10% álag þegar frá upphafi yfirstandandi fiskveiðiárs. Þorskur sem hins vegar hefur borið 20% lækki í 17% frá 1. september sl. en síðan í 15% frá upphafi næsta fiskveiðiárs og loks í 10% á fiskveiðiárinu 2001/02.
Segja má að ástæðurnar fyrir þessari breytingu séu margar en þessar eru þó helstar:
2. Nokkur vandi hefur verið varðandi eftirlit með útflutninig á óunnum fiski og ósamræmi í lögum, reglum eða framkvæmd á því á hvaða fisk álagið hefur komið. Án þess að skýra þetta nákvæmlega tel ég að við þessar breytingar komi betra samræmi á framkvæmd reglna. Þá er það einsýnt að eðlilegra er og tryggir betur að ekki sé farið í kringum reglur að álagið sé hið sama á allar fisktegundir.
Ég tel hins vegar að nauðsynlegt sé, bæði vegna rýrnunar í flutningi og vegna mismunandi vigtunarreglna hér á landi og erlendis, að 10% álag komi á þann fisk, sem ekki er vigtaður hér á landi.
Það liggur fyrir að um þetta atriði hafa verið nokkuð skiptar skoðanir. Það er hins vegar mitt álit, eftir viðræður við hagsmunaaðila, að með því að skipa málum með þeim hætti sem ég hef gert grein fyrir, megi nást sátt í því efni.
Kvótaþing
Eftir að kjaradeila sjómanna og útvegsmanna leystist í ársbyrjun 1998 voru tvær nýjar stofnanir settar á fót. Annars vegar Verðlagsstofa skiptaverðs, sem hefur það hlutverk að fylgjast með fiskverði og uppgjöri á aflahlut sjómanna og stuðla að réttu og eðlilegu uppgjöri á aflahlut og hins vegar Kvótaþing. Á ferðum mínum um landið hef ég orðið var við að sátt er um starfsemi Verðlagsstofu. Hins vegar hafa útvegsmenn gagnrýnt Kvótaþing mjög mikið. Telja margir það hefta nauðsynlegt svigrúm í viðskiptum með aflamark og að það hafi orsakað hækkun á verði þess. Í samræmi við lög um Kvótaþing fer nú fram athugun á áhrifum þingsins en það verkefni fól ég Birgi Þór Runólfssyni hagfræðingi. Þegar niðurstöður hans liggja fyrir verður væntanlega unnt að leggja mat á hvernig þessum málum verður best háttað í framtíðinni.
Í ársskýrslu Kvótaþings er að finna nokkrar upplýsingar um viðskipti á þinginu. Þar kemur fram að heildarviðskipti námu rúmlega 3.3. milljörðum króna á síðasta ári og var heildarmagnið 99 þúsund tonn. Viðskipti með þorskaflamark námu 73% af heildarviðskiptum að verðmæti en 25% af magni. Viðskipti með þorskaflamark námu 13% af aflamarki í þorski. Til samanburðar má nefna að fiskveiðiárið 1997/1998, þ.e. áður en Kvótaþing tók til starfa og áður en regla um 50% framsalstakmörkun tók gildi, námu sambærileg viðskipti með aflamark í þorski 30.2% af þorskaflamarki.
Því er ljóst að viðskipti með aflamark sem skylt er að eiga á Kvótaþingi hafa dregist mikið saman. Ástæður samdráttar í flutningi aflamarks og verðmyndunar á Kvótaþingi verður hægt að meta þegar skýrsla Birgis Þórs Runólfssonar liggur fyrir.
Fiskveiðistjórnunin og árangur kerfisins
Aflamarkskerfið hefur fest í sessi á síðasta áratug. Á sama tíma hefur rekstrarumhverfi allra fyrirtækja í landinu gerbreyst. Hvort tveggja verður að hafa í huga þegar afkoma fyrirtækja í sjávarútvegi er metin við lok þessarar aldar. Það hefur reynst fræðimönnum erfitt að aðskilja þá þætti sem hafa valdið breytingum í sjávárútvegi frá þeim þáttum sem hafa haft áhrif á efnahagslífið almennt. Í þessu sambandi eru nokkur atriði öðrum mikilvægari, má þar í fyrsta lagi nefna nefna gengisstefnuna, í öðru lagi að tekist hefur að ná stjórn á verðbólgunni. Í þriðja lagi opnun fjármagnsmarkaða og síðast en ekki síst þróun hlutabréfamarkaðar.
