ATH: Þessi grein er eldri en 5 ára.
11 september 2002
/
Sjálfbær matvælaframleiðsla og ferðaþjónusta.
11. september 2002
Sjálfbær matvælaframleiðsla og ferðaþjónusta.
Ágætu ráðstefnugestir,
Eins og ykkur er kunnugt draga íslenskir sjómenn tæplega 2 milljónir tonna af fiski út sjó á ári hverju og nemur útflutningur íslendinga á fiskafurðum 7-800 þúsund tonnum. Meiri hluti afurðanna er matvara þó mjölvinnsla sé umtalsverð. Í vermætum talið þá er þorskurinn okkur lang verðmætastur með um 30% af heildarverðmæti fiskafurðanna. Þá hefur verðmæti síldar farið ört hækkandi samfara mikilli þróun í nýtingu hennar. Talsverður hluti fer í mjölframleiðslu sem síðan er áfram nýtt til manneldis í gegnum fiskeldi og framleiðslu ýmissa landbúanaðarafurða.
Til samanburðar má nefna að kjötframleiðsla á Íslandi er um 22 þúsund tonn og mjólkurframleiðslan um 100 milljón lítrar á ári. Þær afurðir fara að langmestu leiti á heimamarkað.
Ég hygg að ekki sé ætíð nógu ljóst við hvað er átt þegar rætt er um sjálfbæra nýtingu auðlinda, og ekki eru til almennt viðurkenndar alþjóðlegar viðmiðanir sem hægt er að grípa til að meta hvort nýting á tilteknum stofni er sjálfær eður ei. Í hinni svokölluðu Brundtland-skýrslu frá 1992 er sjálfbærni skilgreind þannig að það sé að mæta þörfum okkar án þess að ganga á tækifæri komandi kynslóða til að uppfylla eigin þarfir. Í samningi um líffræðilega fjölbreytni er síðan fjallað um sjálfbæra nýtingu sem not á þátttum líffræðilegrar fjölbreytni á þann hátt að það leiði ekki til minnkunar í líffræðilegri fjölbreytni, og haldi þar með möguleikum til að uppfylla þarfir og óskir komandi og núverandi kynslóða.
Framleiðsla sjávarafurða á Íslandi byggir á veiðum úr villtum stofnum. Ef nýting þeirra er með sjálfbærum hætti, hlýtur framleiðslan því að teljast sjálfbær. Öðru máli gegnir með ræktaðar afurðir, þar sem hægt er að hafa áhrif á marga þætti í framleiðslukeðjunni, s.s. orkunotkun, fóður ofl.
Við mat á því hvort nýtingin er með sjálfbærum hætti þarf að líta til þriggja þátta:
- Í fyrsta lagi hvort leyfilegur heildarafli er í samræmi við afrakstursgetu viðkomandi stofns
Í öðru lagi hvort aflinn sé í raun innan þeirra marka.
Í þriðja lagi hvort veiðarnar og umgengni um miðin séu viðunandi.
Auk þess þarf að athuga hvort viðkomandi veiðar eru ábatasamar.
Ég fullyrði að veiðar íslendinga geti kallast sjálfbærar út frá þessum forsendum. Við rekum umfangsmiklar rannsóknir á hafinu og fiskstofnum, auk þess sem áhersla er lögð á að önnur gögn sem lögð eru til grundvallar við mat á stærð fiskstofna s.s. aflatölur séu áreiðanleg. Áður en Hafrannsóknastofnun gefur út endanlega ráðgjöf um leyfilegan heildarafla, eru forsendur þeirrar ráðgjafar grandskoðaðar af vísindamönnum hjá Alþjóðahafrannsóknaráðinu. Aðferðir og vinnubrögð stofnunarinnar eru einnig í sífelldri endurskoðun, jafnt innan stofnunarinnar sem í samfélagi vísindanna. Þá hefur á undanförnum árum utanaðkomandi aðilar gert nákvæmar úttektir á vinnubrögðum hennar varðandi stofnmat á þorski og nýkomin er skýrsla sem unnin var hjá MRAG Americas undir stjórn Andrew Rosenbergs.
