Vélstjóraþing 11. nóv. 1999

Góðir áheyrendur,

Undanfarið hafa hver samtökin í sjávarútvegi af öðrum haldið aðalfundi sína og boðið mér til sín að því tilefni. Það er afar mikilvægt að fyrir sjávarútvegsráðherra á hverjum tíma að vera í góðu sambandi og ná góðri samvinnu við hagsmunaaðila í greininni. Þannig hefur það verið á undanförnum árum og það er ósk mín að svo verði áfram. Ég vil því byrja á að þakka fyrir boðið, sem markar vonandi formlegt upphaf að góðri samvinnu milli mín og samtaka ykkar.

Dagskrá Vélstjóraþings er að stærstum hluta helguð menntamálum. Það er við hæfi því menntunarmál í sjávarútvegi eru farin að brenna heitar en áður á þeim sem í greininni starfa. Í ítarlegri úttekt í Morgunblaðinu á dögunum kom skýrt fram að aðsókn að hvers kyns námi er tengist sjávarútvegi hefur dregist saman, í sumum greinum svo mikið, að í óefni stefnir. Þannig er skipstjórnarnám einungis kennt í Reykjavík en hvorki á Dalvík né í Vestmannaeyjum þar sem það er þó í boði - aðsókn er einfaldlega ekki næg. Fólki sem stundar fiskvinnslunám hefur fækkað umtalsvert og nemendafjöldi í Vélskólanum stendur í stað.

Rannsóknarstofnun Háskólans á Akureyri sem ásamt fulltrúa menntunarnefndar útvegsmanna var, á aðalfundi útvegsmanna í fyrra, falið að útfæra þá hugmynd að stofna sjálfseignarstofnun til að mennta starfsfólk í sjávarútvegi og búa til líkan af þeirri stofnun. Í framsögu Trausta Þorsteinssonar sem gerði grein fyrir, hvernig því starfi miðaði, á aðalfundi LÍÚ fyrir skömmu kom fram að tölur um nemendafjölda í námi er snertir sjávarútveg staðfesta að áhugi er því miður takmarkaður.

Vélstjórar mega þó sæmilega við una ef beint samband er milli nýliðunar í þeirra hópi og aðsóknar að vélstjóranámi. Eins og fyrr sagði er fjöldi þeirra sem stundar nám í vélskólanum óbreyttur frá fyrra ári, þar stunda um 200 manns nám, og þeir sem eru í aðfararnámi fyrir vélstjórnarnám á Akureyri eru 60. Sem kunnugt er starfa vélstjórar víðar en í sjávarútvegi en þeir, sem huga að þessum málum í ykkar hópi, hljóta eins og aðrir í þessari grein að horfa til nýrra leiða. Í fyrrnefndri framsögu Trausta Þorsteinssonar kom fram að að meirihluti vélstjórnarnema lítur ekki á sjómennsku sem framtíðarstarf, 6 af hverjum tíu sem spurðir voru sögðust myndu starfa að hámarki í sex ár á sjó og það var innan við fjórðungur sem vill vinna lengur en 10 ár við sjómennsku.

Með nýjum lögum um framhaldsskóla sem samþykkt voru á Alþingi 1996
var rammi um framhaldskólanám samræmdur og sett á laggirnar 14 starfsgreinaráð sem móta námskrár viðkomandi starfsnáms. Sjávarútvegsframhaldsskólinn sem útvegsmenn velta fyrir sér er hugsaður á líku formi og Verslunarskólinn. Stofnskrá verslunarskólans er staðfest af menntamálaráðherra og skólinn hefur gert samning við ríkisvaldið um að reka skólann og fá tiltekið fjárframlag á hvern nemanda. Björn Bjarnason menntamálaráðherra hefur lýst því yfir að ekki þurfi lagabreytingu til að af þessu geti orðið hvað varðar sjávarútvegsskóla og segir ráðuneyti sitt tilbúið til viðræðna nú þegar.

Til margs er að líta í þessum efnum og sérskóli fyrir sjávarútveginn er að mínu mati enginn patentlausn. Kostirnir við hugmyndina um sérskóla eru; að greinin kæmi í mun meira mæli en verið hefur, að því að móta skólastarf, en það er afar mikilvægt. Vona má að það verði, þegar fram líða stundir, til að auka áhuga ungmenna á slíku námi. Þá eru auðsæir möguleika í hagræðingu sem í hugmyndinni felast meðal annars hvað varðar að miðla sérhæfðri þekkingu um sjávarútveginn.

En það eru ekki eingöngu kostir við hugmyndina, bent hefur verið á að það geti verið ókostur að framhaldsnám þeirra sem síðar starfi í sjávarútvegi fari fram í sérstökum skólum. Fjölbreytni starfa í þjóðfélaginu eigi að endurspeglast í framhaldsskólastarfi, þar sem bjóða eigi leiðir til sem flestra greina atvinnulífsins.

