ATH: Þessi grein er eldri en 5 ára.
01 nóvember 2001
/
Aðalfundur LÍÚ 1. nóvember 2001
Ræða sjávarútvegsráðherra Árna M. Mathiesen á aðalfundi LÍÚ, 1. nóvember 2001
Ágætu fundarmenn!
Mikið hefur verið að gerast á vettvangi sjávarútvegsmálanna síðan við hittumst hér fyrir ári síðan og hafa nokkur atriði verið mjög áberandi í fjölmiðlum. Þau sem staðið hafa upp úr er kjaradeila útvegsmanna og sjómanna, málefni smábátaeigenda, skýrsla nefndar um endurskoðun laga um stjórn fiskveiða, yfirlýsing ráðstefnu um Ábyrgar fiskveiðar í vistkerfi sjávar og síðast en ekki síst hvalveiðimálin.
Þegar upp úr síðustu áramótum var margt sem benti til þess að forsvarsmenn sjómanna og útvegsmanna myndu ekki ná saman áður en boðað verkfall skylli á. Það kom á daginn og í mars hófst sjómannaverkfall. Án þess að ég ætli að fara að rekja þá atburðarrás í smáatriðum þá held ég að ég tali fyrir munn bæði deilenda og stjórnvalda þegar ég segi að verkfallið hafi verið mjög erfitt viðureignar. Það er slæmt að forsvarsmenn íslensks sjávarútvegs skuli ekki geta með nokkru móti náð að semja um kaup og kjör. Það getur ekki gengið til lengdar að stjórnvöld grípi sífellt inn í slíkar deilur. Í þessu tilviki liðu sex vikur áður en lagasetningu var beitt sem verður að teljast gott svigrúm til samninga enda hefur ávallt verið gripið fyrr en þetta í taumana í verkföllum sjómanna. En þrátt fyrir að verkfallið hafi verið langt og strangt þá bendir flest til þess að skaði þjóðarbúsins af því hafi ekki verið eins mikill og á horfðist, a.m.k. ekki þegar til lengri tíma er litið.
Smábátamálin hafa verið mjög í sviðsljósinu frá í vor þegar talsverð átök urðu um það hvort fresta bæri gildistöku laga um veiðar krókaflamarksbáta sem taka skyldu gildi 1. september 2001. Lögin voru sett á vorþingi 1999 í kjölfar dóms Hæstaréttar í máli Valdimars Jóhannessonar gegn íslenska ríkinu. Ég var og er ósammála dómsniðurstöðunni en verð vitaskuld að hlíta henni eins og aðrir. Niðurstaðan var sú að skilyrði þágildandi ákvæðis 5. gr. laga um stjórn fiskveiða væru í andstöðu við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar og þau sjónarmið um jafnræði sem gæta þyrfti við takmörkun á atvinnufrelsinu. Því var ekki hjá því komist að setja þær tegundir sem áður höfðu verið veiddar frjálst af krókabátum undir kvóta. Tekist hefur verið á um þessa túlkun dómsins, því lét ég skoða málið að nýju og í kjölfarið hef ég styrkst í þeirri trú að upphafleg túlkun sé rétt.
Þessi túlkun á dómnum er þó ekki eina ástæða þess að nauðsynlegt reynist að taka upp takmörkun á veiðum á krókabátum í ýsu, ufsa og steinbít. Ég hef áður sagt að það gangi ekki upp, hvort sem er út frá fiskverndarsjónarmiðum né jafnræðisreglunni títtnefndu, að á einni tegund fiskiskipa sé leyfilegt að veiða stöðugt meira meðan aðrir þurfa að draga saman. Á morgun mun ég mæla fyrir frumvarpi til laga á Alþingi þar sem krókaflamarkið verður fest í sessi og tekið á málefnum smábátaeigenda þannig að þeir eigi auðveldara með að aðlagast nýju kerfi. Með þessum breytingum vonast ég til að fiskveiðistjórnunin geti orðið enn markvissari en þrátt fyrir allt þá hljótum við öll að hafa það sameiginlega markmið að byggja upp fiskstofnana við Ísland með framtíðina í huga.
Smábátamálið skiptir miklu fyrir einstaka eigendur smábáta og ýmiss minni byggðarlög en það er ekki stórt í sniðum þegar litið er til greinarinnar allrar. Allt öðru máli gegnir um endurskoðun á lögum um stjórn fiskveiða. Þar er á ferðinni mál sem varðar greinina í heild sinni og ef ekki er rétt á málum haldið þá er auðvelt að skaða afkomu hennar með þeim afleiðingum að hún getur ekki orðið áfram sá máttarstólpi sem hún hefur verið og er í íslensku efnahagslífi.
