Aðalfundur Samtaka verslunarinnar - FÍS.

14. febrúar 2003.


Ræða Árna M. Mathiesen á aðalfundi Samtaka verslunarinnar-FÍS 14. febrúar 2003


Góðir áheyrendur

Stjórnkerfi fiskveiða á Íslandi hefur verið umdeilt í gegnum tíðina þrátt fyrir að hafa skilað okkur þeim árangri að okkar helstu fiskistofnar standa traustum fótum og eru í sókn um þessar mundir. Þetta er um margt einstæður árangur þar sem við heyrum sífellt fréttir af hruni stofna á hafsvæðum flestra þjóða sem stunda fiskveiðar í Norður-Atlantshafi. Þar er ekki verið að leggja til aflaaukningu heldur stórfelldan niðurskurð og í sumum tilvikum algert veiðibann. Þrátt fyrir þessa staðreynd, hefur gustað um núverandi fiskveiðistjórnunarkerfi og það verið umdeilt frá því að það var tekið upp. Stjórnvöld hafa verið meðvituð um þetta og því hafa verið skipaðar ýmsar nefndir sem hafa haft það að markmiði að koma á sátt um kerfið. Þrátt fyrir að menn hafi ekki fallist í faðma þegar þessar nefndir hafa skilað af sér er ég sannfærður um að það hefur skilað okkur fram á veginn og bætt löggjöf okkar í gegnum tíðina.

Á síðasta vorþingi voru samþykktar á Alþingi breytingar á lögum um stjórn fiskveiða sem grundvallaðar voru á skýrslu þeirra nefnda sem gjarnan hafa verið kallaðar Auðlindanefnd og Endurskoðunarnefnd. Lagabreytingin var grundvallarbreyting því með henni var komið á fiskveiðistjórnunarkerfi þar sem í fyrsta lagi eigandi auðlindarinnar er skilgreindur, í öðru lagi skilgreind réttindi og skyldur tengdar afnotaréttinum og loks í þriðja lagi var kveðið á um greiðslu fyrir afnot af auðlindinni til eiganda hennar, þ.e. þjóðarinnar en um þennan þátt hafði mest verið deilt.

Í ljósi þess að mikill fjöldi fyrirtækja innan ykkar raða er í fiskútflutningi langar mig að stikla á stóru varðandi þau verkefni sem við höfum verið að vinna að í Sjávarútvegsráðuneytinu og tengjast ykkar vettvangi.

Á kjörtímabilinu hafa verið skipaðar fimm nefndir sem fjalla um vinnslu, meðferð og viskipti með sjávarafla. Allar hafa nefndirnar lokið störfum og margt af því sem þær hafa lagt til hefur þegar verið framkvæmt.

Í kjölfar niðurstöðu um mikið brottkast hefur eftirlit verið hert, heimild til að koma með undirmálsafla að landi rýmkuð og leyfi gefið til þess að landa svo-kölluðum Hafró afla. Í því felst að útgerðir geta landað allt að 5% aflans án þess að það sé dregið frá aflamarki og rennur 80% af andvirðinu til Hafrannsóknastofnunarinnar. Í rannsóknum sem gerðar hafa verið í kjölfarið benda niðurstöður til þess að aðgerðirnar hafi skilað árangri.

Sjávarútvegsráðuneytið hefur í samræmi við framkomnar tillögur breytt reglugerðum um meðferð á sjávarafla og ýtt úr vör fræðsluherferð um bætta meðferð hans.

Mikið hefur verið lagt upp úr því að auka veg fiskvinnslunnar innan sjávarútvegsráðuneytisins og var í þeim tilgangi sett á stofn ný skrifstofa sem fer með vinnslu sjávarafurða, nýsköpun og þróun. Í skýrslu nefndar sem unnin var fyrir ráðuneytið kemur fram að mikil tækifæri eru til staðar í þessum málaflokkum. Talið er að auka megi verðmæti sjávarfangs um 5-6% á ári. Gangi það eftir má á næstu 5 til 10 árum auka verðmætin úr 130 milljörðum í 240 milljarða. Helstu verkefnin eru að vinna markaði fyrir nýja tegundir, leggja grunn að þekkingu í líftækni, bæta hefðbundna vinnslutækni og meðferð sjávarafla um borð í skipum og við vinnslu. Þá er mikil áhersla á eldi sjávardýra sem vonandi gefur mörgum ykkar sem starfið í fiskútflutningi ný sóknarfæri. Sú trú sem nú ríkir í garð fiskeldisins er ekki síst jákvæð í ljósi þess að Hafrannsóknastofnunin hefur á undanförnum árum verið að leggja mikla áherslu á þetta svið og treysta þann grunn sem við byggjum á. Stofnunin og ráðuneytið hafa verið öflugir samstarfsaðilar Fiskeldis Eyjafjarðar sem hefur unnið mikið og árangursríkt þróunarstarf í lúðueldi. Þá hefur ráðuneytið lagt sérstaka áherslu á eldi þorsks og hlýra og veitt rannsóknarstyrki því til eflingar.

