Sjómannasambandsþing 14. nóvember 2002.

Ágætu fundarmenn

Afkoma sjávarútvegsfyrirtækjanna endurspeglar alla jafna afkomu sjómanna. Þess vegna hlýtur það að vera ánægjuefni fyrir sjómenn þegar vel gengur í greininni.
Sjávarútvegsfyrirtækin hafa að undanförnu verið að sýna mjög góða afkomu í milliuppgjörum sínum fyrir fyrstu 9 mánuði ársins. Forsvarsmenn fyrirtækjanna hafa verið að endurskoða rekstur sinn með hagræðingu að leiðarljósi og er ekki vafi að þær aðgerðir skila árangri. Þá hafa stjórnvöld lagt sitt lóð á vogarskálarnar með því að breyta viðskiptaumhverfinu til aukins frjálsræðis allan síðastliðinn áratug. Þær breytingar hafa skapað svigrúm til aðgerða. Við fórum að sjá skýran árangur strax upp úr 1995 sem var upphaf mesta uppgangstímabils í sögu okkar. Þegar hægja fór á efnahagslífinu einsettu stjórnvöld sér að ná mjúkri lendingu.

Tvö óræk vitni eru um að téð markmið hafi náðst, vaxtalækkanir Seðlabankans og minnkandi verðbólga. Í þessari viku lækkaði Seðlabankinn stýrivexti bankans um 0,5 prósentustig. Hefur bankinn þá lækkað vextina alls níu sinnum á árinu, samtals um 3,8 prósentustig. Þá er ljóst að verðbólgumarkmiðið um 2,5% verðbólgu, miðað við 12 mánuði hefur náðs. Stöðugleiki ætti jafnframt að geta haldist næstu árin. Vitaskuld verðum við þó að vera áfram vel á verði gagnvart hræringum í efnahagslífinu, t.d. í tengslum við hugsanlegar stórframkvæmdir á komandi árum.

Eins og ég sagði, þá hefur afkoma í sjávarútvegi verið góð undanfarið. Fyrirtækin hafa verið að leggja aukna áherslu á að gera sem mest virði úr því sjávarfangi sem að landi berst. Stærstu og öflugustu fyrirtæki landsins eru í sjávarútvegi og í fararbroddi þegar kemur að frumkvöðla- og nýsköpunarstarfi, og góð staða sjávarútvegsins ásamt mikilli tæknivæðingu og þróun undanfarin ár er grunnur að enn frekari framförum í þessa veru.

Seinni hluta októbermánaðar skilaði svokallaður AVS-hópur greinargerð um hvernig auka megi verðmæti sjávarfangs og ýta undir nýsköpun í greininni á komandi árum, en ég skipaði þennan starfshóp í janúar sl. Megininntak skýrslunnar er að gera skuli átak til fimm ára sem miði að því að auka verðmæti sjávarafurða. Hópurinn leggur mikla áherslu á að átakið verði gert á forsendum greinarinnar. Það þýðir að það sé greinin sem skilgreinir sviðin sem áhersla verði lögð á og rannsóknir og þróun verði í samræmi við þær áherslur.

Í skýrslunni er sú framtíðarsýn sett fram að árið 2012 hafi verðmæti sjávarfangs aukist úr 130 milljörðum í fyrra í 240 milljarðar króna, miðað við óbreyttan afla. Þessi spá, sem kölluð er ígrunduð ágiskun, er byggð á áliti margra aðila sem í greininni starfa. Þetta er ekki nákvæm tala, heldur er fremur verði að að sýna stærðagráðuna sem talið er raunhæft að auka verðmætin um. Ef afli eykst, t.d. í þorski yrði það til viðbótar.

Í spánni eru mestar væntingar til vaxtar í líftækniframleiðslu og fiskeldi, og einnig aukaafurðir og frekari þróun í fiskvinnslunni sjálfri. Fiskeldi og framleiðsla með líftækniaðferðum er enn að mestu á frumstigi og ljóst er að leggja verður í umtalsverða fjármuni í rannsóknir og þróun áður en árangurs er að vænta. Það má ekki gleyma því að einnig þarf að efla rannsóknir á hráefni og vinnsluferlum í fiskvinnslunni og til að nýta betur aukahráefni.

Í skýrslunni kemur fram að hátt í 2/3 heildarafla fari til mjöl og lýsisvinnslu, meðan þriðjungurinn sem eftir stendur stendur undir 80 - 90% af útflutningsverðmætinu. Það eru því tækifæri í aukinni vinnslu til manneldis, bæði á sjó og í landi.

Í skýrslunni eru gerðar sjö tillögur til ráðherra:

Lagt er til að komið verði á sérstakri verkefnisstjórn sem haldi utan um átakið, og einstaka þætti þess. Þetta er talið nauðsynlegt til að tryggja framgang átaksins og tengsl milli stjórnvalda og greinarinnar.

