Aðalfundur Samtaka fiskvinnslustöðva 6. október 2000

Góðir áheyrendur,

Margt hefur verið rætt og ritað um auðlindarnefndarskýrsluna á þeirri viku sem liðin er síðan henni var skilað til forsætisráðherra. Þeir bjartsýnustu segja að hér hafi verið höggvið á þann Gordíonshnút sem sjávarútvegsmálin voru að þeirra mati komin í, aðrir að hér sé komin grunnur að byggja á en eftir sé að útfæra mikilvæga þætti, svo heyrast líka þær raddir að ekkert hafi breyst, verið sé að blekkja þjóðina.

Auðlindanefndarskýrslan sætir í öllu falli tíðindum og þá ekki síst vegna þess að nefndarmenn náðu saman um þær tillögur sem þar eru settar fram. Þá eru nefndarmenn sammála um að aflamarkskerfið eigi áfram að vera hornsteinn íslenskrar fiskveiðistjórnunar sem er sannanlega mikilvægur útgangspunktur.

Í mínum huga skiptist þessi skýrsla í þrennt.

Í fyrsta lagi eru í henni vegvísar um auðlindamál íslenskra þjóðar í heild og lagt til að í stjórnarskrá verði bætt ákvæði þannig að eignarhald á auðlindum sem ekki eru í einkaeign, verði í þjóðareign. Ég tel að þessi mál eigi að skoða í heildarsamhengi og að Alþingi eigi að gera það, að mestu leyti, óháð því hverju fram vindur í endurskoðun laganna um stjórn fiskveiða.

Annar hluti skýrslunnar og sá stærsti fjallar svo um gjaldtöku af sjávarútveginum vegna nýtingar hans á auðlindum sjávar.
Nefndin kemst að þeirri niðurstöðu að greiða eigi fyrir afnotin en hún setur jafnfram skilyrði fyrir gjaldtökunni. Slík greiðsla stuðli að því að sátt geti tekist um stjórn fiskveiða, segir í álitinu, enda verði sú gjaldtaka ákveðin með hliðsjón af afkomuskilyrðum og uppbyggingu sjávarútvegsins og þeirri óvissu sem hann á við að búa meðal annars vegna ófyrirsjáanlegra breytinga á aflabrögðum og vegna alþjóðlegrar samkeppni þar á meðal þau skilyrði sem sjávarútvegur annarra þjóða býr við. Þetta er mikilvægt ásamt þeirri forsendu nefndarinnar að gjaldtakan verði hófleg. Tekið er fram að veita eigi núverandi handhöfum aflahlutdeilda aðlögunartíma, bæði vegna íþyngjandi breytinga og með tilvísun til áunninna atvinnuréttinda. Aðlögunartíminn fari eftir hvað gjaldtökuleið verði valin, áhrifum hennar á tekjuskiptingu innar greinarinnar og hve gjaldtakan verður mikil.

Gjaldtökuleiðirnar sem nefndin leggur til, og gerir ekki upp á milli, eru tvær fyrningarleið eða veiðigjaldsleið. Báðar hafa þær áhrif á verðmæti sjávarútvegsfyrirtækja, veðhæfni þeirra og stöðu greinarinnar í heild. Það er verið að taka fjármuni út úr hagkerfi sjávarútvegsins, með öðrum orðum að minnka það.

