ATH: Þessi grein er eldri en 5 ára.
05 nóvember 2001
/
Aðalfundur Samtaka fiskvinnslu án útgerðar, 2. nóvember 2001
Ræða Árna M. Mathiesen sjávarútvegsráðherra á aðalfundi Samtaka fiskvinnslu án útgerðar, 2. nóvember 2001
Fundarstjóri, formaður, góðir fundarmenn!
Það býr mikil seigla í íslenskri fiskvinnslu. Um það hef ég sannfærst á undanförnum árum í starfi mínu og með heimsóknum og viðtölum við fiskvinnslumenn. Seiglan kemur fram í útsjónarsemi við öflun hráefnis, sveigjanleikanum en jafnframt sérhæfingunni í vinnslunni sjálfri, og síðast en ekki síst síaukinni markaðsþekkingu og nánu samstarfi við kaupendur okkar á erlendum mörkuðum.
Um þetta vitnar líka viðamikil skýrsla nefndar um framtíðarmöguleika fiskvinnslunnar sem nýlega kom út en nefndina skipaði ég snemma í embætti mínu og var hún undir formennsku Einars K. Guðfinnssonar, alþingismanns.
Nefndin vann frá grunni margvíslegar upplýsingar um ráðstöfun afla og þróun vinnslugreinanna undanfarinn áratug. Þar kemur fram að í veigamiklum atriðum hafa landvinnslugreinarnar sem heild haldið hlut sínum þegar litið er til ráðstöfunar á botnfiskafla, flatfiskaflanum og skelfiskaflanum síðustu 10 árin. Hins vegar hafa orðið innbyrðis sviptingar þar sem landfrysting botnfiskaflans hefur minnkað en ferskflakaútflutningur vaxið hröðum skrefum og söltun svo haldið vel sínum hlut.
Fiskvinnslan hefur líka aukið umsvif sín með innflutningi á hráefni og þá einkum með miklum innflutningi á óunninni rækju síðustu árin. Var reyndar svo komið að meira var flutt inn af rækju á síðasta ári til vinnslu en við veiddum á Íslandsmiðum. Þetta kemur ykkur kannski ekki á óvart en sýnir okkur að vinnsla í landi er ekki að gefa eftir og jafnframt að hún er lifandi og kraftmikil atvinnugrein. Hins vegar hefur þróunin verið sú að horfið hefur verið frá að mestu leyti innflutningi á bolfiski frá Rússlandi, svonefndum rússaþorski, enda mun það hafa orðið óhagkvæmara með árunum og veiðar Rússa hafa minnkað mikið.
Mikil uppsveifla hefur verið í ferskfiskvinnslu (svonefndum flugfiski) á undanförnum árum á meðan frysting í landi hefur verið að dragast saman. Eðlilega er ferskfiskvinnsla mest á Reykjanesi og höfuðborgarsvæðinu vegna nálægðar við Keflavíkurflugvöll en með bættum samgöngum á landi hefur þetta verið að breytast. Útflutningur á ferskum fiski sem unninn er utan Reykjavíkur og Reykjaness jókst mikið á síðasta ári og þá einkum frá Vesturlandi, Vestfjörðum og reyndar Austurlandi líka. Útflutningur á ferskum fiski byggist á því að nýta hraða nútíma samgangna og þekkingu á kröfum markaðarins frá degi til dags
Það er svo líka athyglisvert til þess að hugsa að saltfiskurinn sem á sér margra alda framleiðsluhefð heldur enn forystunni þegar kemur að útflutningsverðmæti einstakra vinnslugreina fyrir þorskinn okkar. Á honum er engan bilbug að finna og íslenskur saltfiskur í öndvegi á mörkuðum.
Afkoma í fiskvinnslu hefur verið sveiflukennd síðasta áratuginn og hefur hallað á hana í samanburði við veiðarnar. Ánægjulegt er að sjá að afkoma vinnslunnar hefur verið að batna uppá síðkastið. Bráðabirgða niðurstöður Þjóðhagsstofnunar, miðað við september, sýna verulegan rekstrarbata og bendir því allt til að heildarútkoma ársins verði góð. Þessi straumhvörf má vitaskuld rekja að verulegum hluta til gengisbreytinga en meira kemur til eins og t.d. raun hækkanir á erlendum mörkuðum. Þar hefur komið til ykkar kasta og fiskvinnslumenn hafa sýnt kraft og áræðni í að finna þá markaði sem borga hvað best verð.
