Greiningardeild Kaupþings Hótel Sögu 3. október 2000.

Fjárfestingar erlendra aðila í sjávarútvegi.

Síðustu daga hafa verið umræður um hvort breyta eigi heimildum erlendra aðila til að fjárfesta í íslenskum sjávarútvegi. Ég fagna þessari umræðu og tel hana hvata til þess að menn meti þau innri rekstrarskilyrði sem íslenskur sjávarútvegur býr við. Lagaumhverfi og reglur sem mynda starfsumhverfi greinarinnar eiga og þurfa að vera í sífelldri endurskoðun. Slík endurskoðun er í raun forsenda þess að nauðsynlegar breytingar séu gerðar þannig að greininni sé með skýrum og almennum leikreglum skapað hagstætt starfsumhverfi er tryggi sterka samkeppnisstöðu hennar á alþjóðavettvangi.

Erfitt er að gera sér grein fyrir því fyrir hversu mikið erlend fyrirtæki hafa verið að fjárfesta í sjávarútvegi á Íslandi. Ég tel þó í ljósi þeirra takmörkuðu upplýsinga sem ég hef fengið, að lítið sé um þær. Ég hef ekki orðið var við þrýsting um aukið frelsi erlendra fjárfesta til að fjárfesta í íslenskum sjávarútvegi hjá þeim aðilum sem ég hef verið að hitta í tengslum við alþjóðleg samskipti tengd sjávarútvegsmálum.

Sumir telja að takmarkanir á fjárfestingu erlendra aðila séu ekki í takt við þann anda sem nú svífur yfir vötnum í alþjóðlegri verslun og viðskiptum. Í því sambandi er rétt að minna á að íslenskur sjávarútvegur nýtur ekki opinberra styrkja og sker sig að því leyti einnig úr í samanburði við aðrar þjóðir.

Ég hef að undaförnu verið að velta fyrir mér þeirri spurningu hvort þær aðstæður hafi nú skapast að rétt sé að gera breytingar á þeim skorðum sem erlendum fjárfestum eru reistar varðandi fjárfestingar í íslenskum sjávarútvegi.

Áður en hægt er að svara því er rétt að fara yfir hvaða reglur eru í gildi.

Um fjárfestingar erlendra aðila í sjávarútvegi gilda lög nr. 34/1991 um fjárfestingar erlendra aðila í atvinnurekstri. Þau eru að grunni til hvað sjávarútveg varðar, frá árinu 1993 og hafa verið óbreytt að mestu frá árinu 1996.

Skv. 4. gr. laganna mega eftirtaldir aðilar einir stunda fiskveiðar í efnahagslögsögu Íslands eða eiga og reka fyrirtæki til vinnslu sjávarafurða hér á landi:

1) Íslenskir ríkisborgarar og aðrir íslenskir aðilar

2) Íslenskir lögaðilar
a) sem að öllu leyti eru í eigu íslenskra aðila
b) sem að öllu leyti eru í eigu íslenskra lögaðila sem uppfylla eftirfarandi skilyrði:
i) Eru undir yfirráðum íslenskra aðila.
ii) Eru ekki í eigu erlendra aðila að meira leyti en 25% miðað við hlutafé eða stofnfé. Fari eignarhlutur íslensks lögaðila í lögaðila, sem stundar veiðar í efnahagslögsögu Íslands eða vinnslu sjávarafurða hér á landi, ekki yfir 5% má eignarhlutur erlendra aðila þó vera allt að 33%.
iii) Eru að öðru leyti í eigu íslenskra ríkisborgara eða íslenskra lögaðila sem eru undir yfirráðum íslenskra aðila.

Reglurnar eru fremur flóknar en ég ætla að reyna að draga upp einfaldaða mynd af þeim.
glæra dæmi: A útg/fiskv.- í eigu B. sem er í eigu: 25% erl. og 75 innlendur (49 erl. og 51% innl)

Grundvallaratriði í þessum lagaákvæðum er að fyrirtækin séu á öllum stigum undir fullum yfirráðum íslenskra aðila. Í þessu sambandi þurfa menn að hafa í huga hversu auðvelt það er að nýta auðlindina í hafinu kringum Ísland án þess að menn þurfi nokkurn tíma að koma hér á land.

Eins og ég sagði áðan gilda sömu reglur um þá aðila sem stunda fiskveiðar í efnahagslögsögu Íslands og eiga og reka fyrirtæki til vinnslu sjávarafurða hér á landi.
Með vinnslu sjávarafurða er átt við hverja þá verkun sem ver fisk og aðrar sjávarafurðir skemmdum eins og t.d. frystingu, söltun, herslu, bræðslu og mjölvinnslu.

