Sjómannadagurinn 4. júní 2000

4. júní 2000

Sjávarútvegsráðherra Færeyja, góðir áheyrendur,

Fyrir rúmum tveimur vikum kom Árni Friðriksson nýtt og glæsilegt hafrannsóknarskip okkar Íslendinga til landsins. Skipið bætir mjög alla aðstöðu til hafrannsókna. Ekki þarf að hafa mörg orð um það, hvað það er nauðsynlegt hverri þjóð sem byggir jafn mikið á sjávarútvegi og við gerum, að stunda ítarlegar rannsóknir á lífríki hafsins.

Við höfum verið svo lánsöm að hafa átt, fyrr og nú, hafvísindamenn í fremstu röð sem stundað hafa rannsóknir sem hafa vakið verðskuldaða athygli og ekki aðeins nýst okkur við fiskveiðistjórnun heldur einnig öðrum þjóðum. Nefna má síldarannsóknir bæði Árna Friðrikssonar sjálfs og annarra síðar, erfðarannsóknir og tölfræðirannsóknir. Menn minnast þess ef til vill, að nýlega fékk ungur vísindamaður á Hafrannsóknarstofnun heiðursverðlaun Rannsóknarráðs Íslands og var það í annað sinn sem starfsmaður þar hlýtur þá viðurkenningu. Rannsóknir sem nú voru verðlaunaðar eru á sviði erfðafræði og hefur verið beitt bæði við rannsóknir á hvölum, karfa og kolmunna. Með aðferðinni sem þróuð hefur verið, er unnt að greina sundur stofna sem ekki er hægt með öðrum hætti. Þá hafa íslenskir vísindamenn það traust í alþjóðasamfélaginu að þeir fá milljónatugi úr sjóðum Evrópusambandsins til sameiginlegra rannsókna sem meðal annars taka til vistkerfis Íslandsmiða.

Vísindamenn veita hver öðrum aðhald með skipulagðri gagnrýni. Þannig eru niðurstöður íslenskra sjávarrannsókna lagðar fyrir Alþjóða Hafrannsóknarráðið þar sem er vandlega farið yfir þær. Þá eru þess dæmi að einstakir óháðir aðilar hafi verið fengnir til að fara í saumana á því sem verið er að vinna, til að tryggja sem best, að öllu sé haldið til haga. Hér á landi búum við við þá sérstöðu að lærðir sem leikir hafa áhuga á sjávarútvegsmálum og rannsóknum sem þeim tengjast. Þeir hika ekki við að segja vísindamönnunum skoðanir sínar og lífleg skoðanaskipti um hvaðeina er snertir sjávarútveg er daglegt brauð í fjölmiðlum. Okkur hefur lærst að meta störf hafrannsóknarmanna okkar og tel ég að seint verði lögð of mikil áhersla á sjávarrannsóknir og mikilvægi þeirra.

Að mínu mati á verkaskipting milli vísindamanna og stjórnmálamanna að vera sú að vísindamennirnir meti ástand stofna og geri grein fyrir forsendum sínum og niðurstöðum. Hitt er og verður pólitísk ákvörðun sem vinna þarf í samráði við vísindamennina og greinina, hvernig þessi grunnur verður færður út í fiskveiðistjórnuninni. Í ár eru liðin fimm ár frá því að slík pólitísk ákvörðun, í víðum skilningi þess orðs, var tekin hvað varðar þorskstofninn þegar ákveðin var aflaregla sem fara skyldi eftir. Nefnd hagfræðinga og líffræðinga skoðaði þá leiðir að því marki að tryggja hámarksafrakstur þorskstofnsins til frambúðar. Þegar reglan var sett, var kveðið á um að hún skyldi endurskoðuð að fenginni reynslu fimm ára, það er að segja á þessu ári.

Við höfum verið að byggja upp þorskstofninn og náð meiri árangri en spáð var. Það er mat vísindamanna að fjögur ár af fimm fyrstu árum áratugarins sem er að líða, hafi veiðistofn þorsks verið minni en 620 þúsund tonn. Síðan hafa mælingarnar allar verið upp á við, 1996 er stofninn talinn hafa verið nær 800 þúsund tonnum, nær milljóninni 1997 og 98, og í fyrra sýndi matið rúmlega milljón tonna veiðistofn. Þetta er mikil umbreyting frá 1992 þegar talið er að stofninn hafi verið 550 þúsund tonn.

Þegar stofnstærð þorsks er mæld, er að minnsta kosti 20 prósenta óvissa í mælingunni. Þannig getur veiðistofn sem er ein milljón tonna mælst tólf hundruð þúsund tonn annað árið og átta hundruð þúsund tonn það næsta, án þess að nokkuð þurfi að hafa breyst, sveiflur í mælingunni eru innan skekkjumarka. Vel má vera, að hluti uppsveiflunnar í þorskstofninum allra síðustu ár sem er mun meiri en ætlað var, sé vegna þess að mæling hefur verið nær efri mörkum; að við höfum verið að njóta óvissunnar. Því fylgir óhjákvæmilega sá möguleiki að dæmið snúist við, að stofnstærðarmæling sýni mun lægri tölu en við höfum séð undanfarin ár. Ég vil leggja áherslu á að ef til þess kemur, þarf það ekki að þýða að við höfum ekki náð árangri, heldur miklu frekar hitt að við höfum talið okkur vera með nákvæmari niðurstöður í höndunum en raunin er.