Til að gera sér grein fyrir hvað sjávarútvegurinn gæti greitt í auðlindagjald lítur Auðlindanefndin til rekstaryfirlita Þjóðhagstofnunar fyrir 1997 og 98 og ársreikninga fyrirtækja sem skráð eru á Verðbréfaþingi. Í tölum Þjóðhagsstofunar kemur fram að hagnaður fyrir afskriftir og fjármagnsliði var 9 milljarðar 1997 og rúmir 10 1998 en það er tap á reglulegri starfsemi upp á 1.2 milljarða tæpa 1997 og tvo milljarða 1998. Fyrirtækin á Verðbréfaþingi í sjávarútvegi voru með tæpan þriðjung heildartekna sjávarútvegsins 1998. Í hópnum má ætla að séu þau fyrirtæki sem mestum hagnaði skila. Gefi menn sér þó, að allur sjávarútvegurinn sé að gera það jafngott og þau, má ætla að heildarhagnaður sjávarútvegsins 1999 fyrir afskriftir og fjármagnsliði hafi verið 15 og hálfur milljarður króna og hagnaður af reglulegri starfsemi fyrir skatta þrír milljarðar. Þessar tölur segja mikið, þær sýna að miðað við afkomuskilyrðin núna er að mati Auðlindanefndar ekki mikið svigrúm til gjaldtöku.

Auðlindanefndin tekur fram að það sé erfitt að ákvarða auðlindarentuna svokölluðu og segir einnig afar erfitt að ákveða gjöld sem eiga að standa undir kostnaði ríkisinsvegna sjávarútvegsins. Það fari eftir því hvað er tekið með í reikninginn, hvernig kostnaðurinn er skilgreindur.
Áhrif af gjaldtökunni á verðmæti sjávarútvegsfyrirtækja eru í þessari skýrslu nefnd auðsáhrif og greind þannig frá beinum áhrifum sem felast í auðlindargjaldsgreiðslum hvers tímabils. Þessi tvenns konar áhrif eru kortlögð í skýrslunni. Þar geta menn séð áhrif mismunandi hárra gjalda svart á hvítu.

Að mínu mati er skýrslan mikilsvert innlegg í þá vinnu sem fram fer í nefnd sem ég skipaði fljótlega eftir kosningar og hefur það hlutverk að endurskoða og koma með tillögur til breytinga á lögum um stjórn fiskveiða. Þar mun verða tekin afstaða til þessara hugmynda sem fram eru settar í Auðlindanefndarskýrslunni. Á ég von á tillögum þeirrar nefndar undir áramót.

Auðlindarnefndarskýrslan hefur nú verið í opinberri umræðu í viku og hefur mikil áhersla verið lögð á það, að með því að nefndarmennirnir níu styddu hana allir, fælist, að hér væri komin grunnur að þjóðarsátt. Í skýrslunni kemur skýrt fram að nefndin gerir ekki upp á milli þeirra tveggja leiða sem bent er á varðandi gjaldtöku fyrir nýtingu á auðlindum sjávar. Það er hluti af þeirri sátt og samstöðu um meginlínurnar í málinu að ekki skipti máli hvor leiðin verður farin. Því veldur það mér talsverðum vonbrigðum ef fulltrúar flokka sem áttu fulltrúa í nefndinni skuli nú þegar vera farnir að hlaupa út undan sér með því að lýsa því yfir að þeir styði aðra leiðina en ekki hina. Ég vona að það sé ekki merki um að þeir sem komu að nefndarstarfinu og samherjar þeirra á Alþingi ætli sér eftir á að setja ný skilyrði fyrir sáttinni.

Sjávarútvegurinn hefur í fyrirsjáanlegri framtíð áfram það hlutverk að afla íslensku þjóðarbúi helmings tekna okkar af útflutningi vöru og þjónustu. Enn verður ekki séð að aðrar greinar geti tekið það hlutverk ef sjávarútvegsfyrirtækin lamast eða missa flugið. Þá þarf þjóðin í heild að taka á sig byrgðar versandi lífskjara. Til þess má ekki koma og þess vegna þarf að finna leiðir og komast að niðurstöðu í framhaldi af tillögum Auðlindanefndar sem tryggja að svo verði ekki.