Góðir fundarmenn!
Ég var staddur á fundi um sjávarútvegsmál í Sandgerði fyrir stuttu síðan. Á honum kom fram í máli eins fundarmanna að hann taldi sig hafa verið svikinn. Hann hafi verið svikinn vegna þess að fyrir síðustu kosningar hafi verið lofað að sátt næðist í málefnum sjávarútvegs á Íslandi. Ég verð að játa að ég varð hissa á að heyra þessa fullyrðingu því auðvitað getur enginn lofað sátt fyrir hönd annarra. Ríkisstjórnin gaf það loforð að reynt yrði að sætta sjónarmið í málefnum sjávarútvegsins og við það hefur verið staðið. Því eins og ykkur er kunnugt þá hafa tvær nefndir skilað skýrslum sem er ætlað að vera grundvöllur til sátta. Þetta er skýrsla Auðlindanefndar og skýrsla nefndar sem fjallaði um endurskoðun laga um stjórn fiskveiða. Í Auðlindanefndinni var sátt um þá niðurstöðu að útgerðin skyldi greiða fyrir aðgang að fiskimiðunum og kynnti nefndin tvær leiðir til þess að ná þeim fram, veiðigjaldsleið og fyrningaleið. Nefndin gerði ekki upp á milli þessara leiða. Auðvitað er það líklegra til að ná fram samstöðu um grundvallaratriði að leggja til fleiri en eina leið. Það breytir samt ekki þeirri staðreynd að nefndarmenn urðu að takast á um það hvort útgerðin ætti að greiða fyrir afnot sín af auðlindinni eða ekki.
Endurskoðunarnefndin fékk að því leytinu erfiðara verkefni en Auðlindanefndin að hún varð að skera úr um það hvora leiðina væri skynsamlegra að fara. Í mínum huga var ég þess fullviss að það hlytu að verða átök í endurskoðunarnefndinni um það hvort það ætti yfirleitt að taka gjald af sjávarútveginum. Ef og þegar menn næðu landi í því máli þá vonaðist ég til að hægt yrði að ná sátt um hvaða leið yrði farin. Ég segi vonaðist, því satt best að segja hefði verið barnalegt af mér í ljósi sögunnar að gera ekki ráð fyrir þeim möguleika að einstakir nefndarmenn hlypu frá því samkomulagi sem í raun átti að vera innsiglað í álitsgerð Auðlindanefndar. En stjórnarandstaðan hafði þar þrjá fulltrúa. Klofningur varð einmitt raunin hvað niðurstöður endurskoðunarnefndarinnar varðar en meirihluti hennar samþykkti að farin yrði leið hóflegs veiðigjalds. En vonandi munu menn þó að lokum standa saman að grundvallaratriðum í niðurstöðu auðlindanefndar sem er innheimta hóflegs veiðigjalds.
En hver hefur svikið hvern? Í mínum huga er það alveg skýrt að þeir sem aldrei ætluðu sér að ná saman með meirihluta nefndarinnar og hafa haft það að markmiði að halda uppi ágreiningi eru þeir sem við er að sakast. En vonandi munu menn þó að lokum standa saman að grundvallaratriðum í niðurstöðu auðlindanefndar sem er innheimta hóflegs veiðigjalds.
Ágætu fundarmenn, eins og þið öll vitið höfum við Íslendingar lagt mikla áherslu á ábyrga nýtingu auðlinda sjávar. Stefnumótun okkar í stjórnun fiskveiða hefur haft það að leiðarljósi, og samtök ykkar hafa verið traustur samstarfsaðili í þeim efnum. Einnig veit ég að þið þekkið að áhersla á umhverfisvernd hefur vaxið víða um heim, margt gott má um það segja en í því efni þarf að gæta þess að öfgasjónarmið verði ekki alls ráðandi. Einn af þáttum umhverfisumræðunnar er svokölluð vistkerfisnálgun en í henni geta hæglega falist mikil tækifæri. Því undir sjónarhorni vistkerfisnálgunarinnar er ekki látið nægja að líta til ábyrgrar nýtingar á einstökum fiskstofnum heldur er litið til áhrifa á vistkerfi hafsins í heild.
Einmitt í því atriði felast að mínu mati miklir möguleikar, en eins og þið öll þekkið hafa öfgafull einhliða friðunarsjónarmið átt um of upp á pallborðið víða um heim. Undir sjónarhorni vistkerfisnálgunarinnar verður auðveldara að sýna fram á hversu fráleitt það er að friða algerlega einstaka þætti í flóknu vistkerfi en nýta aðra, en slíkt brýtur gegn öllum hugmyndum um jafnvægi í vistkerfisnálguninni.