Einn þáttur í því að auka verðmæti sjávarfangs er að gera sem mest verðmæti úr aflanum áður en hann fer úr landi. Reglulega kemur upp umræða um að stór hluti hans sé fluttur úr landi án þess að íslenskir fiskverkendur hafi tækifæri til þess að bjóða í hann. Í ljósi þess og tillagna sem fram hafa komið í kjölfar fyrrgreinds nefndarstarfs á vegum ráðuneytisins undirritaði ég í morgun reglugerð sem kveður á um að tilkynna skuli fyrirhugaðan útflutning á óunnum og óvigtuðum afla sem fluttur er (þ.e. ekki vigtaður í íslenskri höfn) á erlendan uppboðsmarkað með 24 tíma fyrirvara. Þetta á við hvort heldur aflinn er fluttur með farmskipi eða veiðiskipi sem siglir beint af miðum með eigin afla á erlendan markað.

Fiskistofa mun halda úti sérstakri vefsíðu á veraldarvefnum þar sem upplýsingar um fyrirhugaðan útflutning afla á hverjum tíma verða öllum aðgengilegar. Jafnframt skulu þar liggja fyrir upplýsingar um nafn og símanúmer þess aðila sem að útflutningnum stendur. Hlutverk Fiskistofu er eingöngu upplýsingamiðlum en útflytjendur munu sjálfir annast skráninguna á eigin ábyrgð.

Einnig mun Fiskistofa birta á vefsíðu sinni upplýsingar um verð á óunnum og óvigtuðum útfluttum afla sem landað er á erlendum fiskmörkuðum með þeim hætti að samanburður á milli einstakra markaða á ákveðnum tíma verði mögulegur.

Það er jafnframt von mín að þetta ýti undir frekari verðmætasköpun hér heima, skapi fleiri störf í sjávarútvegi og verði því raunveruleg viðbót við þau störf sem falla munu til í sérstöku atvinnuátaki ríkisstjórnarinnar. Reglugerðin mun taka gildi 15. apríl n.k.

Í ráðuneytinu er nú verið að fara yfir og vinna úr nýjustu tillögum sem tengjast starfsemi fiskútflytjenda en þær koma fram í skýrslu fiskmarkaðsnefndar sem kynnt var síðastliðin mánudag.

Þá finnst mér rétt að minnast á, þar sem ég veit að margir ykkar eru áhugamenn um stjórnun, að strax á fyrsta ári þessa kjörtímabils voru gerðir árangursstjórnunarsamningar við allar stofnanir ráðuneytisins. Ég tel að slíkir samningar séu vel til þess fallnir að gefa skýra yfirsýn yfir rekstur einstakra stofnana og eiga kannski sinn þátt í því að hlutur sjávarútvegsráðuneytisins hefur minnkað ár frá ári sem hlutfall af heildarútgjöldum ríkisins.

Á kjörtímabilinu hafa samskipti við erlend ríki um sjávarútvegsmál verið í brennidepli. Sjávarútvegsráðuneytið hefur lagt áherslu á að efla samstarf Íslands við aðrar þjóðir. Hefur í þessu sambandi bæði verið lögð áhersla á þau ríki sem byggja á sjávarútvegi svo og þau ríki sem Ísland á viðskipti við með sjávarafurðir. Einkum hefur verið lögð áhersla á hvernig bregðast megi við mengun í hafinu, umhverfismerkingar á sjávarafurðum og öryggi matvæla, ábyrga stjórnun fiskveiða og samspil ólíkra þátta í hafinu, meðal annars áhrif hvala á umhverfi sitt. Þá hefur í samskiptum við ríki Evrópusambandsins verið lögð rík áhersla á afnám tolla á þær sjávarafurðir sem ekki eru þegar undanþegnar tollum í viðskiptum milli Íslands og landa Evrópusambandsins.