Þriðji hluti skýrslunnar í mínum huga er svo kaflinn um fiskveiðistjórnunakerfið í heild. Þar koma fram afar athyglisverðar tillögur. Nefndin mælir eindregið gegn því að framsal á kvóta verði takmarkað, enda sé flutningur á aflaheimildum til fyrirtækja sem best geta nýtt þær ein helsta leiðin til aukinnar hagkvæmni í greininni. Hvað varðar sérstakar eða breyttar skattareglur til að ríkið nái auknum hlut af ágóða af kvótaviðskiptum leggst nefndin gegn því að slíkar breytingar verði gerðar, enda muni auðlindargjaldið koma í staðinn. Þegar rætt er um dreifða eignaraðild er bent á að tækniþróun og gjörbreytt skilyrði á fjármagnsmarkaði séu meginorsakir breytinga á skipulagi sjávarútvegsfyrirtækja frekar en kvótakerfið. Þegar kvótaþakið hafi verið leitt í lög hafi það byggst á þeirri skoðun að kvótakerfið væri aðalorsök samþjöppunarinnar og í henni fylgdi hætta á byggðaröskun og yfirdrottnun fárra. Bent er á að íslenskur sjávarútvegur sé í harðri samkeppni og stærstu fyrirtækin í greinni fjarri því að vera stór á alþjóðlegan mælikvarða. Þarna eru leidd rök að því að afnema kvótaþakið.

Mér þykir nefndin samkvæm sjálfri sér í þessum efnum. Þegar lagt er til að leggja aukin gjöld á greinina verður jafnframt að gera sjávarútveginum kleift að afla þeirra tekna sem þarf til greiða gjaldið. Þarna kemur fram skilningur á því að fyrirtækin geta ekki skilað hagnaði til að greiða veiðigjald ef þau eru með aðra höndina bundna fyrir aftan bak. Endurskoðunarnefndin mun einnig fara yfir þessar hugmyndir og taka afstöðu til þeirra.

Á undanförnum vikum hafa á opinberum vettvangi verið ræddar hugmyndir um að opna fyrir erlendar fjárfestingar í íslenskum sjávarútvegsfyrirtækjum. Ég tel að þessi umræða hafi verið afar gagnleg. Ég hef rætt þetta í tengslum við útrásina svokölluðu, hvort breytingar í þessu veru myndu auðvelda hana. Nú er það svo að erlendir aðilar geta átt allt að 49.9% í íslensku fyrirtæki, með óbeinni eignaraðild. Í umræðunni hefur komið fram að þeir möguleikar sem opnir eru hér á landi hafa ekki verið nýttir og jafnvel lítið verið reynt að nýta þá. Þá vitum við að takmarkanir eru á eignaraðild útlendinga í ríkjum sem eiga mikið undir sjávarútvegi og um aðra mikilvæga þætti atvinnulífisins í fleiri löndum. Þannig eru takmarkanir á eiginarhaldi í sjávarútvegi á Nýja Sjálandi, í Chile og Mexíkó svo dæmi séu nefnd. Frakkar vernda sína vínrækt og Bandaríkjamenn fjölmiðlana með samsvarandi hætti. Almennt sé ég ekki ástæðu til að breyta reglum um fjárfestingar erlendra aðila í sjávarútvegi. Eftir umræður og skoðun síðustu vikna sýnist mér og ástæða til að það reyni betur á hvort þeir möguleikar sem fyrir hendi eru geti ekki nýst þeim sem hafa raunverulegan áhuga á að taka þátt í fjárfestingum íslenskra fyrirtækja erlendis.

Fyrir rúmri viku var í þjóðaratkvæðagreiðslu í Danmörku felld aðild að evrunni. Ég eins og fleiri tel að hún hafi markað viss tímamót og komi til með að draga úr Evrópusambandsumræðuna hér á landi. Mér þykir ljóst að hvorki í Bretlandi né Svíþjóð verði farið í atkvæðagreiðslu um evruna nærri strax. Menn eru ekki búnir að gleyma því þegar Danir höfnuðu Maastricht sáttmálanum og minnstu mátti muna að hann yrði felldur einnig í Frakklandi einu höfuðvígi hugmyndafræðinnar sem býr að baki Evrópusambandinu.