Fram hefur komið að skýr vilji er hjá þeim sem eru að kanna hugmyndina um sjávarútvegseinkaskóla að slíkt nám verði ekki blindgata og að nám frá skólanum veiti inngöngu á ákveðnar brautir háskóla. Rætt er um þrjár brautir í skólanum , skipstjórnarbraut, vélstjórnarbraut og vinnslu og markaðsbraut og þar með að hluti vélstjóranáms eins og það er núna flytjist á háskólastig. Lögð er áhersla á að skólinn bjóði símenntun endurmenntun og fjarnám.

Til að skólinn opni mönnum leið í háskólanám þarf að gæta þess að þeir sem útskrifast þaðan, standist sömu kröfur og aðrir hvað varðar grunnmenntun m.a. í tungumálum, sögu og samfélagsfræði. Ég á ekki von á að sú hátæknigrein sem sjávarútvegur er, vilji slá af þeim almennu kröfum sem gerðar hafa verið til þeirra sem stunda háskólanám. Sýn til margra átta er jú ein aðalforsenda nýsköpunar og þróunar.

Við í sjávarútvegsráðuneytinu fylgumst með skólaumræðunni af áhuga. Á fyrri stigum hennar var stundum bent á að nám tengt landbúnaði væri í betra horfi en sjávarútvegsnám vegna þess að það heyrði undir viðkomandi fagráðuneyti. Ég er þeirrar skoðunar að menntamálaráðuneytið eigi að fara með málefni sjávarútvegsnáms, ég tel það nauðsynlegt til að tryggja samhengi við annað framhaldsnám sem boðið er upp á í landinu og það þróunarstarf sem þar er unnið.

Í september skipaði ég nefnd í samræmi í stefnuyfirlýsingu ríkistjórnarinnar um að vinna að sátt um fiskveiðistjórnunarkerfið. Í þeim ramma sem nefndinni var settur kemur fram að tillögur hennar skuli miða að því að ná sem víðtækastri sátt landsmanna um kerfið. Þess skuli þó gætt að fórna ekki markmiðum um skynsamlega nýtingu og bætta umgengni um auðlindir sjávar, né heldur raska hagkvæmni og stöðugleika í greininni.

Við skipun nefndarinnar hafði ég sérstaklega í huga að hún væri ekki of fjölmenn og að hún hefði pólitíska vigt. Því varð úr að þrír fulltrúar komu frá stjórnarmeirihlutanum á Alþingi, tveir frá stjórnarandstöðu og tveir utan þings.Ég tók mið af reynslu fyrri nefnda sem hafa endurskoðað fiskveiðilöggjöfina, bæði frá 1990 þegar núgildandi lög voru upphaflega sett og tvíhöfðanefndinni svo kölluðu. Í þeirri fyrri voru 22 nefndarmenn og fylgdu 13 minnihlutaálit með áliti nefndarinnar en í tvíhöfðanefndinni voru 8 nefndarmenn og enginn fulltrúi stjórnarandstöðu.

Ef nefndin nú hefði átt að endurspegla þá aðila sem mestra hagsmuna hafa að gæta í sjávarútvegi og að fulltrúar allra flokka væru í nefndinni, hefði hún orðið afar fjölmenn. Ég tel að vinna slíkrar nefndar orðið þung í vöfum og hún átt erfitt með að ljúka störfum á tilsettum tíma en það er auðvitað forsenda þess að vel takist til, að samstarf við helstu hagsmunaaðila í sjávarútvegi sé gott.

Sjó og landvinnsla hefur mismunandi aðstöðu og mismunandi möguleika. Undir haust skipaði ég nefnd til að gera samanburð á starfsumhverfi þessara greina vinnslunnar. Henni er meðal annars ætlað að varpa ljósi á hvort og hvar stjórnvöld þurfa að setja skýrari leikreglur.

Eftir að kjaradeila sjómanna og útvegsmanna leystist í ársbyrjun 1998 voru tvær nýjar stofnanir settar á fót. Annars vegar Verðlagsstofa skiptaverðs, sem hefur það hlutverk að fylgjast með fiskverði og uppgjöri á aflahlut sjómanna og stuðla að réttu og eðlilegu uppgjöri á aflahlut og hins vegar Kvótaþing. Virðist vera nokkuð góð sátt um starfsemi Verðlagsstofu. Hins vegar hafa ýmsir gagnrýnt Kvótaþing og telja margir það hefta nauðsynlegt svigrúm í viðskiptum með aflamark og að það hafi orsakað hækkun á verði þess. Í samræmi við lög um Kvótaþing er Birgir Þór Runólfsson hagfræðingur að athuga áhrif þingsins. Þegar niðurstöður hans liggja fyrir verður væntanlega unnt að leggja mat á hvernig þessum málum verður best háttað í framtíðinni.

Í fyrsta skipti á þessu fiskveiðiári beitti ég 9 gr. laga um stjórn fiskveiða sem heimilar að bæta útgerðarmönnum að hluta til áfall vegna kvótaskerðingar. Þetta voru bætur vegna aflabrests á rækju. Ákvörðunin var kynnt fyrir hagsmunaaðilum á fundi sem haldinn var í ráðuneytinu þann 27. ágúst sl. Formaður Landssambands smábátaeigenda vakti þá athygli á vanda grásleppuveiðimanna.

