Ræða á aðalfundi Samtaka fiskvinnslustöðva 5. október 2001

Ræða sjávarútvegsráðherra Árna M. Mathiesen á fundi Samtaka fiskvinnslustöðva 5. október 2001.


Góðir áheyrendur!

Eins og við höfum orðið vör við þá hefur á heimsvísu gætt mikillar óvissu í efnahagsmálum í kjölfar hinna hörmulega atburða sem áttu sér stað í Bandaríkjunum í síðasta mánuði. Reyndar hafði áður orðið talsverður samdráttur hjá ríkjum eins og Bandaríkjunum og Japan sem hefur haft sín áhrif á mörg ríki í Evrópu og erum við þar ekki undanskilin. En til viðbótar við samdrátt efnahagslífs í flestum okkar helstu viðskiptalöndum höfum við þurft að glíma við samdrátt í afla. Spár fiskifræðinga voru aðrar, þó aldrei sé hægt að ganga að hlutunum sem gefnum þegar kemur að fiskirannsóknum, svo flóknar og margslungnar sem þær eru.

Nú bendir allt til þess að botninum í efnahagslífinu sé náð og að framundan séu bjartari tímar. Spár benda til þess að verðbólga næsta árs muni verða á milli 3 og 4 prósent sem mun skapa svigrúm til vaxtalækkana. Og í gær tilkynnti ríkisstjórnin skattalækkanir sem ætlað er að efla atvinnulífið og styrkja efnahag okkar allra. Skattalækkanirnar verða til þess að tekjuskattar á fyrirtæki eru þeir lægstu meðal samkeppnislanda okkar. Ánægjulegt er að fulltrúar atvinnulífsins og fjármálafyrirtækja eru sammála því að aðgerðirnar muni skila þeim tilætlaða árangri að örva atvinnulífið og efla hagvöxt. Tillögurnar snúa hins vegar ekki einvörðungu að atvinnulífinu heldur nýtast þær einstaklingunum með beinum hætti þar sem skattlagning húsaleigubóta er afnumin og frítekjumörk hátekjuskattsins eru hækkuð svo dæmi séu tekin.

Þegar árshlutauppgjör sjávarútvegsfyrirtækja eru skoðuð mætti ætla að þar væri allt á heljarþröm, en svo er ekki. Ástæðan er eins og fundarmönnum er kunnugt um áhrif gengisbreytinga sem koma strax fram í uppgjörum fyrirtækjanna en batinn sem verður vegna hækkandi afurðaverðs skilar sér hægar inn í reikninga þeirra. Reyndar sjást þess þegar glögg merki við nánari skoðun á afkomutölum sjávarútvegsfyrirtækja á verðbréfaþingi því fyrstu sex mánuði ársins skiluðu þau góðri framlegð af rekstri. Ef við berum þessar tölur saman við fyrri hluta síðasta árs þá er samanlagður hagnaður fyrir afskriftir og fjármagnsliði í kringum 10 milljarðar sem er nálægt því að vera helmingi meira en árið áður. Margt bendir nú til þess að ytri aðstæður sjávarútvegsfyrirtækja eigi eftir að batna enn frekar og því gæti afkoma síðari hluta ársins orðið enn betri en á fyrri hluta ársins.


Ágætu aðalfundargestir eins og þið vitið hefur stjórnkerfi okkar við nýtingu fiskimiðanna skilað miklum árangri, en það er og hefur alla tíð verið mjög umdeilt. Raunar má segja að sú staðreynd að kerfið hafi verið umdeilt sé ein af gleggri vísbendingum þess efnis að það hafi skilað árangri.

Nú nýverið skilaði endurskoðunarnefnd tillögum sínum. Margt kemur fram í skýrslu nefndarinnar sem til þess er fallið að bæta stjórnkerfið og auka eindrægni um það á meðal þjóðarinnar. Þessi staðreynd stendur óhögguð þó að ekki hafi náðst eining í nefndinni um leiðir að settu marki. Ýmislegt gagnlegt kom fram í umræðum innan nefndarinnar, jafnframt er ég sannfærður um að tillögur meirihlutans í nefndinni marka viss þáttaskil.

