Setningarávarp þorskeldisdagsins Akureyri 24. janúar 2003

24. janúar 2003.

Ágætu ráðstefnugestir.

Sú staðreynd að fiskstofnarnir í sjónum séu takmörkuð auðlind er ykkur öllum kunnari en svo að þörf sé að hafa um það mörg orð hér, hið sama gildir um mikilvægi sjávarútvegsins sem okkar megin útflutningsatvinnuvegs. Sú staðreynd stendur óhögguð þó nokkuð hafi dregið úr hlutfallslegu vægi sjávarútvegsins. Sem betur fer hefur framlag annarra atvinnuvega vaxið auk þess að því miður hefur verðmæti sjávarafurða ekki aukist síðasta rúma áratuginn. Við þeirri staðreynd þarf að bregðast!

Þar stöndum við þó frammi fyrir þeirri alkunnu staðreynd að afli á villtum fiski verður ekki aukinn verulega á allra næstu árum. Í ljósi þessa þurfum við að beina sjónum að því að gera meiri verðmæti en áður úr þeim afla sem við veiðum, með virku þróunarstarfi, auk þess að renna fleiri stoðum undir atvinnugreinina í heild með öflugri nýsköpun.

Í ljósi þessa skipaði ég stýrihóp í janúar á síðasta ári. Hópnum var ætlað að vinna greinargerð um með hvaða hætti megi efla verðmætaaukningu sjávarfangs undir þeim formerkjum sem ég gat um. Stýrihópurinn - AVS hópurinn - skilaði af sér með ýtarlegri skýrslu núna í október. Ég þykist vita að flest ykkar þekkið nokkuð til helstu tillagna starfshópsins af lestri skýrslunnar eða hafið heyrt umfjöllun um hana.

Þessa get ég hér vegna þess að í framtíðarsýn fagfólks í sjávarútvegi sem greint er frá í skýrslu AVS-hópsins er fiskeldinu ætlað stórt hlutverk. Í téðri framtíðarsýn er reiknað með aukningu framleiðsluverðmæta sjávarfangs úr 130 milljörðum króna árið 2001 í 240 milljarða á árinu 2012. Þar er gert ráð fyrir að hlutur fiskeldis vaxi úr einum milljarði á árinu 2001 í 36 milljarða á árinu 2012 eða hlutfallslega úr vel innan við einu prósenti (0,76%) í fimmtán af hundraði. Vitaskuld hlýtur þessi framtíðarsýn að teljast nokkuð bjartsýn en hún er þó alls ekki óraunhæf!

Ég vil þó áður en lengra er haldið taka af öll tvímæli um að hið opinbera ætli sér að koma inn sem gerandi á þessu sviði. Ríkisvæðing sjávarútvegsins stendur ekki fyrir dyrum svo tekið sé skýrt til orða en hið opinbera getur, með því að samstilla og ýta undir rannsóknir og þróun, lagt til örvandi hönd. Undir því leiðarljósi verður unnið áfram að AVS verkefninu.

Ég hygg að á nýliðnu ári hafi á ýmsan hátt orðið vendipunktur hvað varðar uppbyggingu fiskeldis á Íslandi. Á árinu voru samþykkt lög nr. 33/2002, um eldi nytjastofna sjávar og nú er langt komin í ráðuneytinu samning reglugerðar við lögin. Á þarsíðasta þingi voru og samþykktar breytingar á lögum nr. 76/1970 með síðari breytingum, um lax- og silungsveiði. Í báðum þessum lögum eru ákvæði sem marka samstarfi ráðuneytanna sem með málaflokkinn fara ákveðinn farveg. Þar á ég hvað helst við skipun fiskeldisnefndar sem í sitja fulltrúar frá landbúnaðarráðuneytinu, sjávarútvegsráðuneytinu, Hafrannsóknastofnuninni og Veiðimálastofnun, þ.e. fulltrúar stjórnsýslu og rannsókna á þessu sviði en eins og þið eflaust vitið er verkaskiptingu ráðuneytanna á þann veg farið á sjávarútvegsráðuneytið fer með eldi allra sjávardýra en landbúnaðarráðuneytið með eldi ferskvatnsfisks. Í upphafi árs 2002 hófst einnig formlega verkefnið: Þorskeldi á Íslandi: Stefnumótun og upplýsingabanki. Meginmarkmið þess voru:

Í fyrsta lagi að meta samkeppnishæfni þorskeldis á Íslandi.
Í öðru lagi að móta stefnu í rannsókna- og þróunarvinnu.
Í þriðja lagi að afla og miðla upplýsingum um þorskeldi.

Verkefnið var samstarfsverkefni sjávarútvegsfyrirtækja, auðlindadeildar Háskólans á Akureyri, Hafrannsóknastofnunarinnar og sjávarútvegsráðuneytisins. Mikið starf var unnið á vegum verkefnisins eins og þeir munu gera grein fyrir hér á eftir; Guðbrandur Sigurðsson formaður starfshópsins sem verkefninu sinnti og Valdimar Ingi Gunnarsson starfsmaður þess. Í því sambandi vil ég láta hér getið útgáfu fræðslubæklingsins; Veiðar og áframeldi á þorski, tveggja daga stefnumótunarfundar sem haldin var í Reykholti í haust og útgáfu ýtarlegrar skýrslu; Þorskeldi á Íslandi: Stefnumótun í rannsókna og þróunarvinnu. Þar sem verkefnisstjórnin lagði fram tillögur um á hvern veg hún teldi áframhaldandi starfsemi best fyrirkomið næstu árin.

