ATH: Þessi grein er eldri en 5 ára.
16 maí 2002
/
Ræða á vorfundi Útflutningsráðs Samtaka verslunarinnar
Veiðigjald og aðrar breytingar
-framfaraspor eða afturför?-
Ágætu fundarmenn ég ætla hér að fjalla um veiðigjald og aðrar breytingar sem gerðar hafa verið á lagaumhverfi sjávarútvegsins undanfarin ár og það hvernig til hafi tekist, hvort um hafi verið að ræða framfaraspor eða hvort sporið hafi verið til baka.
Á síðustu dögum þingsins voru afgreidd lög um breytingar á lögum um stjórn fiskveiða en efni þeirra hefur verið mikið til umræðu að undanförnu. Lögin fjalla meðal annars um álagningu veiðigjalds en fleiri mikilvægar breytingar er þar einnig að finna.
Lögin byggja í grundvallaratriðum á tillögum nefndar um endurskoðun laga um stjórn fiskveiða sem skilaði skýrslu sinni sl. haust. Meirihluti nefndarinnar taldi mikilvægt að deilur um eignarhald og afnotarétt á nytjastofnum sjávar yrðu settar niður og til þess skyldi farin sú leið sem auðlindanefnd lagði til, þ.e. að greiðsla kæmi fyrir afnotaréttinn með hliðsjón af afkomu fiskveiða. Við útfærslu tillagna sinna um veiðigjald lagði nefndin til að veiðigjaldið yrði tvískipt; annars vegar fastur hluti sem taki mið af kostnaði ríkisins vegna stjórnunar fiskveiða og hins vegar breytilegur hluti sem tengist afkomu í greininni. Á móti gjaldtökunni lagði nefndin til að niður falli ýmis gjöld sem útgerðin ber nú enda taldi nefndin afkomu í sjávarútveginum ekki gefa tilefni til frekari sérstakrar gjaldtöku og því bæri einnig að hafa rúman aðlögunartíma að veiðigjaldinu.
Í lögunum eru tillögur nefndarinnar um veiðigjald útfærðar þannig að um eitt gjald er að ræða sem bæði er magn og afkomutengt. Samkvæmt lögunum ber ráðherra að ákvarða fyrir 15. júlí ár hvert gjald vegna veiðiheimilda sem veittar eru á næsta fiskveiðiári. Veiðigjaldið kemur til álagningar við upphaf næsta fiskveiðiárs sem hefst 1. september.
Veiðigjaldið er fundið út með þeim hætti að frá aflaverðmæti undanfarandi árs er dregin olíukostnaður, launakostnaður og annar rekstrarkostnaður sama tímabils. Þeirri tölu sem eftir stendur úr þessum útreikningum skal síðan deilt upp í þorskígildi sama tímabils og skal veiðigjald næsta árs vera 9,5% af þeirri fjárhæð reiknað í krónum fyrir hvert þorskígildiskílógramm komandi fiskveiðiárs.
Til að koma til móts við óvissuna sem óhjákvæmilega er fyrir hendi varðandi rekstrargrundvöll sjávarútvegsins er mikilvægt að hafa veiðigjaldið afkomutengt. Það er gert með því að miða gjaldið við reiknaða afkomu síðasta árs og tengja gjaldið við það magn veiðiheimilda í þorskígildum talið sem úthlutað er á næsta fiskveiðiári. Með þessu móti næst fram hvorutveggja í senn tenging við afkomu og magn veiðiheimilda hverju sinni.
Sýnt er að lögin hafa auknar álögur á útveginn í för með sér. Þannig er gert ráð fyrir því að rúmir 2 milljarðar hefðu innheimst fyrir árið í ár ef innheimta gjaldsins hefði verið komin til framkvæmda. Það er í samræmi við fyrirliggjandi stefnumótun, bæði auðlinda- og endurskoðunarnefndar sem m.a. styðst við þann skilning að almenningi beri sýnileg hlutdeild í hagnaði af nýtingu fiskveiðiauðlindarinnar. Jafnframt kemur þar til sá skilningur að atvinnugreinunum ber hverri fyrir sig að taka aukin þátt í útgjöldum sem hljótast beint af starfsemi þeirra. Það atriði er mikilsvert til að draga úr útgjöldum hins opinbera.
Gangi lög þessi eftir þannig að veiðigjaldið skili þeim tekjum sem við er búist í lok aðlögunartímans þegar það er komið til fullra framkvæmda má gera ráð fyrir að það geti staðið undir 3/4 hluta af núverandi rekstrarkostnaði Hafrannsóknastofnunarinnar að viðbættum þeim kostnaði sem hlýst af þeim auknu rannsóknum sem ljóst er að leggja verður í á næstu árum. Að auki er gert ráð fyrir að veiðigjaldið geti staðið undir þeim kostnaði Fiskistofu sem snýr að fiskveiðistjórnun og eftirliti.
