Aðalfundur Samtaka fiskvinnslustöðva, 11. október, 2002.

Ágætu fundarmenn!

Þegar við vorum síðast saman hér á aðalfundi Samtaka Fiskvinnslustöðva fyrir ári síðan reyfaði ég stöðu sjávarútvegsins og þótti ýmsum ég eflaust nokkuð bjartsýnn. Afkomutölur sjávarútvegsfyrirtækja hafa hins vegar fært heim sanninn um að bjartsýni mín átti við rök að styðjast. Aflabrögð hafa verið nokkuð góð, gott verð á mörkuðum, verðbólga hjaðnað og vextir lækkað, þótt enn séu þeir of háir. Tvennt kemur og til sem ekki má gleyma en það er hagstæð gengisþróun útflutningsatvinnuvegum svo og skattalækkun á fyrirtæki. Þá ákvörðun tók ríkisstjórnin fyrir rétt um ári síðan og urðu skattar á fyrirtæki hér á landi lægstir meðal samkeppnislanda okkar. Þessi ráðstöfun á drjúgan þátt í að efla bjartsýni stjórnenda fyrirtækja og skapa þannig jarðveg fyrir frekari framfarir og sókn í atvinnlífinu.

Við Íslendingar þekkjum í gegnum sögu okkar hversu mikil áhætta hefur verið fólgin í rekstri sjávarútvegs og fiskvinnslu. Margt hefur breyst til hins betra m.a. með bættri tækni og öflugri atvinnutækjum þótt enn sem fyrr séum við háð duttlungum náttúrunnar. Síbreytileiki þess umhverfis sem skapað er af manninum sjálfum skapar þó mestu óvissuna sem við búum við í dag.

Í rekstrarfræðum er það þekkt aðferð að greina styrkleika, veikleika, ógnanir og tækifæri. Ekki ætla ég hér að gera fræðilega grein fyrir þeim málum en langar þó að gera ákveðin atriði af þessum meiði að umfjöllunarefni.

Fyrst ætla ég að víkja að því skipulagi fiskveiða sem við höfum byggt upp. Á síðasta þingi voru samþykktar breytingar á lögum um stjórn fiskveiða sem byggðar voru á meirihluta áliti endurskoðunarnefndarinnar svokölluðu. Í megin atriðum þýða breytingarnar að það fiskveiðistjórnunarkerfi sem við höfum byggt á var fest í sessi. Ein grundvallarbreyting var þó gerð sem felur það í sér að innan skamms tíma mun handhöfum þeirra aflaheimilda sem við höfum umráð yfir gert skylt að greiða sérstakt veiðigjald.

Eins og ykkur sem hér eruð stödd er kunnugt um lagði nefndin til að heimild til handhafnar aflaheimilda yrði útvíkkuð með þeim hætti að fiskvinnslufyrirtækjum með fullt fiskvinnluleyfi yrði heimilt að fara með þær. Ég var alls ekki frábitinn þessari hugmynd en minnti jafnframt á að hagvísindamenn hafa alla tíð lagt áherslu á enn frekari útvíkkun slíkra heimilda þannig að markaður fyrir aflaheimildir yrði hliðstæður verðbréfamarkaði, en ekki náðist eining um neins konar tilslökun í þessa veru.

Lang mikilvægasta afurð nefndarstarfsins er að skipulag fiskveiða hefur verið fest í sessi og með því hefur umgjörðin um rekstur fyrirtækjanna verið treyst og í því felst styrkleiki og mikil tækifæri fyrir atvinnugreinina. Nefna má ýmis dæmi þessu til staðfestingar svo sem hraðfara hagræðing í greininni og aukinn hagnaður. Í opinberri umræðu hafa margir orðið til að benda á einhverja skugga sem komið geta í ljós við hraðfleyga hagræðingu en þessum aðilum vil ég benda á að skoða málið í ljósi sögunnar. Áður en núverandi fiskveiðistjórnunarkerfi kom til rötuðu fyrirtæki og heilu byggðarlögin í vandræði vegna þess hversu stoðirnar voru veikar og fáar.

Heildarafkoma greinarinnar var margfalt lakari en hún er nú. Eigi að síður þurfum við að gera enn betur því fyrir liggur að ekki verður öllu meiri afli úr sjó dreginn á komandi árum en við gerum nú og samkeppni við okkur Íslendinga á eftir að aukast.
Eitt af okkar megin sóknarfærum liggur því í því að auka virði þeirra sjávarafurða sem á land koma. Eins og ykkur er kunnugt um er að störfum vinnuhópur á vegum sjávarútvegsráðuneytsins sem hefur það hlutverk að fjalla um aukið virði sjávarfangs, þ.e. AVS verkefnið eins og við köllum það. Þá fjallar starfshópurinn einnig um eldi nytjastofna sjávar en mikil hreyfing er nú þegar á því sviði. Starfshópurinn lýkur störfum á allra næstu vikum.