Dagana 1. til 4. október sl. var haldin alþjóðleg ráðstefna um þetta efni hér í Reykjavík. Ráðstefnan var haldin á vegum Matvæla- og landbúnaðarstofnunar Sameinuðu þjóðanna (FAO) og íslenskra stjórnvalda með stuðningi Norðmanna. Þetta er stærsta ríkjaráðstefna sem haldin hefur verið hér á landi en alls tóku um 450 manns þátt í ráðstefnunni, þar af um 380 erlendir, frá rúmlega 80 ríkjum. Nær allar af helstu fiskveiðiþjóðum heims áttu þar fulltrúa. Ráðstefnan hafði tvo megin áherslupunkta, annan stjórnmála- og stjórnsýslulegan en hinn vísindalegan. Í lok ráðstefnunnar var samþykkt sérstök yfirlýsing: Reykjavíkuryfirlýsingin um ábyrgar fiskveiðar í vistkerfi sjávar. Yfirlýsingin er efnislega mjög mikilvæg fyrir heildarstefnumótun okkar viðvíkjandi nýtingu sjávarins og ekki hvað síst í hvalamálunum. Því þó að hvalir séu hvergi nefndir beint í yfirlýsingunni er þar vitnað til samþykktar FAO um efldar rannsóknir á afráni þeirra og ítrekað er minnst á að gefa þurfi samspili ólíkra þátta í vistkerfinu aukin gaum og þeirri staðreynd að í hafinu étur hver annan.
Ég mun kynna Reykjavíkuryfirlýsinguna á ársfundi FAO í Róm nú eftir helgina. Yfirlýsingin verður síðan lögð fyrir leiðtogafund Sameinuðu þjóðanna um sjálfbæra þróun sem haldinn verður í Jóhannesarborg á næsta ári í tilefni af því að tíu ár verða liðin frá Ríóráðstefnunni um umhverfi og þróun. Ráðstefnan í Reykjavík er einmitt sérstaklega mikilvæg í ljósi þess að þetta er eina alþjóðaráðstefnan um sjávarútvegsmál sem haldin er á vegum Sameinuðu þjóðanna fyrir leiðtogafundinn.
Síst þarf ég að greina ykkur sem hér sitjið frá því hversu mikil vonbrigði það voru í vor þegar Hafrannsóknastofnunin birti nýjustu niðurstöður sínar um áætlaða stærð fiskstofnanna hér við land, einkanlega þá hvað þorskstofninn varðar. Um það leyti sem ég tók við embætti 1999 kom út árleg skýrsla Hafrannsóknastofnunarinnar um nytjastofna sjávar. Í henni var gert ráð fyrir að við gætum veitt hátt í hundrað þúsund tonnum meira en við gerum í ár. Og munar um minna!
Við Íslendingar erum reglulega minntir á hve gjörvöll tækni nútímans má sín lítils gegn náttúruöflunum þegar þau birtast sem óbeisluðust en eigi að síður hefur tæknikunnátta og vísindaleg þekking, þ.m.t. þau reynsluvísindi sem lífshlaup kynslóðanna hafa skapað, breytt gríðarlega miklu til batnaðar og gert okkur fært að komast afar vel af í þessu landi. Hið sama er upp á teningnum hvað sambýlið við sjóinn varðar og möguleikana að sækja þangað meiri auð. Vistkerfi hafsins er flókið og við eigum langt í land með að kunna á því full skil og það markmið næst raunar aldrei, lífkerfi hafsins er flóknara en svo og óvissan sem fólgin er í þeim ferlum öllum of stór.
Vísindin og reynsluþekkingin hefur þó fært okkur langt fram á veg og hefur Hafrannsóknastofnunin og fleiri aðilar unnið lofsvert starf á þessum vettvangi en betur má gera og ég vil stuðla að því að betur verði gert. Þannig hóf nú í sumar alkunnur og virtur bandarískur fræðimaður, dr. ,
Andrew Rosenberg deildarforseti líffræði- og landbúnaðardeildar Háskólans í New Hampshire, úttekt á aðferðafræði Hafrannsóknastofnunarinnar, en dr. Rosenberg hefur engin bein tengsl haft við störf stofnunarinnar áður og er því óháður úttektaraðili. Óhætt er að segja að þegar liggi fyrir það mat frá dr. Rosenberg að mjög margt hafi verið vel unnið á stofnuninni, enda fjöldi hámenntaðra sérfræðinga þar við störf sem sótt hafa menntun sína víða um heim. Endurmat dr. Rosenbergs, og þeirra aðila sem hann hefur fengið til liðs við sig, mun því fyrst og fremst snúast um útfærslu aðferðafræðinnar og greiningu skekkjuvalda við stofnstærðarmatið.