Með lögunum eru einnig gerðar breytingar á þeirri hámarks aflahlutdeild sem einstakir aðilar mega eiga bæði í tilteknum kvótabundnum tegundum og samanlagt af heildarverðmæti aflahlutdeildar allra tegunda. Er þetta gert til að auka svigrúm fyrirtækja til sérhæfingar og til þess að hagkvæmni stærðarinnar fái frekar notið sín. Þannig er gert ráð fyrir því að hámarks hlutdeild einstakra aðila hækki í ákveðnum tegundum þannig að einstakir aðilar geti átt 12% aflahlutdeilda í þorski, 20% í ýsu og ufsa og 35% í karfa. Hámarkshlutdeild í öðrum tegundum helst hins vegar óbreytt.
Lögin gera einnig ráð fyrir því að samanlögð aflahlutdeild í eigu einstakra aðila megi ekki nema meira en 12% af heildarverðmæti aflahlutdeildar allra tegunda sem sæta ákvörðun um leyfðan heildarafla. Fyrir breytinguna var hámarkshlutdeild í samalnlögðum aflahlutdeildum 8%, þó heimild væri til þess að fyrirtæki í dreifðri eignaraðild ættu allt að 12% hlutdeild.
Um veiðigjaldið vil ég að lokum segja að það er óvíst að það bæti fiskveiðistjórnunina sem slíka. Von mín er hinsvegar sú að það íþyngi fyrirtækjum ekki um of, né setji óraunhæfan hagræðingarþrýsting á þau.
Við megum á hinn bóginn þó alls ekki gleyma því að með upptöku veiðigjalds er af minni hálfu og ríkistjórnarinnar verið að ganga til sátta í miklu pólitísku deilumáli í þeirri vona að víðtækari sátt og varanlegri friður náist um sjávarútveg okkar í framtíðinni. Þessu hafa margir innan greinarinnar sýnt skilning og ég met það og virði.
Ef gera á grein fyrir öðru lagastarfi sem unnið hefur verið á síðastliðnum þremur árum varðandi stjórn fiskveiða má til einföldunar segja að það hafi einkum lotið að skipan veiða smábáta og atriðum hvað varðar umgengni um auðlindina einkum brottkasti afla. Hinsvegar er það svo að ávallt koma upp einhver mál sem leysa verður með lagasetningu á Alþingi og má í því sambandi minna á lög um afnám Kvótaþings, sem fylgdu í kjölfar verkfalls sjómanna og verkbanns útgerðarmanna og lög sem lúta að úthlutun aflahlutdeildar í norsk-íslenska síldarstofninum.
Veiðar smábáta.
Í maí 2000 var sú ákvörðun tekin að fresta um eitt ár gildistöku ákvæða sem lögfesta áttu þorskaflahámarkskerfið fyrir báta undir 6 tonnum 1. september 2000. Ástæða þess að það var gert var sú að endurskoðunarnefnd hafði mál þeirra m.a. til athugunar og ennfremur var ljóst að samhliða þessari kerfisbreytingu þyrftu að koma til sérstakar ráðstafanir bæði vegna byggða og þeirra báta sem yrðu fyrir verulegum skerðingum í veiðimöguleikum vegna breytinganna.
Samhliða kerfisbreytingunni, sem kom til framkvæmda 1. september 2001, urðu miklar umræður um stöðu þessara smábáta og var á Alþingi lagt fram frumvarp til að laga um stöðu þeirra sem að lokum var samþykkt í lok desember 2001. Veigamestu breytingar sem fólust í þessari lagabreytingu voru eftirfarandi:
Ráðherra er árlega falið að ráðstafa samtals 2.300 lestum af ýsu, steinbít og ufsa til báta sem gerðir eru út frá byggðum sem að verulegu leyti eru háðar veiðum krókaaflamarksbáta. Er þeirri úthlutun nýlokið og í samræmi við tilgang laganna kom þetta magn í hlut þeirra byggða sem urðu fyrir hvað mestri skerðingu vegna kvótasetningar á ýsu og steinbít.
Þá var aflahlutdeild krókaaflamarksbáts í ýsu, steinbít og ufsa hækkuð með sérstakri úthlutun, sem miðaðist við samtals 3.600 lestir af áðurgreindum tegundum. Þessi sérstaka lagfæring tók mið að skerðingu sem varð á veiðmöguleikum bátanna við kerfisbreytinguna og er þessi lagfæring varanleg þar sem hún breytti aflahlutdeild þeirra í áðurgreindum tegundum.
Þá fengu þeir bátar sem urðu fyrir mestri skerðingu í veiðum á ýsu og steinbít við tilkomu krókaaflamarkskerfisins samtals 800 lesta uppbót á aflamark yfirstandandi fiskveiðiárs.