Ég ætla ekki að orðlengja ræðu mína hér með að rekja tillögurnar ýtarlega, enda veit ég að margir ykkar – ágætu fundarmenn – þekkið þær vel og raunar hafa ýmsir ykkar fylgst með þróun þessara mála allt frá byrjun. Þess í stað vík ég beint að því atriði tillagnanna sem snýr umfram annað að ykkur sem hér sitjið en þar á ég við að fiskvinnslustöðvum verði heimiluð handhöfn aflaheimilda. Þetta atriði í tillögum endurskoðunarnefndarinnar á sér vissa samsvörun í umfjöllun Auðlindanefndar sem skilaði af sér áliti fyrir rétt rúmu ári.

Hugmyndir þess efnis að fiskvinnslufyrirtækjum verði heimiluð handhöfn aflaheimilda eru þó mikið eldri en það. Á níunda áratugnum, þegar stjórnkerfið var sem óðast að þróast í núverandi mynd var mikið rætt um mikilvægi þess að fiskvinnslan fengi umráð yfir aflaheimildum rétt eins og útgerðin. Það varð þó ekki úr, enda mætti það víða andstöðu, t.d. bæði hjá eigendum fiskiskipa og ekki síður hjá sjómönnum.

Hugmyndir í þessa átt voru þó ræddar áfram bæði af aðilum innan fiskvinnslunnar og ýmsum öðrum. Hin svokallaða tvíhöfðanefnd sem skilaði áliti um endurskoðun stjórnkerfis fiskveiða árið 1993, lagði þessa leið til. Í þessu sambandi er og rétt að minna á að hagvísindamenn sem rannsakað hafa þessi mál sérstaklega hafa bent á að hæpið sé að binda handhöfn aflaheimilda einvörðungu við skip. Heldur væri hagfelldast að handhöfn þeirra væri með hliðstæðum hætti og verðbréf. Endurskoðunarnefndin gengur ekki svo langt þar sem hún skorðar eignarhaldið við fiskvinnslu og útgerð.

Auðlindanefndin telur að fara þurfi varlega í breytingar á því hverjir hafi rétt til að eiga aflahlutdeild en ef til þess kemur að víkka réttinn til kvótaeignar verði hann öllum heimill. Byggir nefndin þá afstöðu sína á því að erfitt sé að skilgreina vinnslufyrirtæki með nægilega skýrum hætti til að byggja á því sérstaka úthlutun. Auðlindanefnd telur eina rökrétta svarið vera að heimila öllum að eiga aflahlutdeildir þótt hún hafi ekki talið tímabært að stíga slíkt skref en æskilegt að taka það til rækilegrar skoðunar.

Í gær voru kynntar niðurstöður nefndar sem Einar Kristinn Guðfinnsson, alþingismaður og formaður sjávarútvegsnefndar, veitti forstöðu. Fjallaði hún um framtíðarmöguleika fiskvinnslunnar en fyrir hönd Samtaka fiskvinnslustöðva sat Ágúst H. Elíasson framkvæmdastjóri í nefndinni. Hér er um viðamikla skýrslu að ræða, mikið safn upplýsinga er þarna á einum stað og ætti hún því að vera gagnleg fyrir greinina. Ég vil nota þetta tækifæri og þakka nefndinni fyrir vel unnið starf.

Athyglisvert er að fiskvinnslunefndin er á sömu skoðun og endurskoðunarnefndin hvað varðar mögulega handhöfn aflahlutdeildar hjá fiskvinnslufyrirtækjum. Í nefndarálitunum kemur fram að fiskvinnslan standi höllum fæti gagnvart útgerðinni í ljósi þess að hinir síðarnefndu eru hafa einir umráð kvótans. Þannig verður samningsstaða þeirra sem hafa réttinn til nýtingar á fiskimiðunum mun sterkari í samskiptum þessara tveggja aðila. Fiskvinnslan býr iðulega við óstöðugt framboð sem gerir henni erfitt um vik og dregur úr atvinnuöryggi. Nefndirnar leggja því til að unnt verði að skrá aflahlutdeild á fiskvinnslufyrirtæki, sem hafa gilt fiskvinnsluleyfi. Þau geta síðan samið við útgerðir um veiðarnar. Þetta fyrirkomulag þýddi minni fjármagnsbindingu í fiskvinnslunni þar sem hún væri laus við að fjárfesta í skipum til þess að tryggja eigin hráefnisöflun. Þetta fyrirkomulag yrði einnig líklegt til þess að stuðla að starfsöryggi fiskvinnslufólks í byggðum landsins.