Ráðuneytið hefur á kjörtímabilinu reynt að leggja sitt lóð á vogarskálarnar þegar kemur að stórum sýningum og ráðstefnum hér á landi sem erlendis. Mikið samstarf hefur verið við Útflutningsráð Íslands og VUR. Þá hefur ráðuneytið átt mikið og gott samstarf við samtök eins og svo kölluðu millilandaráð þ.e. Þýska, Breska, Spánska og Sænska verslunarráðið svo og ykkur hjá Samtökum verslunarinnar-FÍS sem er mjög ánægjulegt og full ástæða til að styrkja og efla þá samvinnu enn frekar í framtíðinni.

Góðir áheyrendur!

Svo ég víki nú frá sjávarútvegsmálunum sem eðli málsins samkæmt eru mér sérstaklega hugleikin þá langar mig að líta örstutt yfir farinn veg frá því að ríkisstjórn undir forystu Davíðs Oddsonar tók við völdum.

Það þarf ekki annað en að líta nokkur ár aftur í tímann til að sjá þær miklu breytingar sem orðið hafa á íslensku samfélagi. Markvisst hefur verið unnið að því að breyta og bæta þá umgjörð sem atvinnulífið býr við. Draga ríkið út úr rekstri fyrirtækja á samkeppnismarkaði og bæta umhverfi viðskiptalífsins. Ríkisstjórn sú sem nú situr hefur verið einhuga um að bæta leikreglur markaðarins, einfalda þær og kannski umfram allt að gera þær gegnsæjar. Við getum auðvitað ekki sett reglur um alla skapaða hluti og því er nauðsynlegt að hafa þær frekar færri en fleiri og umfram allt skýrar. Það er svo þeirra sem starfa innan þessara reglna að virða og viðurkenna almennar óskráðar leikreglur og siðferði viðskiptanna. Ef fyrirtækin hunsa slíkt getur komið til þess að ríkisvaldið reyni að fara að setja reglur um alla skapaða hluti sem verða til þess eins að draga úr frumkvæði og áræðni stjórnenda fyrirtækja. Þá getum við lent í svipuðum vanda og ýmsar þjóðir Vesturevrópu þar sem regluverkið er svo flókið og íþyngjandi að einstaklingsframtakið getur ekki blómstrað. Einstaklingarnir hafa ekki burði né vilja til að undirgangast kvaðir sem gera menn nánast gjaldþrota fyrirfram. Í slíku umhverfi nærist atvinnuleysið vel.

Þrátt fyrir að uppsveiflan í efnahagslífinu hér á landi sé ekki með þeim hætti sem hún var fyrir tveimur árum þá hefur okkur verið tekist að vinna okkur út úr þeim vanda sem við stóðum frammi fyrir þegar samdráttaskeið það sem nú stendur yfir í heiminum hófst. Það er ekki langt síðan að heyra mátti andstæðinga þessarar ríkisstjórnar hafa upp stór orð um verðbólgu, rauð strik, yfirvofandi gífurlegt atvinnuleysi, of lágt gengi o.s.frv. Hvað hefur gerst? Við höfum í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins náð að sigrast á þeim ógnunum sem við stóðum frammi fyrir. Vissulega hefur atvinnuleysi aukist um stund en það er um þessar mundir minna heldur en það var á þenslutímanum hjá þeim þjóðum sem við helst berum okkur saman við. En atvinnuleysi sumra þeirra þjóða er nú komið í tveggja stafa tölu. Þetta hefur leitt til þess að í sumum löndum hafa verið samþykkt fjárlög með halla sem er einsdæmi í sögunni m.a. í þeim tilgangi að stórauka fé til atvinnuskapandi verkefna.

