Ávarp sjávarútvegsráðherra á matvæladegi 13.10.2000

Góðir áheyrendur

Öryggi matvæla er málefni sem æ fleiri vesturlandabúum er hugleikið.
Hvert fárið á fætur öðru vegna hættu af matvælum í Evrópu hefur beint kastljósi að þessum málum og tvær all umfangsmiklar sýkingar hér á landi á undanförnu ári hafa skerpt sýn okkar á hvernig við, sem neytendur, viljum að tekið sé á slíku.

Sem mikilvirkir matvælaframleiðendur eigum að draga lærdóm af þessu. Sá lærdómur tel ég að sé að krafan um öryggi matvæla spyr ekki um landamæri, að rekjanleiki vöru skiptir afar miklu máli. Þá tel ég að megum við búast við enn auknum kröfum um hægt sé að staðreyna ágæti matvæla þótt í fjarlægð sé. Það krefst þess að til séu staðlaðar aðferðir við að meta gæði og heilnæmi, sem aftur byggja á öflugum vísindarannsóknum. Síðast en ekki síst er svo þörf á að meta hvaða hættur eru fyrir hendi, hvað þær er miklar hvernig hætta gæti borist, og hverjum er hættast.

Nýrri Evrópustofnun um matvæli sem stendur til að setja á laggirnar er ætlað að vera ráðgefandi varðandi áhættumat Ljóst er að við Íslendingar þurfum að huga í auknu mæli að áhættugreiningu. Ef ráðherra umferðarmála kæmi í fjölmiðla og segði, "ég sætti mig ekki við að það sé nein áhætta í umferðinni, ég banna alla umferð á Miklubrautinni ef að þar verður eitt óhapp" er hætt við að okkur ræki í rogastans. En þetta gera matvælaráðherra sums staðar þegar þeir segja að það eigi að krefjast 100 prósenta öryggis matvæla. Það er að mínu mati ekki heiðarlegur málflutningur því það er verið að blekkja neytendur með tali sem ekki er hægt að standa við. Samlíkingin við umferðina er lýsandi því við sjáum öll hvað margir ólíkir þættir stuðla að því að hún gangi óhappalítið, lög og reglur, umferðarþungi, hugar og líkamsástand ökumanna svo fátt eitt sé nefnt.

Í huga flestra íslendinga eru íslensk framleiðslufyrirtæki þekkt að því að selja gæðavöru. Pökkunarreglur sem framleiðendur og kaupendur erlendis koma sér saman um, og íslensku vörumerkin séu trygging fyrir gæðum sem kaupendur hafi lært að treysta. Við búum við gott eftirlit með framleiðslu og rammi er settur með kröfum heilbrigðisyfirvalda og tollayfirvalda.

Sjálfur hef ég oft haldið því fram með stolti að íslenskur fiskur sé hrein náttúruafurð - einstaklega hollur og góður. En á upplýsingatækniöld er sá tími liðinn að menn trúi gagnrýnislaust, þeir vilja fá staðfestingar; vísindalegar niðurstöður.

Fjölmiðlafár vegna hættu af matvælum gerir ekki boð á undan sér, þess vegna þurfum við að vita hvernig við ætlum að bregðast við - fyrirfram.

Á ráðstefnu um Öryggi matvæla sem norræna ráðherraráðið hélt í Kaupmannahöfn í júní sl. kom fram nokkur munur á flokkun vísindamanna á áhættu mismunandi þátta er varða matvæli, og hvernig einn fyrirlesaranna taldi að almenningur myndi flokka þessa sömu þætti. Samkvæmt rannsóknum vísindamana er örveruþátturinn sá þáttur sem er hættulegastur fólki. Flest veikindi manna eru vegna þessa þáttar og örveirusýkingar hafa vaxið geigvænlega. Almenningur flokkar aftur á móti erfðabreytt matvæli og kúariðu sem þá þætti sem fólki starfar mest ógn af.

Annar þáttur í áhættumati vísindamanna er næringarsamsetning þess fæðis sem fólk borðar. Við borðum allt of mikið af fitu og sykri og rannsóknir sýna að samsetning neyslu okkar er sá þáttur sem er í öðru sæti hvað varðar áhrif á heilsufar. Í þriðja sæti eru síðan mengunarefni, í því fjórða aðskotaefni og í því fimmta aukaefni. Almenningur flokkar aftur á móti aðskotaefni í annað sæti og mengunarefni í því þriðja.