Framangreindar reglur gilda um fjárfestingu erlendra aðila í sjávarútvegi gilda ekki um þá sem stunda aðra vinnslu eins og reykingu, súrsun, niðursuðu, niðurlagningu og umpökkun afurða í neytendaumbúðir eða frekari vinnsla afurða til að gera þær hæfari til dreifingar, neyslu eða matreiðslu.

Eins og áður sagði getur erlendur aðili átt allt að 25% í félagi sem er 100% eigandi að félagi sem rekur útgerð og/eða frumvinnslu á fiski og allt að 33% ef eignarhluti er lítill þ.e. minni en 5% og allt að 49,9% á 3. stigi. Þetta er ekki lágt hlutfall og ætti að nægja fjárfestum sem vilja vera þátttakendur í arðsömum og traustum fyrirtækjum með það að markmiði að tryggja sér góða ávöxtun.

Er tímabært að breyta þessu? Vill og þarf sjávarútvegurinn að sækja sér fjármuni í formi hlutafjár út fyrir landsteinana.

Í því sambandi vil ég skipta umræðunni í þrennt og ræða sérstaklega: Í fyrsta lagi útgerðina. Í öðru lagi frumvinnslu og í þriðja lagi sambland af tveimur fyrri atriðunum og snertir útrás íslenskra sjávarútvegsfyrirtækja erlendis.

Ræðum fyrst útgerðina:
Grundvallaratriði í lagaákvæðunum eins og þau eru nú er að fyrirtækin séu á öllum stigum íslenskir lögaðilar sem eru undir fullum yfirráðum íslenskra aðila. Aftur minni ég á hversu auðvelt það er að nýta auðlindina í hafinu kringum landið án þess að menn þurfi nokkurn tíma að koma hér á land.

Þá hljótum við að spyrja: Þurfum við erlenda fjárfesta til að nýta auðlindina? Fiskiskipafloti okkar þykir mjög fullkominn tæknilega og um þessar mundir eru mörg ný fiskiskip í smíðum fyrir sjávarútveginn víðs vegar um heiminn. Okkar vandi eins og annarra þjóða hefur verið of stór fiskiskipafloti miðað við afrakstursgetu fiskistofnanna. Við höfum reynt að draga úr sókn og minnka flotann. Vegna þessa verkefnis hafa verið settar margskonar reglur þ.m.t. reglur vegna úreldinga fiskiskipa. En fyrst og fremst höfum við reitt okkur á kvótakerfið og talið að með því gætum við tryggt og viðhaldið til langs tíma hámarksafrakstri til handa íslensku þjóðinni af ábyrgri nýtingu allra auðlinda hafsins.

Eins og áður sagði getur erlendur aðili átt allt að 25% - 49,9% í félagi sem er eigandi að félagi sem rekur útgerð.

Þetta eru há eignahlutföll og þau ættu að nægja til að draga að erlenda fjárfesta sem vilja tryggja sér góða ávöxtun með því vera þátttakendur í arðsömum og traustum útgerðarfyrirtækjum. Þau duga hins vegar ef til vill ekki til að draga að áhrifafjárfesta sem vilja líta á sig sem leiðandi fjárfesta og ábyrga fyrir stefnumörkun og þróun í viðkomandi fyrirtæki. Þá þurfa fjárfestarnir að hafa möguleika á að eignast stærri hluti. Viljum við það? Í þessu sambandi minni ég á svokallað "kvótahoppsvandamál" Breta. Í stuttu máli er það þannig að eftir inngöngu Spánverja í Evrópusambandið fóru spænsk útgerðarfyrirtæki að kaupa bresk útgerðarfyrirtæki. Bresku útgerðirnar eru handhafar veiðiréttinda og stunda veiðar úr aflahlut Bretlands. Aflanum er hinsvegar að mestu leyti landað á Spáni þar sem hann fer til vinnslu í spænskum fiskvinnslum. Bretar hafa gert margar tilraunir til að koma í veg fyrir að kvótinn hoppi með þessum hætti frá Bretlandi til Spánar. Spánverjar hafa jafnóðum farið með málið fyrir Evrópudómstólinn þar sem túlkun þeirra hefur verið dæmd þeim í hag. Þessu til viðbótar má bæta við að á Nýja-Sjálandi eru í gildi reglur er takmarka fjárfestingar erlendra aðila í sjávarútvegi við 24,9% af hlutafé. Rökin eru þau að tryggja verði yfirráð Nýsjálendinga yfir veiðiréttinum. Að mörgu leyti er aðstaðan á Nýja-Sjálandi svipuð og aðstaðan hér hjá okkur. Fiskveiðistjórnunarkerfi þeirra er svipað okkar kerfi og greinin er rekin án ríkisstyrkja.