Í Evrópu eru greinilegar vaxandi áhyggjur ráðamanna yfir því hversu illa þeim gengur að selja almenningi hugmyndir sínar um aukinn samruna Evrópu. Það var ekki að ástæðulausu að uppi varð fótur og fit í Þýskalandi þegar fram kom sú hugmynd að þar ætti e.t.v. að kjósa um stækkunsambandsins í austur. Þar eins og annars staðar í álfunni eru stjórnmálamenn orðnir hvekktir á að leggja mál er varða Evrópusambandið í dóm kjósenda.

Eitt af því sem lamar nú samrunaferlið í Evrópu, þar sem austantjaldslöndin fyrrverandi bíða eftir að komast inn, er einmitt óttinn við dóm kjósenda. Nú er farið að tala um að ríkin sem bíða verði ekki meðlimir fyrr en eftir jafnvel tíu ár m.a. vegna þess að eftir er að ákveða hvernig verður háttað áhrifum þeirra í stóru Evrópusambandi. Fréttaskýrendur í Danmörku eru flestir þeirrar skoðunar að kosningarnar þar hafi ekki bara snúist um evruna heldur um þróun Evrópumsambandsins.Fulltrúar stjórnar og stjórnarandstöðu bæði í Bretlandi og Danmörku hafa svo í vikunni viðrað hugmyndir um að skilja með greiniegri hætti milli verksviðs ESB og aðildarríkjanna, að samband þjóðríkja ætti að vera laustengt og samruninn sveigjanlegur, og að færa þurfi völd til þjóðkjörinna valdastofnanna á kostnað framkvæmdastjórnarinnar. Verði þessar hugmyndir ofan á, má ímynda sér að svæðisbundið samstarf innan Evrópu fái aukið vægi en slík stefnubreyting myndi taka þó nokkurn tíma. Á hinn bóginn sagði forseti framkvæmdastjórnar Evrópusbandsins á þriðjudaginn að gefa ætti þeim ESB-löndum sem kjósa nánara samstarf færi á því. Þar með ítrekaði hann hugmyndina um tveggja hraða Evrópusamstarf sem aðildarlöndin, sem vilja fara sér hægar, óttast að dragi úr áhrifum þeirra.

Við hefðum þurft að hugsa vel okkar gang ef Danir hefði gengið í evrusamstarfið og Bretar á eftir þeim. Það hefði haft áhrif hér ef tvö svo stór viðskiptalönd okkar hefðu ákveðið að ganga að öllu leyti inn í samstarf um sameiginlegan gjaldmiðil. Ég tala nú ekki um ef umræða í Noregi um þriðju atkvæðagreiðsluna um umsókn hefði einnig blossað upp. Niðurstaðan varð hins vegar á þann veg að það er harla ólíklegt að nokkuð verði hreyft við umsóknarmálum í Noregi á næstu misserum og árum. Mér þykir líklegast að þeir eins og við muni fylgjast grannt með þróun Evrópusambandsins. Við komum að hluta af þeirri þróun fyrir tilstilli EES samningsins.

Samandregið snýr þetta svona við mér. Hraðinn í þróun Evrópusambandinu nú, er ekki mikill. Það reynir varla á hvort evrusvæðið stækkar næstu 5 árin né Evrópusambandið jafnvel næstu 10 árin. Þetta gæti þó breyst á tiltölulega skömmum tíma. Við Íslendingar þurfum að fylgjast náið með, en mitt mat er að við séum í góðri stöðu fyrir tilstilli EES samningsins og í krafti sjálfstæðis okkar gagnvart sambandinu um það sem einna mestu varðar; sjávarútveginn. Við munum að sjálfsögðu reyna eftir megni að bæta stöðuna með viðræðum við Evrópusambandið um endurskoðun samningsins. En eins og staðan er í dag, erum við ekki að missa af lest til Evrópu.