Megintillagan er að stofnaður verði sjóður sem styrki rannsóknir og þróun, en hópurinn telur það vera nauðsynlega forsendu þess að unnt verði að ná verulegum árangri í aukinni verðmætasköpun. Þá er lagt til að stuðlað verði að því að sérstök sölufyrirtæki verði sett á laggirnar til að sjá um sölu einstakra nýrra afurða, sem ekki falla að núverandi sölukerfum.

Til að tryggja að hráefni sé eins og best verður á kosið er lagt til að stjórnvöld, útgerðir og aðrir sem hlut eiga að máli, geri úttekt á meðferð og kælingu afla um borð í skipum, á fiskmörkuðum, í móttökum og í fiskvinnsluhúsum. Þá er lagt til að fræðsla um sjávarútveginn verði efld, sem og menntun á sviði sjávarútvegsins, og bent á að þessi fræðsla þurfi að ná til alls skólakerfisins og fyrirtækja í greininni.

Hópurinn bindur miklar vonir við fiskeldi og líftækni, þó langt sé í land, en telur að hraða megi framförum með því að stuðla að virkum skoðanaskiptum og tengslum þeirra sem þar starfa. Að lokum er lagt til að teknar séu saman upplýsingar um vannýttar tegundir, s.s. veiðisvæði, vinnslu og markaðsmöguleika, og ýmiskonar hráefni sem til fellur við vinnslu og hugsanlega má nýta betur en nú er gert.

Megintillaga AVS-skýrslunnar er að stofnaður verði sjóður sem styrki rannsóknir og þróun, en hópurinn telur það vera nauðsynlega forsendu ef verulegur árangur á að nást í aukinni verðætasköpun. Hlutverk sjóðsins á að vera að styrkja rannsókna- og þróunarverkefni sem stuðla að auknu verðmæti íslenskra sjávarafurða, og hann á að hvetja til og styðja verkefni og samstarf ólíkra aðila sem horfi til framfara.

AVS hópurinn telur að nauðsynlegt sé að verulegt fjármagn verði sett í rannsóknir og þróun ef umtalsverður árangur á að nást. Lagt er til að fyrsta árið verði lagðar 150 milljónir í rannsóknasjóðinn og síðan verði aukið við hann og að stefna skuli að því að hann verði 300 milljónir.

Það er mín skoðun að það sé rétt sem fram kemur í skýrslunni að ef við ætlum að vænta verulegs árangurs af slíku átaki, verður það að vera í samræmi við þær áherslur sem greinin leggur.

Flókin og margbreytt atvinnugrein eins og sjávarútvegurinn er, er sjálf í bestri aðstöðu til að meta hvar skórinn kreppir, og hvar tækifæri er helst að finna á mörkuðunum. Í þessu sambandi er það hlutverk stjórnvalda að stuðla að því að verkefnum sé komið af stað, t.d. með skýrslum eins og AVS-skýrslunni eða sjóði eins og hér hefur verið lýst, og vinna með atvinnugreininni að því að greina stöðuna og móta stefnu fyrir þróun og rannsóknir.

Ef átak eins og þetta á að skila árangri er nauðsynlegt að greinin komi að því með áhuga og af heilum hug, og þá getum við vænst mikils. Verkefni sem þetta snertir auðvitað hag allra landsmanna og þá ekki síst ykkar sjómanna.

Ég hef ekki tekið afstöðu til skýrslunnar og þeirra tillagna sem þar koma fram, en ég stefni að því að gera fljótlega frekari grein fyrir afstöðu minni til skýrslunnar og aðgerðum sem fylgja munu í kjölfarið.

Ágætu fundarmenn
Síðastliðinn mánudag var haldið fyrirspurnarþing á vegum sjávarútvegsráðuneytisins á Grand Hótel Reykjavík. Þetta er annað fyrrspurnarþingið sem haldið er á vegum ráðuneytisins en það fyrra var upphaflega haldið í kjölfar þess vanda sem við stóðum frammi fyrir þegar ofmat þorskstofnins kom í ljós í ástandsskýrslu Hafrannsóknastofnunarinnar fyrir fyrir fiskveiðiárið 2000/2001. Ráðuneytið brást við með því að fá til liðs við sig Andrew Rosenberg deildarforseta líffræði- og landbúnaðardeildar Háskólans í New Hampshire, til að gera úttekt á aðferðafræði Hafrannsóknastofnunarinnar, en dr. Rosenberg hefur engin bein tengsl haft við störf stofnunarinnar áður og er því óháður úttektaraðili.

Rosenberg hefur nú skilað af sér skýrslu og svarað þeim spurningum sem lagðar voru fyrir hann. Í fyrsta lagi hvort Hafrannsóknastofnunin hefði átt að sjá fyrr í gögnum sínum að stofninn hafði verið ofmetinn. Í öðru lagi hvort bætt aðferðafræði í kjölfar ofmats gæti komið í veg fyrir að slíkt gerðist aftur.