Margt bendir til að aflamarkskerfið hafi stuðlað að þeirri hagræðingu sem vænst var. Framleiðni mælist meiri í fiskveiðum en áður. Mörg fyrirtæki eru að stækka í kjölfar sameininga. Með því eru þau að hagræða í rekstri og dreifa áhættu sem óneitanlega fylgir rekstri sjávarútvegsfyrirtækja. Nokkur aukning hefur orðið á afluhlutdeild stærstu fyrirtækjanna þó ekkert þeirra hafi yfirburðarstöðu.
Nú fáum við fréttir frá Verðbréfaþingi um afkomu sjávarútvegsfyrirtækja sem eru skráð á hlutabréfamarkaði. Afkoma fyrirtækjanna virðist afar misjöfn, allt frá því að teljast góð í það að vera afleit. Afkoma þessara fyrirtækja er þó almennt betri en afkoma annarra sjávarútvegsfyrirtækja og sýna meðaltalstölur að þau hafa verið að rekin með hagnaði undanfarin ár.
Þegar horft er fram á nýja öld er búist við að sú bætta veiðistjórnun sem leiðir af aflamarkskerfinu ásamt þeirri hagræðingu og endurskipulagningu sem fram hefur farið í rekstri fyrirtækjanna muni leiða til góðs hagnaðar í framtíðinni og þá sérstaklega í þorskveiðum. Þetta eru þó væntingar um tekjur á nýrri öld en ekki handfast fé. Veldur hver á heldur.
Á undanförnum árum hefur afli á Íslandsmiðum aukist stöðugt. Þó svo að botnfiskafli hafi vaxið á öldinni munar mestu um aukningu í uppsjávarafla síðast liðna þrjá til fjóra áratugi, fyrst stórtækar síldveiðar og eftir 1970 loðnuveiðar. Því hefur verið haldið fram að fiskveiðistjórnunin hafi mistekist þar eð þorskaflinn undanfarin ár hafi ekki komist nærri 4-500 þúsund lestum, sem náðist þegar mest var fyrr á öldinni. Vera kann að mikilvægar uppsjávarveiðar leiki hér nokkurt hlutverk, en sérfræðingar benda einnig á að skilyrði í sjónum hafi breyst afar mikið á öldinni sem án efa hafi haft marktæk áhrif á afrakstursgetu ýmissa fiskistofna, jákvæð eða neikvæð. Mikilvægt er að við Íslendingar stundum öflugt rannsóknarstarf sem skýrir slíkar breytingar þannig að hægt verði að bregaðst við breyttum aðstæðum. Í þessu sambandi er mér tvennt ofarlega í huga: Þróun rækjuveiða og uppgangur í þorskstofni.
Það hefur ekki farið framhjá neinum að mikil niðursveifla hefur verið síðastliðin tvö ár í rækjuveiðum á Íslandsmiðum, bæði á djúpslóð og innfjarða, sem vitanlega hefur komið illa við þá sem stunda þessar veiðar. Það er full ástæða til að staldra við þetta atriði núna. Í langtímaspá nefndar um mótun skynsamlegrar nýtingarstefnu árið 1994 var gert ráð fyrir að með aukinni stærð þorskstofns, sem þá var í lægð, myndi úthafsrækjuveiði minnka með líkum hætti og nú hefur gerst. Þrátt fyrir þessa spá, var talið arðbært að fylgja nýtingarstefnu sem stuðlaði að þessari þróun þorskstofns og minnkun rækjustofns.
Þó svo að enginn vafi leiki á að friðunaraðgerðir stjórnvalda hafi leitt til uppbyggingar þorskstofnsins, er jafnframt ekki vafi á því að hagstæð skilyrði á Íslandsmiðum hafa komið þorskstofninum til góða. Mikilvægt er að langtímasjónarmið ráði hér ferðinni og afrakstur nýtingarstefnunnar fái notið sín og því ekki ástæða til að huga að breytingum þar að sinni. Engu að síður er mikilvægt að náið sé fylgst með framvindu mála og ég veit að Hafrannsóknarstofnunin hefur nú þegar gert ráðstafanir til að fylgjast séstaklega með afdrifum þriggja sterkra klakárganga í röð, sem ekki fyrr hefur fengist tækifæri til. Af þessu hljótum við síðan að draga lærdóm þegar fram líða stundir og kannski fyrr en varir.
