ATH: Þessi grein er eldri en 5 ára.
15 september 2000
/
Nýja hagkerfið og aðstæður á Íslandi
"Nýja hagkerfið" og aðstæður á Íslandi
Ræða sjávarútvegsráðherra flutt á ráðstefnu Euro-Ice
(samtökum fyrirtækja með starfsemi í Evrópu)
"Nýja hagkerfið" er nýjasta birtingamynd breytinga á þeirri þjóðfélagsgerð sem maðurinn hefur í aldanna rás þróað með sér. Þjóðfélög safnara, veiðimanna og akuryrkju hafa þekkst í árþúsundir en iðnaðarsamfélagið og þjónustuþjóðfélagið eru nýrri gerðir sem fylgt hafa þróun mannsins síðustu aldirnar og fram að lokum þessarar aldar.
Upplýsingaþjóðfélagið er það þjóðfélag sem við upplifum núna og á því grundvallast "nýja hagkerfið." Upplýsingar og þekking ásamt verslun og viðskiptum hafa auðvitað skipt miklu máli sama hvernig þjóðfélagsgerðin var skilgreind, en sú nýjung að hraði og flæði upplýsinga ráði ákvörðunartöku í hefðbundum atvinnugreinum hefur gert þekkinguna miðlæga. Það að hafa þekkinguna t.d. sem einkaleyfi eða sérstaka vinnsluaðferð hefur skapað verðmæti eða vald og jafnvel það að hafa þekkinguna á undan öðrum er metið til verðmæta. Því hafa sprottið upp atvinnugreinar ekki bara til þess að búa til þekkingu heldur einnig til þess að vinna úr upplýsingum, flokka og greina og síðan miðla þeim á réttan stað á réttum tíma eða eins fljótt og mögulegt er.
Þessi staða hefur gert áður ógerlega hluti mögulega og tengt afskekktustu staði við miðstöðvar þess sem gera skal. Á Íslandi verðum við aðallega vör við þetta í fjármálageiranum, fjölmiðlaheiminum, tölvu- og tæknibransanum og hjá líftæknifyrirtækjunum.
En þetta vissuð þið nú öll saman og þurftuð ekki mig til þess að segja ykkur.
Spurningin sem mér er væntanlega ætlað að svara er, hvaða möguleika ég sé á því að við á Íslandi eða við Íslendingar, hvort heldur sem við búum á Íslandi eða erlendis, getum nýtt "nýja hagkerfið" okkur til hagsbóta.
Upplýsingatæknin gerir það að verkum að við getum í æ ríkari mæli tekið fullan þátt í heimsviðskiptum þó við séum stödd á Íslandi. Dæmi eru um það að íslensk fyrirtæki með útibú erlendis reki öll sín viðskipti í gegnum tölvukerfi sem staðsett eru heima á Íslandi. Þetta sýnir okkur þá möguleika og þau tækifæri sem "nýja hagkerfið" gefur okkur.
En hvar eru tækifærin?
Við skulum ekki líta langt yfir skammt. Í sjávarútvegi liggja mörg tækifæri. Sjávarútvegur á Íslandi hefur verið fljótur að nýta sér tækninýjungar og tækninýjungar sem myndu flokkast undir hið nýja hagkerfi hafa verið þróaðar á Íslandi vegna þess að þar er sjávarútvegur. Þar á ég við hátæknifyrirtæki á borð við Marel og Tölvumyndir svo ég nefni sem dæmi fyrirtæki úr tveimur geirum.
Grunnatvinnugreinarnar, fiskveiðar og fiskvinnsla, hafa talist til gamla hagkerfisins en þær eru nú á fullri ferð í hinu nýja hagkerfi. Enda hefur hið "nýja hagkerfi" haft áhrif á hefðbundnar atvinnugreinar. Fiskiskip eru í dag fljótandi hátæknifyrirbæri, meira eða minna tölvustýrð og frystiskip eru með tiltölulega fullkomna vinnslusali um borð.
Fiskvinnslan er ekki síður tæknivædd, í dag eru skráningar- og nýtingarkerfi í frystihúsum flóknar samstæður af vélbúnaði og tölvukerfum. Einnig er þekking Íslendinga á rekstri sjávarútvegsfyrirtækja orðin söluvara.