Allir hér inni hafa vafalítið heyrt af hugmyndum um byggðakvóta. Ég tel að flest ykkar sjái vandkvæðin sem eru samfara því að fara þá leið. Svo ekki sé minnst á þau vandkvæði sem eru samfara úthlutun á slíkum réttindum í gegnum Byggðastofnun eða annan opinberan aðila. Rökin fyrir byggðakvótaleiðinni eru þó alls ekki óskiljanleg, svo sem að tryggja búsetu- og atvinnuöryggi a.m.k. til skamms tíma. Sú leið að heimila fiskvinnslunni umráð aflaheimilda er betur til þess fallin að ná þessum markmiðum, ekki aðeins til skamms tíma heldur til langframa og undir fána almennra leikreglna. Eftir sem áður sætir þessi stefnumótun mótspyrnu, til dæmis frá sjómönnum sem telja sig verr setta ef aflaheimildirnar eru ekki tengdar skipunum sem þeir eru skráðir á. Þetta sjónarmið helgast af vörn fyrir atvinnuréttindum til skamms tíma og er vel skiljanlegt.

Hið sama get ég ekki sagt um málflutning stjórnarandstöðunnar, einkum Samfylkingarinnar í þessu sambandi sem kallar þetta tilflutning til "hausaþurrkunarstöðvar á hálendinu". Sú samlíking segir segir raunar meira en mörg orð um tilfinningu þess fólks fyrir rekstri sjávarútvegsfyrirtækja. Því þessi breyting er til þess fallin að renna fleiri stoðum undir atvinnugreinina í heild.

Ég hef nú aðeins nefnt eina af þeim tillögum sem komu fram í skýrslu fiskvinnslunefndarinnar en alls voru þær níu. Meðal annarra tillagna má nefna tillögu um að allur afli verður vigtaður hérlendis en ef það yrði, þá myndi kvótaálagið vitaskuld verða úr sögunni. Einnig kom fram sú tillaga að fisk sem ætti að senda út í gámum til uppboðs á erlendum fiskmörkuðum skyldi fyrst boðinn til sölu á íslenskum fiskmörkuðum. Nefndin lagði til sem fyrsta skref, að koma á almennri tilkynningaskyldu sem fæli það í sér að fiskkaupendur hér á landi hefðu upplýsingar um væntanlegan útflutning fisks á markað erlendis.

Í skýrslu fiskvinnslunefndarinnar kemur einnig fram að fiskmarkaðir gegni veigamiklu hlutverki fyrir fiskvinnsluna. Þeir hafi stuðlað að bættri nýtingu ýmissa fisktegunda, opnað fiskvinnslufyrirtækjum leið að hráefni og stuðlað að nýtingu aukaafurða sem ekki voru nýttar. Hins vegar bendir nefndin á að kvartað hafi verið undan því að fiskmarkaðarnir hafi tilhneigingu til að stuðla að óeðlilegri hækkun á hráefnisverði þar sem raunverulegt framboð komist ekki til skila. Einnig var vakin athygli á því að markaðarnir selji líka fisk í beinni sölu sem getur skekkt verðmyndun. Þá komu fram ábendingar um að á svokölluðum "seljendamarkaði" fengi hráefnið ekki nægilega góða meðferð. Í ljósi þessa og fleiri atriða hef ég óskað eftir því við Samtök fiskvinnslustöðva að tilnefna fulltrúa í nefnd sem hefur það hlutverk að gera úttekt á gildi fiskmarkaða og áhrif þeirra fyrir íslenskan sjávarútveg og atvinnuþróun.