Samkvæmt lögunum þá er einungis hægt að grípa til ráðstafana á grundvelli 9 gr. til að mæta áföllum í þeim tegundum sem bundnar eru aflamarki, en samdrátturinn í grásleppuveiðunum er að hluta tilkomin vegna markaðsaðstæðna. Ég hef því ekki heimild til að taka á vanda grásleppukarla á þessari forsendu en hef ákveðið að láta skoða stöðu þeirra sérstaklega. Jóhann Antonsson viðskiptafræðingur gengur til þess verks.

Grunnur að góðri vöru hlýtur alltaf að vera gott hráefni. Þar þarf að huga að öllu ferlinu allt frá því að fiskurinn er veiddur þar til hann er kominn til vinnslu. Verði mistök á þessu stigi er það afdrifaríkt fyrir alla frekari vinnslu. Ég hef ákveðið að láta nefnd skoða sérstaklega hvernig á að tryggja góða meðferð hráefnis þegar eftirspurn er meiri en framboð eins og nú er.

Og ég hef einnig ákveðið að nefnd skoði samkeppnisstöðu fiskvinnslunnar, hverra kosta hún á völ og hvert hún stefnir, hvernig megi ná þar enn meiri virðisauka úr vinnslunni og kortleggja hvað ríkið ætti að gera frekar til að marka henni ramma, og einnig hvaða mál ættu að vera á forræði samtaka og hvað sé mál fyrirtækjanna sjálfra.

Í framhaldi af starfi þessarar nefndar hyggst ég setja á verkefnisstjórn sem hafi umsjón með að tillögur sem þar verða settar fram verði hrint í framkvæmd. Stefnt er að því styrkja þann þátt sem snýr að úrvinnslu sjávarafla í ráðuneytinu og þessu nefndarstarfi er m.a. ætlað að leiða í ljós hvort og hvar nefndin álítur að skóinn kreppi.

Þótt eftirlit með framkvæmd laga um framleiðslu sjávarafurða hafi tiltölulega nýlega verið byggt upp með nýjum hætti, vil ég láta endurskoða það, sérstaklega hvernig hlutverk skiptast milli Fiskistofu og skoðanastofa.

Ég hef talið hér upp 7 nefndir eða úttektir sem ýmist er hafin vinna við eða er að hefjast. Mörgum mun þykja nóg um, enda þykir ekki öllum mikið til þess koma að skipa nefndir um hin og þessi málefni. Ég er hins vegar þeirrar skoðunar að við lifum í síbreytilegum heimi og sú alkunna staðreynd eigi ekki síst við sjávarútveginn. Ég trúi því að betur sjái augu en auga og hef góða reynslu af því að fá hópa vísra manna til að velta fyrir sér afmörkuðum þáttum og koma með tillögur til úrbóta. Ég bind því miklar vonir við þá vinnu sem ég hef sett af stað og ég er sannfærður um að hún verður mér nauðsynlegt og staðgott vegarnesti í starfi mínu sem ráðherra sjávarútvegsmála.

Góðir áheyrendur
Á Fiskiþingi á dögunum lagði ég til að fiskifélagið hefði forgöngu um að setja íslenskum sjávarútvegi siðareglur. Ég hef talið að Fiskifélagið sé ágætur vettvangur til að vinna að sameiginlegum málum sjávarútvegsins, en það er atvinnugreinarinnar að ákveða það. Ég met það svo að sífellt fleiri úrlausnarefni íslensks sjávarútvegs krefjist þess að greinin tali einni röddu, ekki síst á þetta við um umhverfismálin.

Tillaga mín gekk út á að greinin mótaði sér eigin sýn í þeim málum, markaði sér stefnu og setti fram skýra aðgerðaáætlun. Auðvitað byggir slík stefnumótun á mörgum þáttum og þá ekki síst því sem stjórnvöld samtök og einstök fyrirtæki hafa þegar lagt að mörkum í þessum efnum. Hugmyndin er að siðareglur greinarinnar í heild verði til viðbótar við reglur stjórnvalda og nái jafnvel fyrir stærra svið.

Ég vænti mikils af þessu starfi . Ég átti þess kost fyrr í vikunni að ræða við nokkra norræna kollega mína á Norðurlandaráðsþingi, og ég tók eftir því að umhverfismál eru þeim æ hugleiknari bæði þeim sem eru í Evrópusambandinu og okkur hinum sem stöndum utan þess. Helstu fiskmarkaði Íslendinga eru sunnar í Evrópu en þessi samtöl staðfestu þá skoðun mína að það sé afar mikilvægt að við gætum þess í sjávarútveginum að vanmeta ekki síaukin áhuga alls almennings og þar með neytenda á umhverfismálum. Til þess að eiga svör við þeim spurningum sem bornar eru upp í þessu samhengi, þarf eins og annars staðar, að vanda vel til verka.