Lokaorð ráðherra á fyrirspurnaþingi nóv. 2001

17. nóvember 2001

Fundarstjórar, ágætu fundarmenn!

Það er útaf fyrir sig ekkert auðvelt að reyna að draga saman það sem hefur komið fram hér á þessum tveimur dögum sem við höfum verið hér í Garðabænum, ég gæti auðvitað farið yfir tölfræðina, hvað hafa verið haldnar margar ræður, hvað hafa komið margar fyrirspurnir, hvað þetta eru margar mínútur en ég held að sú tölfræði væri miklu síður áhugaverð en sú tölfræði sem við höfum verið að tala um. Það hefur verið komið mjög víða við í umræðunni, allt frá því að ræða grundvöll vísindalegrar fiskveiðiráðgjafar í það að fara út í mjög nákvæma útfærslu á fiskveiðistjórnun með aflareglu.
Það er ekkert skrítið að mjög stór hluti umræðunnar hefur snúist um Hafrannsóknastofnunina; störf hennar og gagnrýni á það sem þar er lagt til grundvallar, þar hefur auðvitað hæst borið kenningar um nýliðun, kenningar um M-ið [náttúrulegur dánarstuðull], um samsetningu stofnsins, aðallega þorskstofnsins bæði hvað varðar aldur og eins hvað varðar skiptingu í stofnhluta eða staðbundna stofna.
Tölfræðin hefur auðvitað líka fengið sinn skerf og útreikningar á stofnstærðarmatinu, svo komu til umræðu nýir þættir sem hafa ekki verið skoðaðir eins nákvæmlega hér og sumstaðar erlendis sem er erfðaþátturinn. Ég held að ef við lítum yfir grundvöll rannsókna Hafrannsóknastofnunarinnar í heild sinni, þá hafi hann staðist gagnrýnina nokkuð vel og að vísindamenn stofnunarinnar hafi getað svarað á skilmerkilegan hátt langsamlega flestu af þeirri gagnrýni sem fram hefur komið. Það eru þó ákveðin atriði sem að ég er viss um að við erum öll sammála um að þyrfti að skoða betur, þá myndi ég fyrst nefna aldurssamsetningu þorskstofnsins, þá er ég ekki að taka undir hinar svokölluðu grisjunarkenningar, heldur það að við veltum því fyrir okkur og gerum á því athuganir hvaða stofnsamsetning er möguleg á næstu árum og hvernig við getum nýtt okkur þá stofnsamsetningu á sem hagkvæmastan hátt. Jafnframt það sem nefnt hefur verið um stofnhlutana eða svæðisbundnu stofnana, hvaða áhrif það hefur á fiskveiðistjórnunina, hvort það skiptir miklu máli eða litlu máli og þá vitaskuld hversu margir og hversu staðbundnir þeir eru. Ég tel að það sé engin spurning að við verðum að skoða erfðaþáttinn, það er mjög áhugavert atriði sérstaklega spurningin um það hvernig það tengist breytingum á kynþroska.
Varðandi útreikningana sjálfa sýnist mér að það séu mjög fáir sem efast um það að það sé rétt reiknað, það eru hins vegar meiri efasemdir um að hvort það sem rétt var reiknað gefi rétta mynd af stöðunni eins og hún er hverju sinni. Það kemur auðvitað greinilegast fram í máli þeirra Andrew Rosenbergs og Geoff Kirkwood, bæði í þeim athugunum sem þeir hafa kynnt hérna og í rannsóknaáætlunum þeirra fyrir næstu mánuðina, niðurstöðurnar munu væntanlega hjálpa okkar að meta skekkjuna í stofnstærðarmatinu; hversu mikil hún er og hvernig við getum komist hjá því að láta hana hafa of mikil áhrif á okkar ákvarðanir. Við megum samt ekki líta þannig á að frá því að þetta vandamál birtist okkur fyrir rúmlega einu og hálfu ári síðan hafi Hafrannsóknastofnunin setið auðum höndum, hún hefur unnið mikið starf í þessu líka, sem auðvitað er eðilegt og hef ég ekki undan neinu að kvarta í þeim efnum, og mér sýnist að þar horfi menn í sinn eigin barm og skoði sín eigin verk á gagnrýninn hátt.
