Aðalfundur LÍÚ fimmtudaginn 9. nóvember 2000

Formaður, fundarstjóri, góðir áheyrendur,

Síðastliðið vor var ástand þorskstofnsins og mat á honum efst á baugi. Myndin sem blasti við þegar ástandsskýrsla Hafrannsóknastofnunarinnar kom út virtist sýna að stofninn væri verr á sig kominn en ráð hafði verið fyrir gert. Þegar ástand stofnsins var metið vorið 1999 var talið að veiðistofninn væri á hraðri uppleið, en í skýrslunni í vor, eftir endurmat út frá mælingum á síðasta og þarsíðasta fiskveiðiári, kom í ljós að veiðistofninn 1997 hefði verið 865 þúsund tonn en ekki 990 eins og talið hafði verið árið áður, 1998 var stofninn rúm 800 þúsund en ekki 950 þúsund og 1999 var stofninn 840 þúsund rúm en ekki ein milljón og þrjátíu þúsund eins og ástandsskýrslan árið áður hafði sýnt. Í þjóðfélaginu var spurt: hvað er að gerast í hafinu og hafrannsóknum. Þessar slæmu fréttir voru áminning um það, hvað jafnvel okkar mikla þekking, á lífríkinu í hafinu er takmörkuð og þar með mikil óvissa í mælingum vísindamanna okkar. Það rifjaðist upp fyrir okkur að mælingaóvissa veldur því að stofn getur verið 20 til 30 prósent stærri eða minni en hann er metinn í ástandskýrslu hvers árs.

Í vor kom skýrlega í ljós að það þarf að jafna þær sveiflur sem koma fram og sem þurfa ekki að stafa af öðru en óvissu í mælingu. Slík sveiflujöfnun er ekki síður nauðsynleg þegar stofninn mælist stór - þegar fréttirnar sem við fáum eru betri en við áttum von á. Í vor tók ég þá ákvörðun í samráði við Hafrannsóknastofnunina að breyta aflareglunni. Ég vildi koma í veg fyrir að íslenska efnahagskerfið sveiflaðist vegna óvissu í stofnmælingunum. Aflareglu þorsks, sem hafði verið í gildi frá fyrsta september 1995, var breytt. Áður var heimilt að veiða 25% af stærð veiðistofns þorsks (meðaltal í upphafi árs og upphafi þess næsta) en þó ekki minna en sem næmi 155 þúsund tonnum hvert fiskveiðiár. Ég felldi niður gólfið svokallaða, og takmarkaði breytingar á aflahámark í þorski milli fiskveiðiára þannig að afli milli ára breytist ekki meira en sem nemur 30 þúsund lestum. Gildir sú regla bæði til hækkunar og lækkunar. Þetta var ekki auðveld ákvörðun. En það styrkti mig að ég gat horft til upphaflegrar tillögu aflareglunefndar frá því fyrir 5 árum. Þá var lögð til jafnvel meiri sveiflujöfnun en aflareglan sem var samþykkt í vor, felur í sér.

Í nefndinni sem setti aflareglu þorsks á sínum tíma eiga sæti bæði fiskifræðingar og hagfræðingar. Hlutverk hennar er að gera tillögur um hvernig skuli háttað nýtingu einstakra stofna með það að markmiði að ná hámarksafrakstri til lengri tíma. Nefndin er skipuð 7 mönnum, formaðurinn er Brynjólfur Bjarnason formaður stjórnar Hafrannsókna-stofnunnarinnar. Starf nefndarinnar á sínum tíma var mér mikilvæg hjálp við ákvörðun í vor. Ég hef því ákveðið að biðja nefndina að fara aftur yfir forsendur aflareglna í ljósi nýrrar reynslu bæði okkar og annarra og jafnframt skila tillögum að aflareglum fyrir fleiri stofna sem fyrst.

Ég sé fyrir mér í framtíðinni aukna þörf fyrir enn öflugri sjávarrannsóknir. Til þess að svo megi verða tel ég að það þurfi að endurskoða, styrkja og skilgreina betur starfið sem unnið er í rannsóknastofnunum sjávarútvegsins og hef ég beðið stjórnir Hafrannsóknastofnunarinnar og Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins um tillögur að breytingum á lögum um starfsemi þeirra.