Fyrirtæki sem byggja nær eingöngu á mannauði einstaklinga eru dæmigerð fyrir fyrirtæki í nýja hagkerfinu. Ný fyrirtæki á Íslandi á þessu sviði eru einkum í líftæknigeiranum og á hugbúnaðarsviðinu.
Fjármögnun þessara fyrirtækja byggist á því að fjárfestar eru að fjárfesta í væntingum. Áhættufjármögnun er auðveldari nú en áður og sífellt algengara er að slíkt fjármagn sé sótt út fyrir landsteinana. Uppgangur verðbréfafyrirtækja er enda mikill og bankakerfið hefur tekið miklum breytingum á síðustu árum.
Fjármálafyrirtæki eiga líka mikla möguleika í "nýja hagkerfinu"og banka-, verðbréfa -og tryggingastarfsemi á alþjóðlegum vettvangi, en með höfuðstöðvar á Íslandi, er mjög raunhæfur kostur.
Íslenska hagkerfið er hins vegar mjög lítið sem auðvitað hefur áhrif á gjaldmiðilinn en einnig eru heimamarkaðir litlir og fjármagn til þess að fjárfesta í nýrri starfsemi takmarkað. Breytingar á starfsumhverfi sjávarútvegs með tilkomu kvótakerfisins og breytingar á fjármálamarkaði hafa þó bæði í senn losað verðmæti úr læðingi og skapað ný. Því hefur hagkerfið stækkað, fjármagn í umferð aukist og það ásamt erlendum stóriðjufjárfestingum, nýrri starfsemi og einfaldlega betri hagstjórn hefur staðið undir hagvexti síðustu ára. Fjármálakerfið er þó ennþá, því miður, að talsverðum hluta í eigu hins opinbera en það hefur verið að breytast ört síðustu árin.
Sjávarafurðir hafa verið og eru enn meginuppspretta útflutningsframleiðslu okkar og gjaldeyrisöflunar. Hagkerfi okkar er einhæft hvað þetta varðar, en þó hafa orðið breytingar á síðustu árum og hlutur sjávarafurða hefur minnkað. En þrátt fyrir góðan gang í ferðaþjónustu undanfarin ár, aukið vægi iðnaðar og mikinn uppgang nýrra fyrirtækja þá eru sjávarafurðir ennþá tæplega 70% af vöruútflutningi og tæp 50% af útflutningi vöru og þjónustu. Þar af leiðandi verða hagsmunir sjávarútvegsins áfram mjög mikilvægir þegar kemur að stóru ákvörðununum.
En þótt okkur hafi vegnað vel síðustu árin viljum við alltaf gera betur. En til þess að ná meiri og viðvarandi hagvexti þurfum við að horfa út fyrir landsteinana eftir nýjum tækifærum og fjármagni en spyrja okkur sjálf á móti upp á hvað við höfum að bjóða umfram aðrar þjóðir?
Á undanförnum árum hafa stjórnvöld markvisst unnið að því að bæta samkeppnisumhverfið á Íslandi. Enda er þetta nýja umhverfi drifkrafturinn í hinu "nýja hagkerfi".Tæknilega má segja að við stöndum framarlega á flestum þeim sviðum sem drífa áfram "nýja hagkerfið." Fjarskiptakerfi okkar eru mjög fullkomin og við stöndum jafnfætis þeim þjóðum sem komnar eru hvað lengst í að tileinka sér internetið. Menntunarstig í landinu er hátt og við getum boðið upp á mikla og breiða þekkingu á sviði sjávarútvegs, viðskipta - og fjármála og öll vitum við um sérstöðu okkar þegar kemur að líftækni. Tungumálakunnátta Íslendinga er mikil og við gætum á skömmum tíma nánast orðið tvítyngt þjóðfélag á sviði viðskipta.
Pólitískur og efnahagslegur stöðugleiki á Íslandi er mikill. Við höfum sterk tengsl við Norðurlöndin, erum í Nato og EES samningurinn hefur reynst okkur mjög vel á flestum ef ekki öllum sviðum, ekki síst í sjávarútvegi.
En dugar þetta til þess að draga að okkur erlend fyrirtæki, ný verkefni og meira fjármagn? Þarf eitthvað meira að koma til?