Óvissa í stofnstærðarmati er mikill veikleiki eða ógnun í okkar fiskveiðistjórnun. Ég þarf vart að minna á þann niðurskurð á aflaheimildum sem við þurftum að ráðast í fyrir rúmlega tveimur árum síðan. Þá höfðu spár verið með þeim hætti að úthlutun yfirstandandi fiskveiðiárs átti að vera í kringum 275.000 tonn í stað 179 þúsund tonna eins og raun varð á. Það er að sjálfsögðu erfitt fyrir ykkur sem stundið fiskvinnslu að gera áætlanir þegar slíkar sveiflur verða og staða ykkar gagnvart mörkuðunum er því veikari fyrir vikið.

Jafnvel þótt greininni stafi ógn af duttlungum náttúrunnar og óvissu í stofnastærðarmati eru duttlungar markaðarins kannski ekki sísta ógnin. Ýmsir möguleikar eru þó til þess að styrkja stöðu okkar. Kröfur um sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda og heilnæmi matvæla hafa aukist mjög á síðustu árum. Mikið hefur verið rætt um umhverfismerkingar (eco labeling) í þessu sambandi og hafa þessi mál verið í skoðun í ráðuneytinu, í norrænu samstarfi og að sjálfsögðu í hinum ýmsu fyrirtækjum. Krafa neytandans um upplýsingar um uppruna og rekjanleika matvæla verður sífellt ákveðnari og okkur ber skylda til að hlusta á þessar raddir. Ýmsir telja því að við megum engan tíma missa og segja mikil tækifæri liggja í umhverfismerkingum fyrir íslenskan sjávarútveg þar sem við stjórnum nýtingu okkar auðlindar í anda sjálfbærrar þróunar með markvissari hætti en flestar aðrar þjóðir.

Við megum samt ekki rasa um ráð fram í þessum efnum. Þeim aðilum sem mest eru áberandi og harðast hafa gengið fram í þessum efnum er mikið í mun að fá okkur til samstarfs.

Ef við lítum nú ögn nánar á málið liggur fyrir að í aðferðafræðinni eru nokkrir afgerandi veikleikar. Sá helsti er að sami aðili setur fram viðmið og sker út um hvort þau fái staðist hverju sinni. Þetta er sambærilegt við að sami aðili sæki mál fyrir rétti og dæmi í því, en það hefur aldrei þótt merkileg lögfræði að einhver fái að vera dómari í eigin sök. Við verðum líka að gera okkur grein fyrir því að hingað til hafa það verið umhverfissamtök sem hafa átt frumkvæðið í þessum efnum sem hafa sýnt óábyrga afstöðu varaðandi ráðleggingar um stjórnun og nýtingu fiskistofnanna. Umhverfissamtök geta náð miklum og óæskilegum áhrifum á mörkuðunum í gegnum slík merki sem þau eru vís til að nota til að ná fram öðrum markmiðum en að tryggja sjálfbæra nýtingu.

Þá liggur fyrir að úttektir þessara aðila munu byggjast á rannsóknum og upplýsingum frá opinberum aðilum. Ekki er um það að ræða að þeir fari út í sjálfstæðar rannsóknir né bæta neinu nýju við sem aftur þýðir að ekki verður um samræmt mat á milli stofna og svæða að ræða, einfaldlega vegna þess að viðmiðin eru breytileg eftir tíma, svæðum og úttektaraðilum. Það er ekkert sem segir að fisktegund sem hefur fengið vottun á tilteknum tíma haldi henni þar sem viðmiðin geta breyst fyrirvaralaust.

Það merki sem mest ber á nær eingöngu til nýtingar fiskistofna. Ekki er litið til þátta sem við vitum að neytendur leggja mesta áherslu á þegar þeir fara út í búð og kaupa í matinn, sem eru heilbrigði, hollusta og gæði hráefnisins. Þetta sýnir sig í því að fiskur sem fær þessa vottun getur verið veiddur á mjög menguðum svæðum og fólk myndi ekki vilja borða hann ef það vissi hvar hann var veiddur. Merkingar af þessu tagi eru fyrst og fremst markaðstól sem hafa það hlutverk að telja neytandanum trú um að tilktekin fiskafurð sé komin úr stofni sem nýttur er á sjálfbæran hátt.

Það er vert að hafa í huga að sum stórfyrirtæki sem eiga þekkt vörumerki hafa verið að nálgast málið með öðrum hætti en að merkja vörur sína með umhverfismerkjum. Þau eru sum hver með sérfræðinga á sínum snærum sem sjá um að meta hvort stofnar eru nýttir á sjálfbæran hátt. Þeirra hugsun er sú að vörumerkið sem slíkt sé trygging neytandans fyrir að varan komi úr stofni sem nýttur er með sjálfbærum hætti og sé jafnframt holl og góð. Þá vitum við að ýmsir aðila með ólíkar hugmyndir hafa áhuga á að hasla sér völl á sviði umhverfismerkinga en það getur haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar á markaðnum ef skilaboðin eru mörg og byggð á ólíkum forsendum.