Öll þessi umræða um stofnstærðarmatið og skekkjuna á stofnstærðarmatinu undirstrikar hversu mikilvægt stofnstærðarmatið er í þeirri aðferðafræði sem við höfum valið okkur, það er að segja að nota aflareglu, og spurningin sem við erum að reyna að svara er auðvitað hvort við getum byggt eins mikið á matinu í framtíðinni eins og við höfum gert á síðustu árum. Eða hvort við þurfum á einhvern hátt að breyta okkar vinnubrögðum, hvort við eigum að vera með aflareglu áfram og hvernig hún eigi að vera, hvort við eigum að vera með jöfnun og hversu mikil jöfnunin eigi að vera – Það komu hér fram í lokin skemmtilegar umræður um það hvað hefði gerst ef við hefðum verið með upphaflegu jöfnunarregluna eða þá jöfnunarregluna sem samþykkt var fyrir einu og hálfu og ári síðan. Hverju hefði það breytt? Ég út af fyrir sig velti því þá fyrir mér, í staðinn fyrir að ákveða þrjátíu þúsund tonna jöfnun, hvort ég hefði ég átt að ákveða einhverja aðra jöfnun, hefði ég átt að ákveða fjörtíu þúsund tonna jöfnun eða tuttugu þúsund tonna jöfnun? Ef ég hefði ákveðið tuttugu þúsund tonna jöfnun þá hefðum við veitt á síðasta ári 230 þúsund tonn en ekki 220 þúsund tonn, hins vegar hefðum við að þeim forsendum gefnum aldrei farið í 250 þúsund tonnin eins og raunin varð. Ef við hefðum á sínum tíma ákveðið fjörtíu þúsund tonna jöfnun, hefðum við ekki veitt 220 þús tonn á síðasta ári, heldur 210 þús tonn en þá hefðum við líka verið ennþá fjær því, hefði reglan verið notuð á þann hátt frá upphafi, að setja einhver takmörk fyrir því hversu hátt við gátum farið og alveg örugglega farið í 250 þúsund tonna veiði.
Ég reiknaði reyndar út þegar við vorum að taka þessar ákvarðanir að hefðum við beitt upphaflegu jöfnunarreglunni árin 2000 og 2001 þá hefði veiðin orðið 225 þúsund tonn, ekki 220 þúsund tonn og reyndar, hefðum við beitt þeirri reglu á yfirstandandi ár, þá hefði veiðin farið í 170 þúsund tonn eða eitthvað nærri því. En þetta eru vangaveltur um það hvernig að hinar ýmsu jafnanir virka í svona kerfi , en auðvitað þarf að skoða þetta allt í miklu stærra samhengi, hvernig að jöfnunin virkar til lengri tíma, það hefur verið gert við báðar þessar jöfnunarreglur og þær hafa báðar staðist þær athuganir sem voru gerðar á þeim báðum á sama hátt.
Hvort sem við notum aflareglu eða ekki þá verðum við að hafa langtíma nýtingarstefnu. Það þýðir að þó að við höfum ekki formúlu til að setja tölurnar inní þá höfum við fyrirfram sett okkur einhver markmið um það hvernig við ætlum að nýta auðlindina og hvaða árangri við ætlum að ná. Þetta er hægt að gera án þess að hafa einhverja formúlu, en auðvitað verður slík ákvörðunartaka alltaf erfiðari vegna utanað komandi þrýstings og eins og þið sjálfsagt þekkið öll hérna þá hafa flestir hagsmunaaðilarnir mjög sterkar skoðanir á því hvernig ákvörðun um heildarafla eigi að vera. En vegna þess sem kom fram hjá Gunnari Stefánssyni hérna fyrr í dag um þær vangaveltur hver ráðgjöfin ætti að vera, hvernig stofnstærðarmatið ætti að vera, hvort ætti að taka inn í það einhverja bjögun eins og hann orðaði það, þá vil ég leggja mjög ríka áherslu á það að stofnstærðarmatið verður alltaf að vera eins rétt á hverjum tíma og mögulegt er, rétt innan gæsalappa, það verður að vera eins rétt og þau fræði sem við byggjum á geta tryggt.