Ég nefndi áðan hvernig ég tel að verkaskipting vísindamanna og stjórnmálamanna eiga að vera. Að þeir síðarnefndu hljóti að eiga að taka þá ábyrgð að ákveða hvaða leið eigi að fara að sjálfbærri nýtingu fiskistofna því engin ágreiningur er um að hún skuli vera sjálfbær. Hlutverk stjórnmálamanna sé að skoða vel forsendur og mat, og, að höfðu samráði við alla hlutaðeigandi, leggja síðan línurnar.

Líklega er ástæða til að taka það fram að ég er ekki að boða hér að víkja frá þeirri stefnu að byggja á bestu vísindalegu þekkingu á hverjum tíma. Það er ég staðráðinn í að gera. Það sem ég hyggst gera er að móta að nýju ferlið frá því að mat vísindamanna liggur fyrir þar til að reglugerðir eru gefnar út um fiskveiðistjórnun á grundvelli þess. Ég er ekki einn um að vera þessa sinnis, hvarvetna þar sem rætt er á alþjóðavettvangi um varúðarnálgun í fiskveiðum, snýst stór hluti umræðunar um hvernig eigi að skipta verkum milli stjórnmálamanna vísindamanna og hagsmunaaðila þegar ákveðið er hvernig nægrar varúðar verði gætt.


Án samstöðu íslensks sjávarútvegs um flesta þætti stjórnkerfis fiskveiða byggjum við ekki við það góðæri sem er í íslensku efnahagslífi. Greinin hefur meðal annars staðið ákaflega vel saman um þann grundvöll fiskveiðistjórnunarkerfisins að byggja á bestu vísindalegu þekkingu. Hafrannsóknarstofnunin hefur haft mikið samráð við greinina bæði þegar upplýsinga er aflað og þegar ákveðið hefur verið hvað hefur verið brýnast að gera varðandi einstaka stofna. Þessi samstaða hefur að mínu mati verið afar mikilvægur þáttur í því, að svo vel hefur tekist til, sem raun ber vitni. Ég hef áhuga á að freista þess að flétta fiskifræði sjómannsins í auknu mæli inn í vinnuna þótt það að tengja á milli, frekar en orðið er, sé hvorki einfalt né auðvelt, eða líklegt að slíkt gangi átakalaust.

Samráð stjórnvalda og hagsmunaaðila í íslenskum sjávarútvegi hefur verið mikið. Ég vil að svo verði áfram og vil leggja mitt að mörkum til að styrkja það enn frekar. Víðtæku samráði við þá sem hlut eiga að máli fylgja margir kostir, betur sjá augu en auga segir íslenskt máltæki. Það að skoða málin frá mörgum sjónarhornum skerpir sýn á hvar skóinn kreppir og breytinga er þörf. Virku samráði fylgir líka að þeir sem ráðgast er við axla ábyrgð, ekki einungis gagnvart umbjóðendum sínum og stjórnvöldum heldur þurfa þeir, eins og við öll, að standa vörð um gildi um vernd náttúrunnar sem viðurkennd eru í samfélagi þjóðanna. Næsta tilefni til samráðs af þessu tagi verður þegar skýrsla Hafrannsóknarstofnunar um ástand og aflahorfur næsta árs kemur út.

Um leið og ég segi að við ætlum að byggja á bestu vísindalegu þekkingu, vil ég minna á takmörk hennar. Við vitum í rauninni ákaflega lítið um það hvernig náttúran bregst við. Komi fram óvæntar upplýsingar á vísindasviðinu er afar mikilvægt að missa ekki flugið eða trúna á að meginkúrsinn, sem við höfum tekið, sé réttur. Þá ber okkur fyrst og fremst skylda til að taka því og vera opin fyrir því að laga okkur að nýrri þekkingu, breyta vinnubrögðum þar sem þess er þörf og svo að styrkja rannsóknirnar sem byggja þarf á.

Sjómenn búa við það að ákvarðanir stjórnvalda hafa meiri áhrif á atvinnumöguleika þeirra en flestra annarra stétta. Það brennur fyrst á þeim þegar að draga þarf úr veiðum, jafnframt njóta þeir þess fyrr en aðrir þegar að betur gengur. Í ljósi þessa hef ég á þessum sjómannadegi kosið að ræða við ykkur, hvernig ég sé starfið fram undan fyrir mér.

Útflutningur sjávarafurða gefur nær helming allra tekna þjóðarinnar í viðskiptum við útlönd. Hagsmunamál sjávarútvegsins og þar með sjómanna, varða því þjóðina alla. Við eigum öll svo mikið undir því að vel takist til um nýtingu lifandi auðlinda hafsins. Vægi sjávarútvegsins veldur því að þar höfum við aldrei efni á ábyrgðarleysi. Til að minna okkur á þessa sérstöðu sjómannsstarfsins höldum við sjómannadaginn hátíðlegan. Þótt mikið hafi breyst á undanförnum árum má ætla að full ástæða sé til þess enn um sinn. Sjómannadegi er ætlað að efla samhug með sjómanna og minna á mikilvægi starfa þeirra fyrir þjóðina, dagurinn er svo ekki síst fjölskyldudagur sjómanna.

Ég óska sjómönnum og fjölskyldum þeirra gleðilegs sjómannadags.