Aðferðir, gagnasöfnun og vinnubrögð Hafrannsóknastofnunar eru að auki í sífelldri umræðu og endurskoðun og er ekki annað að sjá en að þær standist samanburð við það besta sem þekkist á þessu sviði í heiminum.
Vissulega má alltaf gera betur og þó þekkingin á þorskstofninum sé mikil og góð og hið sama má segja um ýmsa aðra stofna eins og síld og loðnu, er hún minni um suma aðra og í einstaka tilvikum sáralítil, s.s. um suma smáa flatfiskstofna. Við erum samt jafnt og þétt að safna í sarpinn og öðlast sífellt meiri þekkingu þó mishratt sækist fram á hinum ýmsu vígstöðvum.
Ákvarðanir um leyfilegan heildarafla eða heildaraaflamarkið eru síðan teknar af sjávarútvegsráðherra á grundvelli sérfræðiráðgjafarinnar, eða aflareglu eftir því sem við á. Undanfarin 10 til 15 ár hefur ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar verið fylgt að mestu við ákvörðun heildaraaflamarks og frávik frá ráðgjöf hafa verið langt innan skekkjumarka stofnstærðarmatsins.
Stjórnun fiskveiða má skipta upp í tvö megin svið, annars vegar líffræðilega fiskveiðistjórnun og hins vegar pólitíska. Undir fyrri þáttinn falla reglustýringaraðferðir eins og reglur um umgengni um auðlindina, gerð veiðarfæra, svæðaskiptingu og svæðalokanir.Hér er um að ræða viðamiklar og oft nákvæmar reglur sem mæla fyrir um hegðun fiskimanna á miðunum. Hagræna fiskveiðistjórnunin fer hins vegar fram með aflamarkskerfinu sem tryggir að leyfilegum heildarafla sé náð með hagkvæmum hætti. Aflamarkskerfið er sjálfstætt, mótað skipulag um fiskveiðarnar sem byggir á hugmyndafræði réttindavörslu (right based) og frjálsra viðskipta. Í upphafi hvers fiskveiðiárs er skipum úthlutað aflamarki í samræmi við aflahlutdeild þeirra í hverri tegund og leyfilegan heildarafla. Aflamarkið má síðan flytja milli skipa. Aflahlutdeildin, sem segir til um hlutfallið sem hverju skipi er úthlutað af aflamarki í upphafi fiskveiðiársins, er einnig flytjanleg milli skipa. Í daglegu tali má segja að viðskipti með aflamark séu tímabundin, þar sem réttindin eru til árs í senn. Viðskipti með aflahlutdeild eru hinisvegar viðskipti til lengri tíma þar sem unnið er með grunnin fyrir úthlutunum.
Þessi möguleiki á flutningi gerir kerfið sveigjanlegt og auðveldar útgerðum að skipuleggja veiði og ná aflanum með hagkvæmum hætti.
Stjórnkerfi fiskveiða krefst umtalsverðs eftirlits sem framkvæmt er af Fiskistofu og Landhelgisgæslunni. Fiskistofa hefur með höndum eftirlit með nýtingu aflamarks, í því felst að safna upplýsingum um landaðan afla, sjá um skráningu á aflaheimildum og flutning á þeim á milli skipa. Fiskistofa fylgir einnig eftir reglum um hreinlæti og hollustuhætti við framleiðslu sjávarafurða. Fiskistofa á sínum vegum eftirlitsmenn sem sinna eftirliti á sjó og landi. Hlutverk m.a. að fylgjast með veiðum, skráningu í afladagbækur, samsetningu afla og að allur afli sé veginn við löndun í samræmi við reglur. Eftirlitsmenn fara í veiðiferðir með fiskiskipum og heimsækja einnig hafnir landsins. Meginreglan er að allan afla skuli vigta við löndun eftir tegundum. Þær upplýsingar eru síðan skráðar í tölvukerfið Lóðs, sem tengir allar hafnir landsins við miðlægan grunn Fiskistofu. Fiskistofa hefur því á hverjum tíma nákvæmar upplýsingar um afla hvers skips og getur borið saman við aflaheimildir þess. Fari veiðin fram úr heimildunum hefur Fiskistofa heimild til að svipta skipið veiðileyfi þar til aflamarksstaðan hefur verið lagfærð. Með þessu móti er unnt að tryggja að endanlegur afli verið ekki meiri en að er stefnt.