Fiskvinnslur án útgerða hafa aðrar kröfur en það form útgerðar sem er algengara og á ég þá við þar sem vinnsla og veiði eru á einni hendi. Við þessar aðstæður eru fiskmarkaðir mikilvægur vettvangur hráefnisöflunar og fiskmarkaðir gegna því veigamiklu hlutverki fyrir fiskvinnsluna.
Þeir hafa stuðlað að bættri nýtingu ýmissa fisktegunda, opnað fiskvinnslufyrirtækjum leið að hráefni og stuðlað að aukinni nýtingu aukaafurða.
Á hinn bóginn hefur verið kvartað undan því að fiskmarkaðarnir hafi tilhneigingu til að stuðla að óeðlilegri hækkun á hráefnisverði þar sem raunverulegt framboð komist ekki til skila. Einnig hefur verið vakin athygli á því að markaðarnir selji líka fisk í beinni sölu sem getur skekkt verðmyndun. Þá vilja aðrir meina að á svokölluðum "seljendamarkaði" fái hráefnið ekki nægilega góða meðferð.
Það liggur fyrir að þótt fiskmarkaðir eigi sér töluvert langa sögu hér á landi þá hafa þeir ekki verið að auka hlut sinn í sölu landaðs botnfiskafla undanfarin ár. Á síðasta ári nam þetta hlutfall rétt tæpum 20 prósentum.
Í ljósi þess að samtök ykkar ásamt fleirum hafa viljað fara yfir starfsemi fiskmarkaða og efla þá, hef ég ákveðið að skipa nefnd er hafi það hlutverk að gera úttekt á gildi fiskmarkaða og áhrifum þeirra fyrir íslenskan sjávarútveg og atvinnuþróun. Samtök ykkar hafa þegar tilnefnt fulltrúa í nefndina sem er Óskar Þór Karlsson formaður samtakanna.
Ég vil þó ekki liggja á þeirri skoðun minni að ég tel með öllu óraunhæft að skylda útgerðir til þess að setja allan fisk á markað. Ég tel að það samræmist ekki viðteknum hugmyndum um frjáls viðskipti.
Hins vegar þykir mér sú leið vera athugandi hvort ekki megi auka framboð á fiskmörkuðum með því að allur fiskur sem flytja á óunninn úr landi verði áður boðinn rafrænt til sölu hérlendis. Í því felist þó ekki nein forkaupsréttarákvæði.
Nefndin um framtíðarmöguleika fiskvinnslunnar gerði þetta að tillögu sinni en benti líka á að eðlilegt sé að svo veigamikil breyting hafi nokkurn aðdraganda og því þykir nefndinni eðlilegt að leggja til sem fyrsta skref að koma á almennri tilkynningaskyldu sem allar útgerðir, sem ætla að flytja fisk til vinnslu erlendis, verði að hlíta. Þetta felur í sér að tilkynnt er með formlegum hætti hversu mikinn fisk viðkomandi hyggst flytja úr landi, þannig að fiskkaupendur hér á landi hafi með aðgengilegum hætti aðgang að þessum upplýsingum og geti þar með boðið í fiskinn til jafns við erlenda aðila.
Því miður stöndum við frammi fyrir því að aukin verðmætasköpun í sjávarútvegi verður ekki nema að litlu leyti í gegnum aukna veiði a.m.k. ekki á allra næstu misserum. Hins vegar er ennþá hægt að gera betur í meðferð hráefnis og nýtingu þess til vinnslu og með stöðugri leit að bestu tækifærunum á mörkuðunum. Er þá nýting uppsjávarfisks meðtalin svo og betri stýring á umhverfis- og vinnsluþáttum.
Í skýrslu fiskvinnslunefnarinnar kemur fram að hún telur að gera þurfi greiningu á því hvar mestu möguleikar íslenskrar fiskvinnslu eru fólgnir og að eðlilegt sé að til þeirrar vinnu séu kvaddir bæði sérfræðingar Rf og þeir sem í greininni starfa að vöruþróun og markaðsmálum.