Þið hafið kannski sjálf fylgst með því að ég neitaði í síðustu viku að taka þátt í sjónvarpsþætti þar sem að fréttamaðurinn átti að vera í hlutverki þeirra sem verið er að spyrja á sama hátt og stjórnmálamennirnir eru venjulega, ég neitaði því að taka þátt í þættinum á þessum grundvelli vegna þess að ég tel að það verði að gera mjög skýran greinarmun á því hverjir eru fréttamenn og hverjir eru stjórnmálamenn. Ef við eigum að fá einhverja vitræna og skynsamlega umræðu um þessi efni þá verðum við að gera þar skýran greinarmun á og ekki að rugla þessu tvennu saman. Einn einstaklingur getur ekki í dag hegðað sér og talað eins og fréttamaðurinn en daginn eftir talað eins og stjórnmálamaður og auðvitað ekki öfugt heldur. Á sama hátt held ég að við verðum að gera skýran greinamun á milli þeirra sem eru vísindamennirnir og meta stofnstærðina út frá vísndalegum kenningum sem verið er að vinna eftir og stjórnmálamönnunum sem taka ákvarðanirnar. Það eru í raun og veru þrjú stór atriði sem koma að þessu: Fyrsta, kerfið sem verið er að vinna eftir, fiskveiðistjórnarkerfið; kvótakerfi eða sóknarkerfi og eftirlitskerfið sem því þarf að fylgja. Annað, vísindalegu upplýsingarnar sem komið er á framfæri og þriðja pólitíska ákvörðunartakan. Hún verður að byggjast á þeirri stefnu, þeirri langtímastefnu, sem mörkuð er um nýtingu auðlindarinnar en hún verður líka að taka tillit til þess sem er mögulegt. Það þarf að vera í þó nokkuð víðu samhengi og eitt af því sem þarf að taka tillit til er hvað er mögulegt innan þess kerfis sem við höfum á hverjum tíma. Því þó að vísndalegu upplýsingarnar beini okkur í eina áttina og bendi okkur jafnvel á eina tiltekna niðurstöðu, getur staðan hæglega verið sú að kerfið sem við búum við sé ekki þess eðlis að við getum náð þeirri niðurstöðu. Þannig að ákvörðun sem tekin er og í fljótu bragði virðist vera í samræmi við vísindalegu niðurstöðuna, getur að lokum leitt okkur að niðurstöðu sem er lengra frá því sem við ætluðum okkur að ná, ef við tökum ekki tillit til þeirra galla sem eru fyrirliggjandi. Það er hins vegar afar eðilegt að menn hafi leitast við að taka ákvarðanir í þessu máli í samræmi við fyrirfram gefið ferli, það er miklu auðveldara fyrir stjórnmálamanninn, hann situr ekki undir ásökunum um að vera að draga taum einhverra hagsmunaðila, hann getur þá á nánast hinn fullkomna hlutlæga hátt tekið ákvörðun. En við höfum séð það að þetta er ekki alveg svona auðvelt. Hins vegar megum við ekki kasta þessum markmiðum fyrir róða en við verðum að reyna að aðlaga okkur að þeim tækjum og tólum sem við höfum á hverjum tíma og það starf sem ég hef farið fram á að verði unnið á næstunni miðar að því.
Þetta fyrirspurnaþing er hvorki upphaf né endir á umræðunni um fiskveiðisráðgjöf á Íslandi en vonandi verður þetta þing sem við munum muna eftir, að það hafi skipt einhverju máli að við eyddum tveimur dögum í að ræða þetta mál, að það muni hjálpa okkur að komast að niðurstöðu og að betri niðurstöðu heldur en við ella hefðum komist að. Ég ætla ekki að draga of miklar ályktanir af því sem hérna hefur komið fram þessa daga en ég ætla þó að draga eina ályktun og hún er sú að hvað svo sem við gerum þá verðum við að fara varlega!

Ég vil því að lokum þakka frummælendum fyrirspyrjendum, stjórnendum, starfsmönnum og öllum þeim sem hér hafa verið kærlega fyrir þátttökuna og segi þessu fyrirspurnaþingi slitið.