Í nýlegum sjónvarpsþætti var látið að því liggja að mikilvæg starfsemi Hafrannsóknastofnunarinnar færi fram í fílabeinsturni og að þar þyrðu menn ekki að segja skoðun sína á verndun auðlindarinnar í hafinu af ótta við að missa vinnuna. Ráðgjöf Hafrannsóknastofnunarinnar er langt ferli og í hópunum sem að henni vinnur er stöðugt skipst á skoðunum. Niðurstaða stofnunarinnar getur hins vegar einungis verið ein ráðgjöf. Telji menn þurfa sérstakt mótvægi í umræðuna er eðlilegt að það komi frá hagsmunaaðilum í greininni og háskólasamfélaginu.

Sú gagnrýni heyrist oft að fiskifræðingar okkar sjái ekki breytingar á lífríkinu í hafinu fyrr en einu eða tveimur árum eftir að þær verða. Eru þá nefndar bæði breytingar til hins verra og til batnaðar. Bent hefur verið á að upplýsingar frá tiltekinni vertíð nýtist ekki fyrr en við ákvörðun á afla á þarnæstu vertíð. Ég hef verið að velta fyrir mér hvort tíminn, frá því upplýsinga er aflað þar til þær koma fram í ráðgjöf, myndi ekki styttast ef fiskveiðiárinu yrði breytt þannig að það falli að almanaksárinu. Þegar núverandi fiskveiðiár var tekið upp voru rökin m.a. þau að það stuðlaði að því að hráefnis til landvinnslu yrði ekki aflað á sumrin þegar ekki þótti hagkvæmt að mikill afli bærist á land, þar sem gæði fisksins gætu verið lakari og mikið af óvönu sumarafleysingafólki að störfum. Þetta hefur gengið eftir og breytist varla til fyrra horfs. Ég mun á næstu vikum leita álits hagsmunaaðila á breytingum í þessa átt.

Í ágúst í sumar skilaði norræn nefnd, sem fengin var til að búa til viðmið fyrir umhverfismerkingar, tillögum sínum til norrænu sjávarútvegs-ráðherranna. Starfinu stýrði Kristján Þórarinsson stofnvistfræðingur. Norrænu ráðherrarnir töldu að þarna hefði gott starf verið unnið og fékk ég umboð til að kynna niðurstöðurnar fyrir Evrópusambandinu. Á embættismannafundi nýlega var einnig ákveðið að Ísland gæti fyrir hönd norrænu ríkjanna haft forgöngu um að kynna norrænu viðmiðin víðar á alþjóðavettvangi svo sem í FAO, WTO og OECD. Ég ræddi þetta mál við kínverskan starfsbróður minn á dögunum og utanríkisráðherra ræddi það einnig við indverska sjávarútvegsráðherrann í síðustu viku. En hvers vegna erum við að útbreiða þennan boðskap ? Jú það er vegna þess að það er mat okkar að umhverfismerkingar sjávarafurða verði að veruleika. í stærstu markaðslöndunum í Evrópu hefur krafan verið að merkið segi til um ástand stofna. Þeir sem selja fisk sjá að þarna er um markaðstækifæri að ræða, og hluti neytenda muni líkast til vilja greiða hærra verð fyrir fiskafurðir sem eru úr stofnum sem nýttir eru með sjálfbærum hætti.

Ég er sammála þeim sem sagði að umræðan um umhverfismerkingarnar væru baráttan um viðmiðin. Ég er sannfærður um að við erum með mjög góðan efnivið í tillögum norræna hópsins. Við leggjum áherslu á að notkun umhverfismerkis verði að vera ákvörðun hvers framleiðanda. Við viljum jafnframt að slík merki verði ekki að tæknilegum viðskipta-hindrunum, að einkafyrirtæki nái ekki einkarétti á viðmiðum eða merki, og samtímis að umhverfismerkin verði ekki of mörg. Svo mega þau heldur ekki verða of dýr. Til að komast hjá þessum pyttum teljum við að stefna beri að því að koma á laggirnar alþjóðlegum grunnviðmiðum, sem líkustum þeim norrænu, sem séu þau sömu fyrir allan umhverfismerktan fisk. Við höfum haldið fram þeirri hugmynd að grundvallarviðmiðunum eigi að fylgja tákn þeirra, sem mismunandi merkjastofnanir nýti hver með sínum hætti til að sýna að þær byggi á grunnviðmiðunum. Við teljum að með ötulu starfi á alþjóðavettvangi geti norrænu ríkin haft áhrif á umræðu um þessi mál og þar með hvernig alþjóðlegar reglur um umhverfismerki verða.