Í sambandi við þessa tillögu fiskvinnslunefndarinnar vil ég skýra frá því að ég hef óskað eftir að Rannsóknarstofnun fiskiðnaðarins vinni tillögur er lúta að því með hvaða hætti skuli standa að vinnu er hafi það að markmiði að auka verðmæti sjávarfangs og ýta undir nýsköpun í greininni. Skulu þær taka mið af fjórum þáttum.
Í fyrsta lagi vinnslu aukaafurða.
Í öðru lagi leit að efnum sem ekki eru þegar nýtt af fiskvinnslunni
Í þriðja lagi eflingu og frekari fjölbreytni í fiskeldi
Og loks í fjórða lagi auknum útflutningi tækja og þjónustu.
Góðir fundarmenn!
Í álitsgerð fiskvinnslunefndar svo og nefndar um endurskoðun laga um stjórn fiskveiða er sú hugmynd reifuð að fiskvinnslufyrirtækjum verði heimiluð handhöfn aflaheimilda. Hugmyndin er þó mikið eldri en þetta. Á níunda áratugnum, þegar stjórnkerfið var sem óðast að þróast í núverandi mynd var mikið rætt um mikilvægi þess að fiskvinnslan fengi umráð yfir aflaheimildum rétt eins og útgerðin. Það varð þó ekki úr, enda mætti það víða andstöðu, t.d. bæði hjá eigendum fiskiskipa og ekki síður hjá sjómönnum.
Hugmyndir í þessa átt voru þó ræddar áfram bæði af aðilum innan fiskvinnslunnar og ýmsum öðrum. Hin svokallaða tvíhöfðanefnd sem skilaði áliti um endurskoðun stjórnkerfis fiskveiða árið 1993, lagði þessa leið til. Í þessu sambandi er og rétt að minna á að hagvísindamenn sem rannsakað hafa þessi mál sérstaklega hafa bent á að hæpið sé að binda handhöfn aflaheimilda einvörðungu við skip. Heldur væri hagfelldast að handhöfn þeirra væri með hliðstæðum hætti og verðbréf.
Í nýju nefndarálitunum kemur fram að fiskvinnslan standi höllum fæti gagnvart útgerðinni í ljósi þess að hinir síðarnefndu hafa einir umráð kvótans. Þannig verður samningsstaða þeirra sem hafa réttinn til nýtingar á fiskimiðunum mun sterkari í samskiptum þessara tveggja aðila. Fiskvinnslan býr iðulega við óstöðugt framboð sem gerir henni erfitt um vik og dregur úr atvinnuöryggi. Nefndirnar leggja því til að unnt verði að skrá aflahlutdeild á fiskvinnslufyrirtæki, sem hafa gilt fiskvinnsluleyfi. Þau geta síðan samið við útgerðir um veiðarnar. Þetta fyrirkomulag þýddi minni fjármagnsbindingu í fiskvinnslunni þar sem hún væri laus við að fjárfesta í skipum til þess að tryggja eigin hráefnisöflun. Þetta fyrirkomulag yrði einnig líklegt til þess að stuðla að starfsöryggi fiskvinnslufólks í byggðum landsins.
Ég geri mér ljóst að skoðanir eru skiptar um hvort gera beri breytingar á handhöfn aflaheimilda þó ýmsir möguleikar felist í þeirri leið. Jafnframt er ljóst að tækifæri geta legið í eflingu fiskmarkaða. En þrátt fyrir allt hafið þið sýnt með starfi ykkar að núverandi umhverfi býður upp á ýmsa möguleika. Við höfum mörg tækifæri sem við getum nýtt okkur í framtíðinni. Íslenskar sjávarafurðir hafa á sér gott orð fyrir gæði og heilnæmi og sjávarafurðir eru hluti af hollu mataræði og matarmenningu í markaðslöndum okkar. Þeir sem vinna að útflutningi sjávarafurða þurfa alltaf að meta hvaða framleiðsla gefur best af sér á hverjum tíma.
Framkvæmdastjóri í stóru útgerðarfyrirtæki sagði mér að enginn gæti staðist útsjónarsömum einyrkja á sporði. Hann hefði sveigjanleika og útsjónarsemi til þess að grípa gæsina þegar hún gæfist. Ég er ekki að kalla ykkur einyrkja í þeirri merkingu að þið vinnið aleinir en fyrirtæki ykkar búa yfir kostum sveigjanleikans og útsjónarseminnar sem ég trúi að muni halda áfram að nýtast þjóðarhag í framtíðinni.