Gert hafði verið ráð fyrir að krókaaflamarksbátum væri aðeins úthlutað aflahlutdeild í þorski, ýsu, steinbít og ufsa en með þessari lagabreytingu var þeim ennfremur úthlutað aflahlutdeild í löngu, keilu og karfa. þá voru settar reglur um meðafla þeirra í öðrum tegundum
Loks var þeim bátum sem fyrir kerfisbreytingu höfðu verið í þorksaflahámarkskerfi með föstu þaki gefinn kostur á því að velja sig inn í dagkerfið, enda hefði staða þeirra eftir breytingum verið slæm.
Í janúar 2002 voru nokkrar breytingar gerðar á skipan sóknardagakerfisins. Voru þær breytingar gerðar í samráði við Landsamband smábátamanna. Veigamestu breytingarnar voru þær að sóknardagarnir urðu 23 á yfirstandandi fiskveiðiári en áttu samkvæmt fyrri ákvörðun að verða 21. Þá var ákveðið að sókn hvers báts reiknaðist í klukkustundum en miðaðist ekki við heila daga eins og verið hafði til þessa. Var sú breyting heppilegri bæði með tilliti til sjósóknar og vinnuálags. Til móts við þessar tilslakanir kom svo að ákveðið var að flutningur sóknardaga frá báti til minni báts leiddi ekki til fjölgunar sóknardaga, en talið var einsýnt að það ákvæði gæti haft mjög óheppilegar afleiðingar.
Samhliða lögfestingu á nýju veiðileyfagjaldi voru nokkrar frekari breytingar gerðar, sem einkum snertu þá kerfisbreytingu sem varð 1. september 2001 þegar krókaaflamarkskerfið var lögleitt.
Til viðbótar þeim 2.300 lestum sem ráðherra hefur til ráðstöfunar til handa þeim bátum sem gerðir eru út frá byggðum, sem að verulegu leyti eru háðar veiðum krókabáta fékk ráðherra sérstaka heimild til ráðstöfunar á 1.500 af óslægðum botnfiski til stuðnings byggðarlögum sem lent hafa í vanda vegna samdráttar í sjávarútvegi. Á yfirstandandi fiskveiðiári er þessi heimild 500 lestir
Þá var ákveðið að heimildin til úthlutunar á 3000 lestum af þorski til báta sem orðið hafa fyrir hvað mestri skerðingu á undanförnum árum yrði varanleg en þessi heimild átti að falla niður á fiskveiðiárinu 2005/06. Með sama hætti var ákveðið að heimild Byggðastofnunar til að úthluta árlega 1.500 til stuðnings byggðarlögum, sem lent hafa í vanda vegan samdartáttar í sjávarútvegi, yrði varanleg en flyttist til ráðherra eftir 2005/2006.
Þá var ráðherra veitt heimild næstu fimm ár til að ráðstafa allt að 500 lestum af þorski til tilrauna með áframeldi á þorski. Er hér um nýmæli að ræða sem vonandi eflir þorskseldi.
Loks var ákveðið að krókaaflamarksbátar gætu verið allt að 15 tonn en áður hefur verið miðað við 6 tonn. Var þessi breyting talin heppileg með tilliti til sameiningar veiðiheimilda og eins vegna öryggissjónarmiða.
Varðandi þær lagabreytingar sem orðið hafa á rekstrarumhverfi smábáta og mestu máli skipta, má í stuttu máli segja að "Valdimarsdómurinn" svonefndi, kallaði beinlínis á þær breytingar og gerði þær nauðsynlegar.
Það má vafalaust deila á tilfærslurnar og "potta"úthlutanirnar sem lögin kveða á um ,ekki síður – þó þær óneitanlega hjálpi tilteknum svæðum sem ella stæðu enn verr að vígi.
Umgengni.
Ekki þarf að rifja upp þær umræður sem orðið hafa á síðustu árum um umgengni um nytjastofna og þá einkum brottkast. Ráðuneytið beitti sé fyrir sérstökum athugunum á brottkasti auk þess sem allt skipulag við eftirlit með slíku var mjög eflt. Þá voru sett fern lög sem miðuðust bæði að því að efla eftirlit og eins að því að koma í veg fyrir að sjómenn lentu í þeirri stöðu að þeim fyndist þeir "tilneyddir" til að kasta fiski:
1. Í desember 2000 var umgengnislögum breytt á þann veg að Fiskistofu var gert heimilt að ákveðnum skilyrðum fullnægðum að setja veiðieftirlitsmenn um borð í fiskiskip á kostnað útgerðar ef ástæða þætti til að fylgjast sérstaklega með veiðum. Var slíkt ákvæði talið geta hamlað gegn því að bátar kæmu að landi með afla sem að stærð, gæðum eða aflasamsetningu skæri sig úr afla annarra skipa sem á sama sjó réru.