Ég vil síðan geta tveggja atriða til sem ég tel að hafi markað nokkur þáttaskil á árinu 2002. Þar á ég annars vegar við skýrslu um hugmyndir að uppbyggingu þorskeldis á Íslandi sem ég fékk Ólaf Halldórsson fiskifræðing til að vinna og hins vegar við nokkura ára tilraunaverkefni með föngun og áframeldi þorsks. Hvað hið síðara varðar kemur hið opinbera þar að málum með því annars vegar að úthluta 500 tonna aflamarki af óslægðum þorski og hins vegar með því að Hafrannsóknastofnunin sér um heildaruppgjör tilraunanna og birtingu niðurstaðna. Þó ég sé alls ekki að tala fyrir sértækum úthlutunum aflaheimilda sem einhverri ráðandi aðgerð hvorki að þessu leyti né öðrum innan skipulags fiskveiða getur slík úthlutun gert sitt gagn á þessum fyrstu stigum eldisins eins og vikið er að í skýrslu starfshópsins.

Í skýrsluni kemur fram, rétt eins og skýrt kom fram á stefnumótunarfundinum í Reykholti að þorskeldið verður ekki byggt upp til neinna umtalsverðra afkasta í framleiðslu nema sem aleldi, þ.e. eldi allt frá hrognastigi til slátrunar. Í skýrslunni var markið sett á að eldið komi inn af þeim þunga að hlutdeild okkar á þorskmörkuðunum minnki ekki frá því sem nú er. Í ljósi þess sýnist eðlilegt að framleiðsla á eldisþorski fari á næstu tíu árum upp í 30 þúsund tonna árlega framleiðslu og lunginn af því komi úr aleldi.

Margs þarf að gæta í uppbyggingarstarfinu ef þetta á að lánast. Fyrri reynsla úr fiskeldi á að geta nýst okkur vel. Ekki ætla ég hér að reifa öll þau úrlausnarefni sem bíða okkar viðvíkjandi uppbyggingu þorskeldisins en vil þó víkja að tvennu. Annars vegar er það seiðaframleiðslan og hins vegar markaðsfærslan. Hvað hinu fyrra viðvíkur var gert ráð fyrir því í skýrslu Ólafs Halldórssonar að sérstakt fyrirtæki í eigu einkafyrirtækja með aðkomu opinberra aðila myndi sjá um seiðaframleiðsluna og á þeirri stöð yrði til staðar kynbættur eldisstofn. Umræður á stefnumótunarfundinum í Reykholti hnigu í sömu átt enda sýnir reynslan úr laxeldinu og úr búfjárrækt hversu vonlaus slík starfsemi sem þessi er án skipulagðra kynbóta. Íslenski markaðurinn og fjárhagsleg sjónarmið gefa heldur engin tilefni til að dreifa kröftunum, samkeppnin kemur eigi að síður til af fullum þunga og þá að utan og í framleiðslunni eftir að seiðastiginu sleppir.

Á því stigi er langtum eðlilegast að framleiðslan sé alfarið á hendi einkaaðila og þá væntanlega stærstu sjávarútvegsfyrirtækjanna. Þar eru bæði til staðar fjárhagslegir burðir og þekking, t.d. í markaðsfærslu. Fyrst ég minnist hér á hlutverk þeirra öflugu fyrirtækja sem nú eru til staðar í sjávarútveginum er gaman að bera saman í huganum aðstæður í sjávarútveginum nú um stundir og þegar fiskeldisævintýrið svokalla reið yfir á níunda áratugnum. Það skipulag fiskveiða sem við búum við hefur gjörbreytt aðstæðum. Greinin hefur styrkst um allan helming og fyrirtækin sjálf geta þannig orðið drifkraftur nýsköpunar.

Hvað markaðsfærslunni viðvíkur vil ég láta eins hagnýts atriðis getið sem er mikilvægi þess að eldisfiski sé ekki blandað saman við villtan fisk heldur haldið sér og þess gætt í öllum skráningum. Í reglum Evrópusambandsins er að auki beinlínis gerð krafa um þetta. Við vinnslu og markaðsstarf þarf að taka tillit til þessara atriða.

Ágætu tilheyrendur.
Eins og þið verðið áskynja hér í dag er mikið framundan í fiskeldi á Íslandi og mun sjávarútvegsráðuneytið sinna þeim málum áfram af fyllstu ákveðni undir því leiðarljósi sem ég hef hér fjallað um. Ráðuneytið leggur mikla áherslu á víðtækt samráð í þessu uppbyggingarstarfi og að forystan sé á hendi atvinnuvegarins sjálfs. Við erum nú að hrinda AVS-verkefninu í framkvæmd. Fiskeldinu er þar ætlað mikilvægt hlutverk. Í ljósi þess hef ég ákveðið að skipa sérstakan verkefnahóp um fiskeldi innan AVS-verkefnisins sem taka mun m.a. við starfi átakshópsins sem hefur haft með þorskeldið að gera. Eftirtaldir aðilar munu sitja í fiskeldishópnum: Guðbrandur Sigurðsson, Finnbogi Jónsson, Kristján G. Jóakimsson, Jóhann Sigurjónsson, Jón Þórðarson Kristinn Hugason og Ingimar Jóhannsson. Með þessari skipun á að nást víðtækt samráð innan og milli atvinnuvegarins, rannsóknastofnana og stjórnsýslu.

Ég vænti mikils af þessu starfi áfram og þakka góða áheyrn.