Þrátt fyrir að við höfum upp á margt að bjóða, eins og ég kom að hér áðan, þá standa t.d. Norðurlandaþjóðirnar okkur jafnfætis á flestum sviðum og ýmis smærri ríki Evrópu eins og t.d. Írland, Holland og Lúxembúrg. Við hljótum því að spyrja okkur er eitthvað fleira sem við getum gert eða þurfum að hafa í huga?
Hvað með gjaldmiðilinn? Skiptir það máli að við erum með íslensku krónuna? Ég held ekki að það þurfi að skipta máli, svo fremi sem krónan er nógu stöðug til þess að hið daglega umhverfi sé í lagi þá mun tilvist krónunnar ekki hamla okkur í hinu "nýja hagkerfi." Alþjóðleg viðskipti munu líklegast eiga sér stað í öðrum gjaldmiðlum en krónunni á sama hátt og stór hluti viðskipta í London fer fram í öðrum gjaldmiðlum en pundi nú til dags.
Staða og framtíð krónunnar mun hins vegar auðvitað hafa áhrif á sjávarútveg og aðrar útflutningsgreinar en gangi okkur vel í því að nýta okkur ný tækifæri í "nýja hagkerfinu" mun krónan væntanlega verða bæði stöðug og tiltölulega sterk. Það getur þá sett þrýsting á sjávarútveginn. En hlutfallslegur styrkur annara gjaldmiðla sem við höfum ekkert með að gera hefur ekki síður mikil áhrif, jafnvel miklu meiri, eins og dæmin sanna með evruna síðustu misserin. Við slíkum breytingum er aftur á móti erfitt að sjá sérstaklega í ljósi þess að þeir gjaldmiðlar sem hafa styrkst á móti þ.e. dollar og pund vega jafnmikið ef ekki ívið meira í gjaldeyrisvog sjávarútvegsins. Breytingar eins og þessar skapa þó klárlega vandamál fyrir þá sem kaupa inn í sterku gjaldmiðlunum en selja í þeim veiku.
Margir munu nú eflaust spyrja: En hvað ef Bretar taka upp evruna? Sumir mundu segja: Þegar Bretar taka upp evruna. Það mun að sjálfsögðu endurspeglast í því að gengi krónunnar mundi fylgja evruni mun meir en í dag og jafnvel kæmi til álita einhverskonar tenging við evru. Evruna gætum við þó ekki tekið upp nema að ganga í Evrópusambandið eins allir vita. Hvort eða hvenær Bretar taka upp evruna er hins vegar algjörlega óljóst. Það er meira að segja óvissa um hvað Danir gera, en úr því fáum við skorið fyrir lok þessa mánaðar.
En hvað með ESB? Eigum við einhverja möguleika á þessu sviði ef við erum fyrir utan ESB? Það veltur auðvitað á ýmsu en staðan er hins vegar sú að fiskveiðistefna ESB er þannig að við gætum ekki við hana unað að óbreyttu. Fiskveiðistefnan er þó til endurskoðunnar, en ég hef því miður engin teikn séð á lofti um það að hún verði endurskoðuð á þann hátt að breytt gæti afstöðu okkar. Einstök ríki eru þó að gera breytingar í átt að okkar skipulagi hjá sér, s.s. Holland og Bretland, en það getur gert það að verkum að þessi ríki verða erfiðari keppinautar í framtíðinni. Þá er eðlilegt að menn spyrji hvort við gætum ekki fengið undanþágur á sama hátt og til er skilgreindur heimskautalandbúnaður og að Miðjarðarhafið er ekki undir sameiginlegu fiskveiðistefnuna selt. Þessu er því til að svara að enginn ráðamaður hjá Evrópusambandinu sem ég veit um hefur gefið nokkurn ádrátt um það að þetta komi til greina . Þvert á móti hafa allir sagt að við yrðum að gangast undir sameiginlegu fiskveiðistefnuna. Og þrátt fyrir góðan vilja og áhuga á samstarfi Evrópuríkja getum við ekki tekið áhættu með helming gjaldeyristekna þjóðarinnar.
Eru okkur þá allar bjargir bannaðar? Það held ég alls ekki.