2. Þá var 20. desember 2001 ákveðið að hverju skipi væri í tilraunaskyni heimilt að koma með að landi allt að 5% af heildarbotnfiskafla þess á þessu og næsta fiskveiðiári og að sá afli reiknaðist ekki til aflamarks skipsins. Þessi afli skal seldur á opinberum uppboðsmarkaði og skal andvirði hans renna til Hafrannsóknastofnunarinnar. Útgerð skipsins heldur aðeins 20% af andvirðinu sem skiptist milli útgerðar og áhafnar.
3. Í maí 2001 voru settar nýjar reglur um hvernig standa skyldi að leyfisviptingu vegna umframafla og var farin sú leiða að veita útgerðum ákveðna möguleika til leiðréttingar á kvótastöðu sinni færu bátar þeirra eitthvað umfram aflaheimildir án þess að slakað yrði á aðhaldi.
4. 4. mars 2002 er breytt ákvæðum um meðferð afla þannig að þrengdar voru heimildir til að kasta fyrir borð skemmdum fiski. Ákvæði þessi voru sett til að styrkja eftirlit Fiskistofu og koma í veg fyrir að útgerðarmenn gætu borið fyrir sig að fiskur væri ekki nýtanlegur þegar þeir væru staðnir að brottkasti.
Eftir þær lagabreytingar allar sem gerðar hafa verið varðandi umgengnina og ég hef hér lýst, getur enginn lengur haldið því fram að hann sé tilneyddur til brottkasts. Von mín er sú að þessar lagabreytingar ásamt öðrum aðgerðum hafi í raun minnkað brottkastið þó ekki treysti ég mér hér og nú til að fullyrða um það. Það verður hinsvegar reynt að meta það nú í framhaldinu og áfram barist af fullri hörku fyrir bættri umgengni um auðlindina.
Eins og við sem við störfum í sjávarútvegi vitum hefur áhugi á eldi nytjastofna vaxið á undanförnum misserum. Víða um land hafa verið gerðar tilraunir með eldi t.d. þorsks, hlýra og lúðu. Óumdeilt er að fiskeldi hefur áhrif á umhverfi sitt og takmörk eru fyrir þeim ágangi sem strendur landsins þola. Til að tryggja að varlega yrði stigið til jarðar í upphafi var ákveðið að leggja fyrir 127. löggjafaþing frumvarp til laga um nytjastofna sjávar. Frumvarpið var samþykkt á Alþingi þann 8. apríl s.l. sem lög nr. 33/2002.
Rétt er að geta þess að frumvarpið var upphaflega lagt fram í tengslum við frumvarp til laga um breytingar á lögum um lax- og silungsveiði, nr. 76/1970, sem samþykkt var á 126. löggjafarþingi. Ákvæði laga um lax- og silungsveiði varðandi fiskeldi taka þó einungis til vatnafiska eins og þeir eru þar skilgreindir.
Markmiðið með lögum um eldi nytjastofna sjávar er að stuðla að ábyrgu eldi nytjastofna og tryggja verndun villtra nytjastofna. Eins og fram kemur í lagatextanum skal í því skyni leitast við að tryggja gæði framleiðslunnar, koma í veg fyrir hugsanleg spjöll á villtum nytjastofnum og lífríki þeirra og tryggja hagsmuni þeirra sem nýta slíka stofna.
Við auðlindastjórnun er mikilvægt að leitast við að samræma ólíka hagsmuni, t.d. hagsmuni af fiskveiðum, hagsmuni af eldi á vatnafiski og hagsmuni af eldi nytjastofna. Til að tryggja samræmda stefnumótun og framkvæmd reglna varðandi fiskeldi er mikilvægt að þeir ráðherrar sem að þessum málum koma, þ.e. landbúnaðarráðherra og sjávarútvegsráðherra, hafi aðgang að sambærilegum upplýsingum og njóti sambærilegrar ráðgjafar. Því er í báðum fyrrnefndum lögum m.a. kveðið á um að sett verði á laggirnar fiskeldisnefnd sem skipuð er fulltrúum sem tilnefndir eru af báðum ráðherrum. Nefndinni er ætlað að vera til ráðgjafar og stefnumótunar um fiskeldi bæði á landi og í sjó.
Um þessa lagasetningu varðandi eldi nytjastofna sjávar vil ég segja ,að hún var nauðsynleg m.a. til að unnt væri að móta framtíðarstefnu um rannsóknir og nýsköpun í eldi okkar mikilvægustu fiskistofna í sjó. Ljóst er að veiðum úr villtum stofnum eru takmörk sett, en það er mikil framtíð í ræktun og eldi verðmætra fiskitegunda og annarra sjávardýra ef vel tekst til og vel er á haldið frá upphafi.