Niðurstaða Rosenbergs er sú að jafnvel þótt það hafi verið mögulegt, þá er ekki hægt að segja með sanngirni að stofnunin hefði átt að sjá af gögnum sínum umrætt ofmat á þeim tíma. Hins vegar taldi Rosendberg að stofnunin hefði brugðist skjótt við vandanum og bætt aðferðarfræði sína með þeim hætti að ef svipað ástand kæmi upp nú myndi vandinn koma mun fyrr upp á yfirborðið og því ætti að vera unnt að afstýra slíku ofmati í framtíðinni. Mikilvægt væri að horfa til allra óvissuþátta og taka góðum fréttum í stofnstærðarmati með fyrirvara og fara varlega í að auka við aflaheimildir í miklum mæli.

Önnur megin niðurstaða fyrirspurnarþingsins var sú að grisjunarkenningin gengi ekki upp. Bæði Hafrannsóknastofnunin og Andrew Rosenberg höfnuðu kenningum ýmissa þeirra sem þingið sóttu um að náttúrulegur dauðdagi gæti skýrt ofmatið og því bæri að veiða meira. Bentu þeir á að í ljósi þess að þorskstofninn er bara brot af því sem hann var snemma á síðustu öld þá ætti æti hans að vera meira auk þess sem ekkert í holdafari þorsksins benti til þess að náttúrulegur dauði hefði verið meiri á síðastliðnum árum.

Góðir fundarmenn
Sjávarúvegsráðuneytið hefur á undanförnum árum unnið í samræmi við þingsályktunartillögu sem samþykkt var á Alþingi árið 1999 um að hefja hvalveiðar en í henni segir " Alþingi felur ríkisstjórninni að undirbúa hvalveiðar, meðal annars með því að kynna málstað og sjónarmið Íslendinga meðal viðskiptaþjóða okkar."

Þessu hefur verið fylgt fast eftir í ráðuneytinu síðastliðin 2 ár þar sem mikið hefur verið lagt upp úr að kynna málstað Íslands á erlendri grundu. Þessi vinna hefur verið lítt sýnileg enda höfum við ekki bolmagn til þess að standa fyrir almennri áróðursherferð. Okkar aðferðir eru fyrst og fremst fólgnar í því að hitta þá einstöku aðila sem geta haft áhrif á framgang okkar máli innan hvalveiðiráðsins. Þá nýttist Reykjavíkurráðstefna FAO, sem haldin var fyrir rúmu ári, vel í þeim tilgangi að kynna sjónahorn okkar. Í lokaályktun ráðstefnunnar segir að nýta beri sjávarauðlindirnar með heildarafrakstur vistkerfisins alls að leiðarljósi. Þetta er víðari skilgreining en sú áhersla sem felst í svokallaðri sjálfbærri nýtingu einstakra fiskstofna. Vistkerfisnálgunin felur það í sér að líta beri til sjálfbærrar nýtingar sjávarauðindarinnar allrar. Segja má að árangur allrar þessarar vinnu hafi svo skilað sér á síðasta fundi alþjóða hvalveiðiráðsins þar sem meirihluti þess féllst á aðild okkar sem tryggir okkur þann rétt að við getum hagað veiðum okkar á lögformlega réttan hátt samkvæmt þjóðarétti.

Flestir þeir sem hafa tjáð sig opinberlega um málið hafa talið inngönguna mikilsverða, þótt einhverjir hafi gagnrýnt það að við skulum hafa ákveðið að veiðar í atvinnuskyni skuli hefjast í fyrsta lagi 2006. Ég hef að vísu alltaf sagt að fyrsta skrefið yrðu vísindaveiðar en á þær getum við ekki lagt stund án þess að vera aðilar og ekki án þess að hafa kaupendur að hvalkjöti. Þá má heldur ekki gleyma forsögu málsins þar sem við gerðum tvær tilraunir til þess að fá viðurkennda aðild að ráðinu með okkar ítrasta fyrirvara.

Að lokum vil ég segja við ykkur ágætu sjómenn. Afkoma í sjávarútvegi er góð um þessar mundir eins og ég gerði grein fyrir í upphafi máls míns og sjómenn eiga að sjálfsögðu drjúgan þátt í afkomubatanum. Margt bendir til þess að við getum haldið uppi góðri afkomu í sjávarútvegi í nánustu framtíð. Til þess að svo megi verða skiptir fiskveiðistjórnunin og hin vísindalega ráðgjöf miklu máli. Ekki síður skiptir aukið verðmæti sjávarfangsins bæði á sjó og í landi verulegu máli og sjómenn eiga því verulegra hagsmuna að gæta við að stjórn og framkvæmd allra þessara þátta takist vel til. Hingað til hefur forysta ykkar átt gott samstarf við ráðuneytið og stofnanir þess um framgang þessara hagsmunamála og ég vænti þess að svo megi áfram verða.

No documents found