Ég álít að hlutverk stjórnvalda sé að gera aðgengilegar upplýsingar um ástand stofna, umhverfisþátta, heilnæmi, hollustu og gæði. Þessum upplýsingum þarf að koma á framfæri svo að þær nýtist annars vegar neytendum og hins vegar þeim sem sjá um innkaup og markaðssetningu afurðanna.

Á undanförnum árum hefur mikið verið unnið á norrænum vettvangi að þróun umhverfismerkinga. Þannig skilaði nefnd á vegum norrænu sjávarútvegsráðherranna tillögum sínum í ágúst árið 2000 um uppbyggingu vottunarkerfis fyrir sjálfbærar veiðar. Tillögurnar voru kynntar víða og meðal annars var reynt að koma tillögunum á dagskrá fiskveiðinefndar FAO. Þá voru tillögurnar kynntar fyrir Evrópusambandinu og Alþjóðaviðskiptastofnunni. Þó fiskveiðinefnd FAO hafi ekki enn samþykkt að taka þessa vinnu að sér, eru viðhorf þar að breytast.

Innan FAO hefur verið lagt til að stofnunin fjalli um umhverfismerkingar og viðmið þar að lútandi, sem verði hluti af verkefnum FAO í framtíðinni. Áhersla var lögð á að vinnan yrði innan ramma Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar til að koma í veg fyrir viðskiptahindranir og tryggja aðkomu stjórnvalda. Þessar áherslur eru í samræmi við niðurstöður norræna starfshópsins sem áður er nefndur og því er ég viss um að þær verða þýðingarmiklar þegar kemur að frekari vinnu innan FAO. Við munum því áfram leggja áherslu á að taka virkan þátt í þessu starfi á alþjóðavettvangi í samstarfi við aðrar norðurlandaþjóðir.

Ég hef nýverið heimsótt íslenska og erlenda markaðsaðila í Þýskalandi og Bretlandi. Í samanburði við fyrri heimsóknir mínar er greinilegt að umræðan og áherslan á umhverfismerkingar er alltaf að aukast. Sérstaklega finnst mér að þessi mál brenna á þeim aðilum sem starfa í Bretlandi. Þar sem verkefni á alþjóðlegum vettvangi taka oft langan tíma tel ég ekki mögulegt að bíða eftir því hvað kemur út úr vinnu FAO. Það er komin tími til að Íslendingar grípi til ráðstafana og bregðist við þeirri stöðu sem uppi er. Segja má að fyrsta skrefið hafi verið stigið á Leiðtogafundi SÞ um sjálfbæra þróun í Jóhannesarborg. Þar sagði forsætisráðherra í ræðu sinni að Íslendingar ætli að bæta enn frekar aðgengi að öllum upplýsingum um hafið við Ísland og vistkerfi þess með nútíma upplýsingatækni.

Næsta skref er að vinna ýtarlegri upplýsingar í þeim atriðum sem snúa sérstaklega að umhverfismerkingum. Þær eiga að gera kaupendum og neytendum fært að kanna eða láta kanna hvaðeina er snertir sjálfbæra nýtingu fiskstofnanna, heilnæmi og hollustu sjávarafurða. Þar með erum við að gefa þeim sem þess óska aðgang að nauðsynlegum gögnum til þess að votta sjálfbærni íslenskra sjávarafurða, hvort heldur sem er í gegnum eigið merki eða einhverskonar umhverfismerki. Þar með er ekki sagt að íslensk stjórnvöld styðji viðkomandi merki heldur yrði það einstakra framleiðenda að ákveða slíkt. Með uppbyggingu upplýsingaveitu sjávarútvegsráðuneytisins, fisheries.is höfum við verið að feta okkur inn á þessa slóð og er tilvalið að sá vefur verði nýttur fyrir þá vinnu sem nú er að hefjast. Hugsanlegt er að vísa í þessa vefslóð á umbúðum íslenskra sjávarafurða. Vanda þarf mjög til þessa verks og munum við klárlega kalla til fólk úr ykkar röðum til samstarfs og ráðgjafar.

Ég nefndi áður að neytendur vilja fremur fá upplýsingar um hollustu matvöru en hvort um sjálfbæra framleiðslu er að ræða. Umræða um díoxín, PCB og önnur efni í sjávarafurðum er oft byggð á takmörkuðum upplýsingum og mikið er um alhæfingar og ályktað að sama ástand sé í öllum fiski af tilteknum tegundum óháð uppruna. Ég hef því ákveðið að vinna að því að setja í gang áætlun um söfnun gagna um innihald ýmissa óæskilegra efna í íslenskum sjávarafurðum. Þessum upplýsingum verði einnig komið á framfæri á netinu á sama hátt og upplýsingum um ástand stofna.

Góðir áheyrendur!

Ég vil að lokum segja að það er skylda okkar að auka með öllum ráðum verðmæti sjávarfangs, ekki síður en að stunda ábyrgar veiðar með sem hagkvæmustum hætti. Markaðs- og sölumálin eru nátengd þessum verkefnum. Með aukinni áherslu á umhverfismálin og heilnæmi afurðanna munum við styrkja stöðu okkar á mörkuðunum, með því móti komum við til móts við framtíðarkröfur neytenda.

No documents found