Umhverfismál:
Í ræðum mínum að undanförnu hef ég rætt um hinn pólitíska neytenda. Það er staðreynd að í dag höfum við kaupendur að sjávarafurðum okkar sem vilja meiri upplýsingar um vöruna en áður.
Þegar talað er um hinn pólitíska neytenda er átt við neytendur sem kaupa vöru á grundvelli afstöðu þeirra til ýmissa álitaefna t.d. í umhverfismálum. Þeim nægir ekki að vita að um sé að ræða fyrsta flokks afurð gæðalega séð og að hér sé um holla vöru að ræða næringalega séð, heldur vilja þeir einnig vita úr hvernig umhverfi afurðin er sprottin.
Hér á ég bæði við spurningar sem vissir kaupendahópar vilja svör við, til dæmis hvort fiskurinn sé veiddur úr sjálfbærum fiskistofni og einnig spurningar um aðskotaefni í vörunni vegna mengunar sjávar eins og nýjustu dæmin sanna, saman ber nýlega umfjöllun um díoxín.
Ekki er ljóst á þessari stundu hvernig brugðist verður við þessum nýjum kröfum er ekki ljóst í dag. Rætt hefur verið um umhverfis og/eða gæðamerki á fisk, en að því eru nokkrar leiðir. Ráðuneytið hefur verið í norrænu samstarfi um þetta mál þar sem lagt er til að FAO, sem til þess bær alþjóðastofnun, þrói viðmiðanir fyrir slík merki. Það verði þá afmarkað með lýðræðislegum hætti hvað sé verið að votta og lagðar línur um sjálfstætt kerfi vottunar. Segja má að norræn samvinna varðandi umhverfismerkingar sé mótleikur við þær leiðir sem MSC vill fara.
Fleiri leiðir að umhverfismerki hafa verið í umræðunni eins og til dæmis lífræna aðferðin, en það má einnig vel hugsa sér að þróunin verði þannig að þeirra verði ekki þörf. Mikilvægt er að aðgengi að tiltækum upplýsingum um íslenskan sjávarútveg sé gott. Við höfum trúverðugt fiskveiðistjórnunarkerfi og við þurfum í auknu mæli að segja umheiminum frá því að við stundum ábyrga hegðun gagnvart umhverfinu. Þá er ekki nóg að ráðuneytið gefi út umhverfisyfirlýsingu eða samtök og fyrirtæki í sjávarútvegi kynni umhverfisstefnur sínar, þarna þurfum við að koma fram sem ein heild.
Árið 1995 samþykkti FAO siðareglur um ábyrgð í fiskimálum, nefnt Code of conduct. Ríkjum er valfrjálst að fara eftir reglunum, enda eru þær ekki bindandi. Í formála þeirra kemur fram að þar eru settar grunnreglur og alþjóðlegir staðlar fyrir ábyrga hegðun sem tryggja eigi virka verndun, stjónun og þróun lifandi auðlinda í sjó og vatni með tillhlýðilegri virðingu fyrir vistkerfinu og fjölbreytileika lífríkisins. Einnig kemur fram að taka þurfi tillit til líffræðilegra einkenna auðlindanna og umhverfis þeirra, hagsmuna neytenda og annarra er meðhöndla fisk.
Í nokkrum ríkjum hefur verið farin sú leið að nota siðareglur FAO sem grunn fyrir eigin reglur atvinnugreinarinnar, þetta á við um Bandaríkin og Kanada, enm í síðarnefnda landinu var gefin út "Canadian code of Conduct for responsible fishing operations."
Ég hef talið að með því að byggja á grunni siðareglna FAO ætti íslenskur sjávarútvegur að skapa sér eigin sýn í umhverfismálum, marka sér stefnu og setja fram aðgerðaráætlun sem hann vinnur að sem heild.
Ég hef lagt til við Fiskifélagið að það setji á stofn starfshóp til að vinna að framgangi þessa máls. Ég hef talið að Fiskifélagið sé ágætur vettvangur til að vinna að sameiginlegum málum sjávarútvegsins, en það er atvinnugreinarinnar að ákveða það.