Hér á undan hef ég yfirfarið í helstu meginatriðum grunngerð fiskveiða okkar Íslendinga og sýnt fram á að þar er um fæðuframleiðslu að ræða sem hefur í heiðri sjálfbæra nýtingu þeirrar auðlindar sem á er lifað. Þetta þarf hins vegar að verða lýðum ljóst, þ.e. öllum þeim sem neyta fisksins. Beint eða í einhverju formi eftir úrvinnslu.
En vill neytandinn taka okkar fullyrðingar trúanlegar, eða þarf hann að fá þær frá einhverjum öðrum aðilum? Og vill neytandinn yfirleitt fá að vita hvort fiskurinn sem hann er að snæða hafi verið veiddur úr stofni sem er sjálfbærum hætti? Ef svo er, hver á þá að veita honum þær upplýsingar, og hvernig? Er kanski best að treysta honum til þess og gera aðgengilegar allar upplýsingar sem hafa þýðingu?
Þessar spurningar og aðrar álíka hafa verið uppi um alllanga hríð. Mikið hefur farið fyrir umræðu um einhverskonar vottun á sjálfbærni framleiðslunnar. Í þessu tilviki sem hér um ræðir yrði slík vottun líklega að snúa að stjórnun veiðanna, og mati á ástandi stofnanna.
Þessi mál hafa verið rædd hér eins og annarsstaðar. Eitt atriði sem við höfum haft áhyggjur af er uppbygging vottunarkerfis og ekki síst hvaða viðmið eigi að gilda og hver setji þau. Í framhaldi af því tók Ísland virkan þátt í sameiginlegu verkefni Norðurlandanna um umhverfismerkingar í sjávarútvegi. Þar var einhugur um að slík mál væri best að vinna á alþjóðavettvangi og var FAO nefnt sérstaklega. Sérfræðingar unnu síðan skýrslu um fyrirkomulag valkvæðrar merkingar á afurðum frá sjálfbærum stofnum. Skýrsla þessi, sem er ítarleg og vönduð, var kynnt innan FAO og norðurlöndin hafa lagt til að FAO taki að sér að fjalla um og vinna slíkt kerfi. Því hefur verið hafnað á þeim vettvangi. Aðallega hafa það verið þróunalönd sem hafa verið andvíg því þar sem þau óttast að með slíku kerfi gefist hinum ríkari löndum tækifæri til að reisa fleiri múra viðskiptahindrana.
Ég hef hingað til fjallað um sjálfbærar veiðar út frá þeirri skilgreiningu að hún nái einungis til þess hvernig gengið er um tiltekna stofna og þeir nýttir. Ég verð oft var við að í þessari umræðu blandast önnur hugtök af svipuðum ranni. Það eru hugtök eins og lífræn, vistvæn, heilsusamleg, örugg og svo framvegis. Allt eru þetta hugtök sem miða að því að sannfæra neytandann um að varan sem hann er að festa kaup á sé á einhvern hátt betri eða hollari fyrir hann en tilsvarandi vörur sem framleiddar eru á annan hátt. (Svo undarlega vill til að erfitt hefur reynst að fá villtan fisk viðurkennand sem lífræna framleiðslu, aðallega vegna þess að ekki er hægt að staðreyna hvað hann lætur ofan í sig.)
Það er hætta á að t.d. merki um sjálfbæra nýtingu verði í hugum neytanda einnig að tákni um að viðkomandi vara sé heilsusamleg og framleidd við bestu aðstæður. Það verður því að íhuga hvort slíkt merki þyrfti einnig að ná til fæðuöryggis, því vissulega eru það alvarlegir atburðir á því sviði sem hafa sett matvælaframleiðslu í uppnám og leitt af sér frekari kröfur um framleiðsluhætti.
Það er nauðsynlegt fyrir okkur sem framleiðendur að heyra sjónarmið þeirra sem eru í beinum samskiptum við neytendur, og ég fagna því að fá það tækifæri hér.