Fólk hefur þekkt sýkingar af völdum baketría svo lengi að það telur sér ef til vill ekki stafa ógn af. Sjúkdómur af völdum kúariðu er aftur á móti nýr og ógnvekjandi og veldur ótta, jafnvel þó að miklu fleiri deyji af völdum t.d. salmonnellusýkingar en kúariðu. Erfðabreytt matvæli eru ný og fólki stendur ógn af þeim, hins vegar hafa erfðabreytt matvæli verið gríðarlega mikið rannsökuð og þær rannsóknir hafa ekki bent til þess að um hættur sé að ræða.

Fiskur er í nokkurri sérstöðu. Maðurinn hefur áhrif á vöxt flestra annarra matvæla hvort heldur er um að ræða grænmeti ávexti eða kjöt. En þrátt fyrir sérstöðu þessarar aðalútflutningsvöru okkar þurfum við að vera viðbúin umræðu um öryggi fisks.

Ég nefndi áðan fyrirframákveðin viðbrögð. Sem betur fór virðist ætla að fara betur en á horfðist í fyrstu í hinu svokallaða díoxínmáli í Belgíu. í upphafi virtist sem Evrópusambandið ætlaði að setja mörk í skyndi væntanlega til að þóknast neyendum án þess að nokkur vísindaleg rök lægju fyrir um hvað teldust eðlileg gildi. Þessu var afstýrt og er verið að vinna vísindalegt áhættumat sem verður vonandi grunnur að viðmiðum.

Ég álít að við eigum í auknu mæli að gera eins og nágrannaþjóðir okkar, að líta á matvælaframleiðslu og allt eftirlit með henni sem eina heild. Þetta hafa þær gert með, neytendur og öryggi þeirra matvæla sem þeim standa til boða, í huga.

Rétt er að taka fram að ég tel að ástand í þessum málum sé hér með því besta sem gerist í heiminum. Við megum hins vegar hvergi slaka á og við þurfum á hverjum tíma að bregðast við þeirri alþjóðlegu umræðu sem mótar starfsumhverfi matvælaframleiðslu.

Þegar rætt er um rekjanleika vöru er verið að reyna festa hönd á hvaða upplýsingar fara á milli hlekkja í framleiðslunni, í sjávarafurðum á milli veiðihlekksins vinnsluhlekksins og markaðsklekksins. Í nýlegu norrænu verkefni kom fram það það er töluvert breytileg hvaða upplýsingar eru taldar nauðsynlegar. Það er til mikið af upplýsingum í hverjum hlekk, en aðeins hluti þeirra fer á milli. Í stuttu máli kom í ljós að rekjanleiki íslenskra sjávarafurða góður. Þegar pakkning er tekin út á markaðnum þá er auðvelt að sjá á merkingum hver framleiddi og hvenær og oftast væri tiltölulega auðvelt til viðbótar að rekja þaðan af hvaða bát og miðum hráefnið væri. En það getur verið erfiðara að finna hvar vara frá tilteknum vinnsludegi í tilteknu húsi er niður komin í dreifingunni eða vita nákvæmlega hvaða leið hún fór á markað.

Markaðurinn mótar starfsumhverfi okkar og ekki þarf að fjölyrða um hvað reglur og skipulag Evrópusambandsins hvað varðar matvælaeftirlit hafa mikið áhrif hér. En áhrifin geta verið í báðar áttir. Evrópskt gæðastuðlaverkefni sem íslenskt rannsóknarfólk hefur lagt mikið til, er til dæmis veigamikið innlegg í umræðu um hvernig þróa eigi mat á ferskum sjávarafurðum í Evrópu.

Hvað varðar öryggi matvæla er skylda okkar að gera okkar besta. Það tekur til margra ólíkra þátta. Ég fagna því frumkvæði ykkar að auka umræðu um þessi mál og vænti mér góðs af störfum ykkar.
Ég óska ykkur góðrar og lærdómsríkra ráðstefnu.