Ágætu fundarmenn, það hefur ábyggilega ekki farið fram hjá ykkur að Hafrannsóknastofnunin hefur sætt gagnrýni bæði fyrr og nú. Sú gagnrýni fékk óneitanlega aukinn þunga í vor sem leið þegar stofnunin kynnti nýjustu niðurstöður sínar. Það þekkjum við öll að gagnrýni getur átt sér ólíkar rætur en uppbyggileg gagnrýni er mikilsverð og sá er vinur er til vamms segir, en órökstudd, hleypidómafull gagnrýni bætir hins vegar engu við nema síður sé. Á sama hátt og ég afréð að láta gera sérstaka úttekt á störfum Hafrannsóknastofnunarinnar fékk ég dr. Tuma Tómasson forstöðumann Sjávarútvegsháskóla Sameinuðu þjóðanna til að taka saman helstu gagnrýni fræðilegs eðlis sem fram hefur komið á störf Hafrannsóknastofnunarinnar og leggja mat á vísindalegan/faglegan grundvöll gagnrýninnar. Mun Tumi skila verkefni sínu af sér með erindi sem hann mun flytja á væntanlegu fyrirspurnaþingi sem haldið verður á vegum sjávarútvegsráðuneytisins. Andrew Rosenberg mun jafnframt flytja þar tölu en hann mun hins vegar ekki skila af sér fyrr en næsta vor, í apríl, enda er verkefni hans afar umfangsmikið.
Vil ég nú víkja nokkrum orðum að áðurnefndu fyrirspurnaþingi sem ráðuneytið er nú í þann veginn að boða til og mun fjalla um atriði sem snerta stofnstærðarmatið og störf Hafrannsóknastofnunarinnar að þeim málum. Jafnframt verður ekki hjá því vikist að taka til umræðu ákveðin atriði sem teljast til snertipunkta líffræði og hagfræði, t.d. aflaregluna en fyrirspurnaþingið mun hins vegar ekki fjalla um skipulag fiskveiða. Til atburðar sem þessa hefur ekki verið efnt áður hér á landi en á sér ríka hefð í Bandaríkjunum og kallast public hearing.
Við skipulagningu þingsins hefur þess verið gætt að öll sjónarmið fái notið sín og frummælendur fyrir hin ólíku sjónarmið geti bæði flutt mál sitt á jafnræðisgrundvelli og setið fyrir svörum en valinn hópur mun spyrja frummælendur út úr. Í vali frummælenda felst engin viðurkenning af minni hendi á skoðunum einstakra aðila, en ríkur vilji til að öll sjónarmið verði reifuð. Við val fyrirspyrjenda hefur verið kappkostað að fá mennmeð víðfeðma og ólíka þekkingu og reynslu til að tryggja fagleg gæði og jafnræði.
Fyrirspurnaþingið er öllum opið og gestum gefst tækifæri til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri með spurningum til frummælenda. Hérna er því nýr og kjörinn vettvangur til að efla og styrkja faglega umræðu og þekkingu á málefninu. Formið, þ.e. áherslan á fyrirspurnir í stað einhliða áherslu á framsögu eins og á venjulegum málþingum á að vera til þess fallið að draga fram gleggri niðurstöður en annars næðust.
Hér í lokin vil ég láta þá skoðun í ljós að við megum ekki vera feimin við að líta sjávarútvegsmálin gagnrýnum augum og takast á við að bæta það sem betur má fara. Dæmi um slíkt er brottkast á fiski og tel ég ástæðu til þess að þakka forystu sjávarútvegsins hversu órög hún hefur verið við að benda á vandann og berjast fyrir bættri umgengi um fiskimiðin
Reykjavíkurályktunin og fyrirspurnaþingið eru liður í þeim ásetningi að gera stöðugt betur. Vistkerfisnálgunin eykur skilning á nauðsyn þess að líta til allra þátta í lífríki hafsins og sýnir fram á hversu fráleitt það er að friða einn þáttinn en nýta annann án þess að huga að innbyrðis jafnvægi. Fyrirspurnaþingið getur orðið til þess að greina kjarnann frá hisminu í umræðunni um þá undirstöðuþætti sjávarútvegs sem þar verða ræddir og treyst þannig hagnýtar rannsóknir og þar með atvinnuveginn um alla framtíð.
Ég óska fundarmönnum velfarnaðar í störfum sínum.