Þróun Evrópusambandsins mun halda áfram og hafa í för með sé aukin samruna sem við verðum sem betur fer þátttakendur í að stórum hluta fyrir tilstilli EES- samningsins. Það er þó einn þáttur sem virðist ætla að verða á dagskrá ESB innan tíðar sem við þurfum ekki að taka þátt í en það er samræmd skattastefna. Ef slík hugmynd nær fram að ganga má telja næsta víst að skattar í Evrópu hækki. Samræmdir skattar eru ávísun á hærri skatta.
Þá gæti Ísland verið í nær einstakri stöðu, með aðgang að hinum sameiginlega innri markaði í gegnum EES-samninginn annars vegar en sjálfstæða skattastefnu sem laðað gæti að fyritæki og verkefni hins vegar. Samtímis gætum við styrkt samkeppnisstöðu grunnatvinnugreina okkar eins og sjávarútvegs og gert þeim kleift að skapa sér stökkpall til þess að auka starfsemi sína annarsstaðar í heiminum.
Þróun í þessa veru getur verið jákvæð fyrir Ísland og íslensk fyrirtæki ef við viljum taka þátt í samkeppni þjóða um að laða að fyrirtæki með því að lækka skatta þeirra.
Og hvort sem samræmd skattastefna verður ofan á hjá Evrópusambandinu eða ekki þá gefa lægri skattar okkur ákveðið sóknarfæri. Nú þegar eru skattar á fyrirtæki á Norðurlöndunum næst hæstir á Íslandi en það er einungis í Danmörku sem skattar á fyrirtæki eru hærri en hér á landi. Staða ríkissjóðs er mikilvæg í þessu sambandi en hún hefur sennilega aldrei verið sterkari. Við höfum verið að greiða niður skuldir á undanförnum árum og er óhætt að segja að skuldastaða ríkissjóðs sé að komast á viðunandi stig. Okkur er því hugsanlega að gefast einstakt tækifæri til að nota afganginn í ríkissjóði, haldist hann næstu árin, til þess að lækka skatta.
Um síðustu helgi var sagt frá skýrslu Davosstofnunarinnar um samkeppnnisstöðu hinna ýmsu landa. Verðskuldar sú skýrsla eflaust alveg sérstaka umfjöllun. Ég vil þó draga fram eitt atriði sem þar kemur fram sem ég held að sé grundvallaratriði varðandi það hvort við náum árangri í því að nýta okkur möguleika "nýja hagkerfisins." Það er gagnrýnin á innherja viðskipti á Íslandi. Gagnrýni af þessu tagi höfum við verið að sjá heima talsvert mikið að undanförnu. Ég vil helst ekki setja mig í eitthvert dómarasæti í þessum efnum en get þó ekki orða bundist því ég tel einfaldlega þær breytingar sem við höfum verið að gera og erum enn að gera á fjármálakerfinu svo mikilvægar að við megum alls ekki láta ofurkapp "áhugasamra" starfsmanna eyðileggja tiltrú á fjármálakerfi landsins. Það verður aldrei hægt að setja reglur um alla skapaða hluti á markaðnum. Til þess er hraðinn of mikill og gráu svæðin of mörg. Þess vegna verða fyrirtækin sjálf að hafa vit fyrir sér og sínum og skapa andrúmsloft þar sem traust er ríkjandi. Það þýðir það að stjórnendur verða að setja sér háleit siðferðisleg viðmið og fylgja þeim fast eftir gagnvart sínu starfsfólki. Ef við gerum þetta ekki eigum við enga möguleika á því að nýta okkur tækifærin sem "nýja hagkerfið" býður upp á.
Ágætu ráðstefnugestir eins og við mörg hér munum þá hefur á undanförnum árum af og til komið upp umræða um að koma á fót einhverskonar "frísvæði" á Íslandi. Mér þótti sú hugmynd á margan hátt mjög spennandi. Ein stærsta spurningin sem stjórnmálamenn stóðu frammi fyrir var hvort slíkt "frísvæði" mismunaði ekki fyrirtækjum með óeðlilegum hætti. Minn boðskapur hér er hins vegar sá að hið "nýja hagkerfi" ásamt árangri okkar í hagstjórn og ríkisrekstri síðustu árin geti gert okkur kleift að nýta okkur EES-samninginn og sérstöðu okkar utan Evrópusambandsins til þess að gera Ísland allt að einskonar "frísvæði" eða miðstöð hins " nýja hagkerfis" með háu tækni- og menntunarstigi en lágum sköttum.