Eins og ykkur er kunnugt hafa sjómenn orðið varir við meiri ufsagengd á þessu ári en undanfarin ár. Samkvæmt síðustu úttekt Hafrannsókna-stofnunarinnar er stofninn í lægð og nýliðun telst hafa verið léleg á undanförnum árum. Bæði veiðistofn og hrygningarstofn hafa verið í sögulegu lágmarki allt frá 1996. Lagt var til um síðustu fiskveiðiáramót að aflinn yrði 25 þúsund tonn en hann hafði verið 30 þúsund næstu tvö ár á undan. Ég ákvað í vor að heildaraflinn á þessu fiskveiðiári skyldi vera 30 þúsund tonn en gert var ráð fyrir því að þá myndi stofninn heldur stækka. Undanfarnar vikur og mánuði heyri ég víða að góð ufsagengd sé viðvarandi og að sá ufsi sem veiðist sé öðruvísi en sá sem venjulega veiðist, sem bendir til að ufsi annars staðar að gangi inn á miðin. Í ljósi þeirra frétta hafa menn eðlilega spurt, hvort ekki standi efni til að breyta ákvörðun um aflamark í ufsa. Ég tel að sterk vísindaleg rök þurfi að vera fyrir því að breyta aflamarki á miðju fiskveiðiári. Í framhaldi af nýjustu upplýsingum hef ég því ákveðið að óska formlega eftir nýrri ráðgjöf fiskifræðinga um ufsastofninn. Það tekur hins vegar tíma og möguleg breyting verður ekki gerð fyrr en vísindaleg ráðgjöf liggur fyrir.

Nýverið lagði ég fram á Alþingi frumvarp til breytinga á lögunum um stjórn fiskveiða þar sem lagt er til að ákvæði um tegundatilfærslu verði breytt. Heimildin til að breyta á milli tegunda hefur verið óbreytt frá upphafi gildandi laga, 5% af heildarverðmæti botnfisksaflamarks.En frá 1986 til 88, í blönduðu kerfi þess tíma, nam heimildin 10 prósentum. Tilgangurinn með ákvæðinu var að hafa sveigjanleika í kerfinu sem ynni á móti brottkasti þegar fisktegund veiddist sem viðkomandi bátur hefði ekki aflamark í. Ég legg nú til að heimildin verði áfram 5% en aldrei verði heimilt að breyta meiru en sem nemur 2% (tveimur prósentum) af heildarbotnfiskkvótanum í hverja tegund. Í framhaldi af því að ég kynnti þetta, kom fram í fjölmiðlum að þessi breyting myndi lítil áhrif hafa þar sem heildarbreytingin á síðasta ári vegna tegundatilfærslu hefði aðeins verið 1.6 % rúm og þar af hefði karfaveiði aðeins aukist um 0.35%. Þessar tölur eru réttar en ég er ósammála þeirri aðferð sem þar er beitt, að líta aðeins til síðasta fiskveiðiárs þegar að tegundatilfærslan var lítið nýtt. Ennfremur er rétt að geta þess að í þessum tölum var miðað við þorskígildistonn, en ef skoðuð var raunaukning í tonnnum af karfa í fyrra þá nam hún 2.7%.(tveimur komma sjö prósentum) Ég lít í þessu máli til lengri tíma en eins árs. Ef við skoðum fiskveiðiárin 93/94 til 98/99 kemur í ljós að tegundatilfærslan leiddi til þess að veiddar voru 57 þúsund tonn af karfa umfram leyfilegt kvótaaflamark. Hefði sú tillaga sem ég hef nú lagt til verið í gildi hefði umframkarfaafli orðið innan við helmingur þess eða um 26 þúsund tonn.

Því hefur verið haldið fram að breytingin stuðli að meira brottkasti. Ég er andstæðrar skoðunar. Ástæða þess er að tillaga mín takmarkar markvissa millifærslu milli tegunda við 2 % en eftir eru 3 % sem nýtast þá í hinum upprunalega tilgangi þessa ákvæðis, sem ég endurtek var og verður, að hafa sveigjanleika í kerfinu þannig að síður komi til að meðafla sé hent þegar fiskitegund veiðist sem viðkomandi bátur hefur ekki aflamark í.

Á síðasta ársfundi NAFO, Norðvestur Atlantshafsfiskveiðiráðsins, var enn ákveðið að stjórna bæri veiðum á rækju á Flæmingjagrunni á grunni sóknarstýringar. Ákvörðun þessari hefur þegar verið mótmælt af Íslands hálfu og auk þess tilkynnt að leyfilegur heildarafli íslenskra skipa á svæðinu verði 10.100 tonn á næsta ári. Þó að ákveðið hafi verið á fundinum að viðhalda núverandi fyrirkomulagi á stjórn veiðanna er greinilegt að málflutningur Íslands þess efnis að tekið verði upp kerfi sem byggist á úthlutun aflamarks til einstakra ríkja nýtur sívaxandi fylgis. Var þannig ákveðið að í apríl á næsta ári verði haldinn aukafundur fiskveiðinefndar NAFO sem hafi það verkefni að taka upp nýtt kerfi við stjórn umræddra veiða.