Oft heyrist sagt að aðgangur að fjármagni sé nauðsynlegur - Einingarnar í íslenskum sjávarútvegi séu of litlar og þær þurfi að stækka til að auka hagkvæmni.
Ég spyr er skortur á fjármagni? Er ávöxtunarkrafa hlutahafa önnur en vaxtakrafa bankakerfisins? Það held ég ekki. Alla vega ekki ef litið er til lengri tíma. Er ástæðan kannski önnur? Varla er bankakerfið hér á landi of lítið til að koma inn í samrunaferil stærstu sjávarútvegsfyrirtækjanna.
Í þessu samhengi vil ég jafnframt segja að ég tel nauðsynlegt að brýndar verði enn reglur um millibankaviðskipti til að efla tiltrú erlendra aðila á íslenskum fjármagnsmarkaði, gjaldmiðli, bankakerfi og hlutverki eftirlitsaðila. Það má ekki gerast aftur að lokað verði fyrir viðskipti með íslensku krónuna eins og gert var s.l. sumar. Slíkar aðgerðir geta leitt til vantrausts erlendra fjármagnsmarkaða á íslenska fjármálakerfinu og þar með valdið miklum skaða fyrir landið í heild.

Eru þá einhverjar æskilegar leiðir sem hægt er að fara til að auka aðgang erlendra fjárfesta að útgerðinni án þess að við missum þau tök sem við höfum og viljum hafa á nýtingu fiskistofnanna? Ég tel þær vandfundar og vandséð að nokkuð hafi breyst frá því að lögin voru sett sem kallar nú á breytingar á þessum þætti laganna.

Þá skulum við snúa okkur að fiskvinnslunni.
Á ferðum mínum um landið hef ég séð þá miklu fjárfestingu sem liggur í landvinnslunni. Finna má fullkomin frystihús, rækjuverksmiðjur og fiskimjölsverksmiðjur í nánast hverjum einasta landshluta svo maður tali nú ekki um hina afkastamiklu verksmiðju Síldarvinnslunnar fyrir austan. Í þessu ljósi fæ ég ekki séð að hömlur á fjárfestingar útlendinga í íslenskri fiskvinnslu hafi dregið máttinn úr henni.
Það er ástæða til að minna á að fiskvinnslan er að keppa við ríkisstyrktar fiskvinnslur í öðrum löndum. Erlendir fjárfestar gætu því með kaupum á fiskvinnslum á Íslandi látið fara fram frumvinnslu í fiskvinnslunni hérlendis og flutt síðan afurðina í ríkari mæli til frekari vinnslu í heimalandi sínu. Ég er ekki viss um að við viljum opna þann möguleika, alltént er ljóst að það þarf að fara vel yfir alla þætti áður en ráðist er í breytingar sem geta haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar í för með sér.

Hvað með útrásina:
Eins og allir sem hér eru vita þá hefur breytt heimsmynd þar sem fjarlægðir og landamæri skipta sífellt minna máli orðið til þess að útrás íslenskra fyrirtækja er ekki lengur svo til einungis bundin við fyrirtæki tengd sjávarútvegi eins og áður. Það er hins vegar staðreynd að löng reynsla og þekking í sjávarútvegi er öflug útflutningsvara sem nýtist fyrirtækjum við að hasla sér völl erlendis. Nýjasta dæmið er frekari sókn Íslendinga í sjávarútvegi í Þýskalandi. Eins hafa íslensk fyrirtæki verið að hasla sér völl í Skotlandi, Namibíu, Mexíkó, Eystrasaltslöndunum og víðar. Þá hafa Íslenskir söluaðilar sífellt verið að sækja fram á nýjum mörkuðum um allan heim og fer hlutur þeirra í sölu á fiski sem ekki er veiddur og unnin á Íslandi sífellt stækkandi. Þessi þróun á einnig við fyrirtæki í stoðgreinum útgerðar og fiskvinnslu og má í því sambandi nefna framleiðendur í hverskonar tölvu- og framleiðslubúnaði og veiðarfæragerð.

Íslensk fyrirtæki í sjávarútvegi og stoðgreinum hans eru að fjárfesta víða um heim og það hlýtur að vera af hinu góða að samstarf innlendra og erlendra fyrirtækja skuli færast í aukana. Það væri mikill akkur í því ef hægt væri að auðvelda sjávarútvegs fyrirtækjum að laða til sín erlent fjármagn og erlenda samstarfsaðila til þess að fara í enn öflugri útrás. Það er í því samhengi og tengslum við erlenda fjárfestingu íslenskra fyrirtækja sem ég tel koma til greina að endurskoða reglur um fjárfestingar erlendra aðila í íslenskum sjávarútvegfyrirtækjum. En ég tek það fram að hér er um viðkvæmt og flókið mál að ræða í ljósi mikilvægis sjávarútvegs í okkar hagkerfi. Einnig vegna þess að íslenskur sjávarútvegur lýtur lögmálum markaðarins þar sem niðurgreiðslur og styrkir eru ekki til staðar, ólíkt því sem sjávarúvegur í öðrum löndum býr við. En ég árétta að fara verður varlega og yfirráð yfir auðlindinni verða að vera íslensk yfirráð.