Að öðru leyti vil ég segja um skýrsluna að í henni koma fram margar áhugverðar upplýsingar. Í henni má sjá að landvinnslan hefur haldið sínum hlut þegar litið er til ráðstöfunar á botnfiskafla síðustu 10 árin. Hins vegar hafa orðið innbyrðis sviptingar þar sem frysting hefur minnkað á kostnað ferskfisksútflutnings og söltunar. Einnig hefur fiskvinnslan aukið umsvif sín með innflutningi á hráefni þar sem þróunin hefur verið sú að hún hefur horfið frá innflutningi á bolfiski og þá einkum frá Rússlandi, yfir í mikinn innflutning á óunni rækju. Var reyndar svo komið að meira var flutt inn af rækju á síðasta ári til vinnslu en við veiddum á Íslandsmiðum. Þetta kemur ykkur kannski ekki á óvart en þetta sýnir okkur að vinnsla í landi er ekki að gefa eftir og þetta sýnir jafnframt að hún er lifandi og kraftmikil atvinnugrein.

Því miður stöndum við frammi fyrir því að aukin verðamætasköpun í sjávarútvegi verður ekki nema að litlu leyti í gegnum aukna veiði a.m.k. ekki á allra næstu misserum. Hins vegar er ennþá hægt að gera betur í nýtingu hráefnis. Með samvinnu vísindamanna og greinarinnar telja skýrsluhöfundar að enn megi auka verðmæti sjávarafurða með bættri nýtingu og er þá uppsjávarfiskur meðtalinn svo og betri stýringu á umhverfis- og vinnsluþáttum.

Í skýrslunni eru einnig tillögur um markvissari kynningu á starfsemi sjávarútvegsins gagnvart grunn- og framhaldsskólanemendum, fjölbreyttari og bættri menntun ásamt fleiri atriðum sem klárlega eiga eftir að nýtast í starfi sjávarútvegsráðuneytisins.

Góðir áheyrendur! Í gær lauk alþjóðlegri ráðstefnu sem bar yfirskriftina ábyrgar fiskveiðar í vistkerfi sjávar. Ráðstefnan var haldin í samvinnu ríkisstjórnar Íslands, Noregs og FAO (Alþjóða matvælastofnunarinnar). Ráðstefnuna sóttu í kringum 500 manns, þar af voru yfir 400 erlendir gestir. Sjávarútvegsráðuneytið hefur lagt mikið upp úr alþjóðlegu samstarfi enda er það ljóst að alþjóðlegar samþykktir og ákvarðanir alþjóðlegra stofnana koma í sífellt meira mæli inn á starfsvið þeirra sem starfa í sjávarútvegi.

Í umfjöllun fjölmiðla hefur komið fram að þrátt fyrir að samstaða hafi náðst um lokayfirýsinguna þá hafi hún ekki þótt taka nægilega vel á áhrifum sjávarspendýra í vistkerfi sjávar. Það er rétt að Japanir höfðu athugasemdir þar sem þeir vildu halda sig við 20 ára gamalt orðalag, orðalag sem enginn akkur er að halda í þegar fjallað er um viðfangsefnið eins og það snýr að okkur í tengslum við ráðstefnuna. Hún snéri fyrst og fremst að fiskveiðum og hvaða áhrif þær hafi á vistkerfið og hvaða áhrif vistkerfið hefur á fiskveiðar. Það gera allir sér ljóst að sjávarspendýr eru mikilvægur hluti vistkerfisins þó ekki sé minnst á þau sérstaklega frekar en annað sem sem einnig er mikilvægt í vistkerfi hafsins.

Á fjölþjóðlegri ráðstefnu sem þessari er mjög eðlilegt að þjóðir takist á um orðalag og það sem eru kannski er stóra fréttinn af ráðstefnunni er að þjóðir eins og Ísland og Noregur skuli hafa náð saman með aðilum eins og Bandaríkjunum, Evrópusambandinu, Ástralíu og Nýjasjálandi.

Þetta er ennþá meiri frétt í ljósi þess að í yfirlýsingunni er fjallað um samspil ólíkra þátta vistkerfisins meðal annars innan fæðukeðjunnar og tengsl ólíkra tegunda og stofna hennar. Er lögð áhersla á að ólíkir þættir vistkerfisins geti haft áhrif á viðgang fiskstofna og að nauðsynlegt sé að líta á málið í víðu samhengi.

Góðir fundarmenn!

Ég vil að lokum undirstrika það að ákveðin teikn eru á lofti um að bjartara sé framundan þó vitaskuld sé það aldrei svo að þeir sem standa í rekstri sjávarútvegsfyrirtækja megi ekki búast við einhverjum öldugangi. En ég veit að þið kunnið vel til verka, til að sigla þann sjó.