Á fundinum var einnig ákveðið að framlengja til ársins 2003 þá skyldu að eftirlitsmaður sé um borð í hverju því skipi er stundar veiðar á NAFO svæðinu. Ég er þeirrar skoðunar að slíkt sé óþarfi í rækjuveiðum á Flæmingjagrunni enda um að ræða hreinar veiðar. Verið er að athuga hvort rétt sé að mótmæla umræddri ákvörðun og mun niðurstaða í því máli liggja fyrir á næstu vikum.

Í lok mánaðarins verður haldinn 19. ársfundur NEAFC, Norðaustur Atlantshafsfiskveiðinefndarinnar. Á þeim fundi verður m.a. fjallað um stjórn veiða á karfa á Reykjaneshrygg. Annað árið í röð ráðleggur ICES, alþjóðahafrannsóknarráðið, að veiðunum á NEAFC svæðinu verði stjórnað á þeim grundvelli að þar sé tvo stofna karfa að finna.

Fyrir tæplega ári mótmælti Ísland þeirri ákvörðun NEAFC að stjórna veiðunum eins og um væri að ræða einn stofn og voru í kjölfarið settar einhliða reglur fyrir íslensk skip sem miðuðu að því að veiðar færu fram í samræmi við vísindaráðgjöfina. Ýmsar vísbendingar eru nú um að árangur þessarar stjórnunar hafi ekki verið sá sem stefnt var að - og er það miður. Það þýðir þó ekki að árar verði lagðar í bát því mikilvægt er að koma á ábyrgri stjórnun veiða á grundvelli vísindalegra niðurstaðna.

Á undanförnu ári hef ég unnið að því að kynna afstöðu okkar Íslendinga til hvalveiða í samræmi við þingsályktun um hvalveiðar sem samþykkt var á Alþingi 10. mars í 1998. Ég hef rætt hvalamál á fundum með sjávarútvegsráðherrum Kína, Bretlands, Írlands, Portúgals, Spánar, Frakklands, Kanada og Rússlands og við sjávarútvegsráðherra Norðurlanda. Einnig við framkvæmdastjóra fiskveiðimála hjá Evrópusambandinu. Þá hef ég átt fundi með sendiherrum fjölmargra ríkja og sérstakir fundir hafa verið haldnir með embættismönnum frá Japan. Ég hef einnig rætt hvalamál við frjáls félagasamtök og franska, breska, þýska, bandaríska, kanadíska, spænska og norræna fjölmiðla.

Fulltrúar sjávarútvegsráðuneytisins hafa sótt fundi alþjóðastofnana er varða hvalamál. Í því sambandi má nefna fundi aðildarríkjaþings samnings um alþjóðaverslun með tegundir villtra dýra og plantna sem eru í útrýmingarhættu (CITES), fundi Alþjóðahvalveiðiráðsins (IWC) og Norður-Atlantshafssjávarspendýra-ráðsins (NAMMCO). Auk þessa hefur
sérstök kynning á hvalamálum í Bandaríkjunum verið undirbúin, en beðið er með að hefja hana þar til úrslit forsetakosninganna vestra liggja fyrir. Jafnframt er ráðuneytið að skoða hver áhrif innganga Íslands í Hvalveiðiráðið að nýju hefði, og þar með hver lagaleg staða okkar yrði. Í stuttu máli þá er unnið að málinu á grundvelli þingsályktunartillögunnar með það að markmiði að hefja hvalveiðar að nýju.

Að lokum, ekki er hægt að stíga hér úr pontu án þess að nefna auðlindanefndarskýrsluna. Ég hef fjallað um niðurstöður hennar á öðrum vettvangi og sagði strax og skýrslan kom út í hvaða farveg niðurstöður hennar hvað varðar sjávarútveg færu. Ég ætla ekki að endurtaka það sem ég er búin að segja um þetta að öðru leyti en því, og sú vísa verður ekki of oft kveðin, að það verður að fara varlega í breytingar á íslenskum sjávarútvegi. Hann er lifandi atvinnugrein sem þjóðin byggir að stórum hluta afkomu sína á. Í því efni stendur ekki til að taka neina áhættu.