Eins og áður er nefnt er nauðsynlegt að menn eigi auðveldan aðgang að upplýsingum um íslenskan sjávarútveg sé gott. Í nútíma upplýsingasamfélagi er ef til vill hægt að byggja upp það sterkt upplýsingakerfi að það nægi til að svara þeim spurningum sem brenna á kaupendum varðandi sjávarafurðir okkar.
Grunnur að upplýsingakerfi sem gæti nýst í þessa veru er nýja upplýsingaveita sjávarútvegsráðuneytisins á netinu. Upplýsingaveitan hefur netfangið fisheries.is og hvet ég alla til að skoða hana sem ekki hafa þegar gert það.
Upplýsingaveitan er ekki fullsmíðuð og verið er að vinna viðbótarefni inn í hana. En vefur sem þessi gæti verið grunnur að nánari upplýsingum til neytenda um þær sjávarafurðir sem við höfum á boðstólnum. Með þessari nálgun á upplýsingastreymi til kaupenda sjávarafurða getur verið að krafan um umhverfis- og/eða gæðamerki falli niður.
Örstutt um alþjóðamál
Eftir að lokið var við svokallaðan Smugusamning fyrr á þessu ári skapaðist grundvöllur fyrir aukin og betri samskipti við Noreg og Rússland á sviði sjávarútvegs. Í þessu sambandi er rétt að minnast sérstaklega á fyrirhugaðan tvíhliða samning Íslands og Rússlands.
Érmakov, þáverandi sjávarútvegsráðherra Rússlands, kom í heimsókn hingað til lands síðastliðið sumar og til stóð að ég sækti Rússland heim í síðari hluta septembermánaðar en því varð reyndar að fresta vegna ráðherraskipta þar í landi. Ég geri þó ráð fyrir að fara til Rússlands í lok þessa mánaðar og vonandi verður skrifað undir tvíhliða samninginn við það tækifæri.
Þetta er mikilvægur rammasamningur fyrir samvinnu Íslands og Rússlands í sjávarútvegsmálum. Ríkin tvö skuldbinda sig m.a. til að greiða fyrir samstarfi einkaaðila frá báðum þjóðum varðandi veiðar, vinnslu og markaðssetningu sjávarafurða. Þá verður á grundvelli samningsins stofnuð íslensk-rússnesk fiskveiðinefnd sem mun hittast á hverju ári til að fjalla um sameiginleg málefni í sjávarútvegi.
Þessi formbinding samstarfsins gefur íslenskum embættismönnum tækifæri til að komast í betra samband við lykilaðila í rússneskri stjórnsýslu. Á sama hátt væri æskilegt að íslenskir útvegsmenn nýti þessa breyttu stöðu til að byggja upp traust samband við Rússa. Slíkt samband gæti haft úrslitaáhrif vilji menn nýta sér þau tækifæri sem væntanlega munu bjóðast í framtíðinni.
Niðurlag
Góðir fundarmenn
Haft hefur verið að orði um forvera mína í starfi sjávarútvegsráðherra að þeir væru strengjabrúður Landssambands íslenskra útvegsmanna. Það vill nú þannig til að forvera mína síðustu áratugi þekki ég mjög vel og að mínu mati eru þeir ekki menn þeirrar gerða sem verða strengjabrúður eins eða neins. Þeir vildu hins vegar ná árangri í störum sínum og vissu að til þess að það mætti gerast þurfti gott samstarf við alla hagsmunaðila og þá eðli málsins samkvæmt ekki síst við LÍÚ. Þannig vil ég líka hafa það. Ég vil hafa gott samstarf við við alla hagsmunaaðila og legg mikla áherslu á að eiga gott samstarf við LÍÚ. Ég á hins vegar ekki von á því að pólitískir andstæðingar mínir, sumir hverjir allavega, neiti sér um það að nota þær samlíkingar sem þeim eru tamastar þegar þeir reyna að koma höggi á sjávarútvegsráðherra næstu ára. Ég vil hins vegar óska þess að þegar og ef það verður gert, að þá geti ég sagt að það sé til marks um það að mér hafi tekist að eiga gott samstarf við Landssamband íslenskra útvegsmanna.