Hámark á aflahlutdeild:
Undanfarnar vikur hef ég oft verið spurður hvort ekki standi til að breyta reglum um hámark á samanlagaða aflahlutdeild fiskiskipa í eigu einstaka aðila, einstaklinga eða lögaðila. Þau rök hafa verið færð fyrir þessari spurningu að hámarkið hafi hugsanlega haft áhrif á yfirstandandi samrunaferli í sjávarútvegi á þann hátt að þær hafi komið í veg fyrir hann. Samrunaferlið hefði sem sagt gengið hraðar fyrir sig ef þessar lagareglur væru ekki í gildi. Þessar reglur eru töluvert flóknar og ætla ég ekki að rekja þær. Samt vil ég geta þess að ekkert fyrirtæki virðist vera farið að rekast í þakið. Miðað við þá úthlutun sem fram fór 1. september s.l. fer stærsta einstaka félagið með 6,22% af aflaheimildum. Það félag sem næst kemur er með um5,7% og það þriðja um 4,81%.
Þegar Alþingi ákvað að setja þetta þak á eigu einstakra aðila var það ekki gert á rekstrarlegum forsendum, þvert á móti var þingmönnum fullljóst að svo var ekki. Á Alþingi var pólitísk samstaða um að reglur ættu að miðast við að margir aðilar kæmu að nýtingu fiskveiðiauðlindarinnar. Í skýrslu Auðlindanefndar sem kynnt var s.l. föstudag er lítilega fjallað um þetta atriði. Auðlindanefnd bendir á að færa megi rök fyrir að meginorsök breytts skipulags í sjávarútvegi séu tæknibreytingar og gjörbreytt skilyrði á fjármagnsmarkaði en ekki kvótakerfið eins og oft hafi verið haldið fram. Þannig séu öll stærstu sjávarútvegsfyrirtækin nú almenningshlutafélög og fjöldi hluthafa og dreifing eignaraðildar innan þeirra skipti ekki minna máli ef markmiðið sé að sem flestir landsmenn hafi hagsmuni af nýtingu auðlindarinnar. "Endurskoðunarnefndin" hefur nú tekið við skýrslu Auðlindanefndar og vænti ég tillagna þeirra fyrir lok þessa árs. Eins og ykkur er öllum kunnugt leggur Auðlindanefnd til að sjávarútvegurinn greiði gjald fyrir afnotarétt af auðlindinni. Í málflutningi nefndarinnar er lögð áhersla á að gjaldtakan verði ákveðin með hliðsjón af afkomuskilyrðum greinarinnar og þeirrar óvissu sem hún býr við m.a. vegna ófyrirsjánlegra breytinga á aflabrögðum og vegna alþjóðlegrar samkeppni og eru í því sambandi nefnd þau skilyrði sem sjávarútvegur annarra þjóða býr við. Nefndin gengur út frá því sem forsendu að gjaldið verði hóflegt. Eins og við öll vitum, hafa tölur sem birst hafa að undförnu um afkomu sjávarútvegsins valdið vonbrigðum. Flestir hefðu vænst betri afkomu og fjárfestar munu krefjast hennar. Samhliða umfjöllun um gjald fyrir afnot af auðlindinni hljótum við því að hugleiða hvort hægt sé að breyta einhverju í lagalegu umhverfi greinarinnar þannig að hún geti náð meiri hagkvæmni í rekstri. Takmarkanir á hámarki á samanlagðri aflahlutdeild fiskiskipa í eigu einstaka aðila, einstaklinga eða lögaðila er eitt af þeim atriðum sem skoða þarf í þessu samhengi og ég vænti þess að endurskoðunarnefndin muni gera það. Verði gerðar breytingar á þessu lagaákvæði sé ég fyrir mér að það muni gerast í samhengi við aðrar breytingar á fiskveiðistjórnunarkerfinu í kjölfar tillagna endurskoðunarnefndarinnar.

Í kvöld flytur forsætisráðherra stefnuræðu ríkisstjórnarinnar. Með ræðunni fylgir listi yfir lagabreytingar sem ríkisstjórnin hyggst beita sér fyrir á yfirstandandi þingi. Áður en tillögur um lagabreytingum eru ræddar opinberlega eru þær kynntar þinginu. Í ljósi þess tel ég ekki rétt að ég fjalli hér í dag um þau mál sem ég mun leggja fram og ekki verða kynnt þinginu fyrr en í kvöld.