Á sama tíma er Alþingi Íslendinga að afgreiða fjárlög með afgangi og ráðast í miklar framkvæmdir til þess að minnka það atvinnuleysi sem þó hefur gert vart við sig. Þetta er hægt að gera án þess að hækka skatta. Ríkissjóður hefur verið rekinn með miklum afgangi til fjölda ára sem sést á því að hreinar skuldir ríkissjóðs hafa lækkað úr 34,5% af landsframleiðslu í 19% samkvæmt gildandi fjárlagafrumvarpi. Á meðan hafa skuldir stærsta sveitarfélags landsins ellefu faldast. Það er fyrir trausta fjármálastjórn ríkisins sem við getum ráðist í aðgerðir eins og nú hafa verið boðaðar án þess að hækka skatta. Einhverjir hafa fundið sig knúna til þess að tala um skammtímaaðgerðir vegna þess að þær ná einungis yfir 18 mánuði. Það er rétt að bein atvinnusköpun vegna aðgerðanna stendur fyrst og fremst yfir í 18 mánuði. Að því leyti eru skammtímaáhrifin mikil en langtímaáhrifin skila sér í auknum hagvexti vegna bættra samgangna þar sem samgöngumannvirkin munu ekki hverfa að þeim tíma liðnum. Vegaframkvæmdir á landsbyggðinni koma landsmönnum öllum til góða, líka okkur sem búum á höfuðborgarsvæðinu. Ávinningur aðgerðanna mun gera vart við sig í hagkerfinu öllu. Stytting vega er ekki einkamál þeirra sem við tiltekinn vegspotta búa heldur er slíkt öllum til hagsbóta. Öflugt samgöngukerfi bætir hag atvinnulífs ekki síst ferðaþjónustu og sjávarútvegs, fyrir utan það að styrkja einstök byggðarlög á heilbrigðum forsendum. Að 18 mánuðum liðnum er svo fyrirséð að ný verkefni munu taka við.

En talandi um skattamál þá er það ekki einungis svo að hér hafi verið komið í veg fyrir skattahækanir heldur hefur verið unnið markvisst að skattalækkunum og hafa skattar lækkað amk. fimmtán sinnum í tíð ríkisstjórna Davíðs Oddsonar og eru þá þrepalækkanir aðeins taldar einu sinni. Af því að við erum svo fljót að gleyma þá langar mig að rifja aðeins upp þær helstu. Fyrst er til að nefna lækkun skatts á matvæli, lækkun tekjuskatts, lækkun skatta á fyrirtæki, heimild til að millifæra persónuafslátt að fullu, afnám skatts á viðbótar lífeyrissparnað, lægri skattur á söluhagnað og svo mætti lengi telja. Í tíð ríkisstjórna Davís Oddssonar hafa skattar því lækkað að meðaltali oftar en einu sinni á ári. Ég verð að segja alveg eins og er að ég minnist þess ekki að vinstristjórn hafi nokkurn tíma lækkað skatta.

Ég gæti síðan til viðbótar nefnt fjölmargar aðrar aðgerðir sem verið hafa til hagsbóta fyrir einstaklinga og fjölskyldur eins og til dæmis aukin réttindi til fæðingarorlofs.

Góðir áheyrendur!

Allt bendir nú til þess að framundan séu bjartir tímar. Verðbólguspár eru hagstæðar og því ætti að vera svigrúm til enn frekari vaxtalækkana. Það veldur þó ýmsum áhyggjum hversu sterk krónan er um þessar mundir. Hluti af því breytta umhverfi atvinnulífsins og minni afskipti stjórnvalda er að nú ákveður ríkisvaldið ekki hvað er rétt og hvað er röng gengisskráning frekar en hvað er rétt eða rangt vaxtastig. Það er tiltölulega skammt síðan að krónan var of lág og því var eðlilegt að hún styrkti sig. Nokkrir samverkandi þættir eru mikilvægir í því sambandi eins og auknar fjárfestingar í erlendri mynt hér á landi og minnkandi innflutningur. Þá hafa mikilvægar gjaldmiðlar fyrir okkar útflutning verið að gefa eftir og stöðnun er í efnahagslífi á mikilvægum útflutningsmörkuðum okkar. Ég er sannfærður um að þetta mun þokast til betri vegar á næstu misserum og bæta hag útflutningsatvinnugreinanna svo og fyrirtækja á innlendum markaði sem eru í samkeppni við innfluttan varning.

Sú ríkistjórn sem nú situr hefur haft það að leiðarljósi að búa atvinnulífinu heilbrigða umgjörð svo fyrirtækin í landinu geti vaxið og dafnað. Sú tíð er liðin að dintir stjórnmálamanna ráði afkomu einstakra fyrirtækja sem betur fer. Við höfum nýverið heyrt að búið er að dusta rykið af stefnu sem byggir á gömlum og úreltum sjónarmiðum. Undirtónninn er afturhvarf til fortíðar þar sem aukin ríkisafskipti þykja ekkert tiltökumál eins og að stýra vöxtum bankanna. Slíkt umhverfi ríkisafskipta er atvinnulífinu síður en svo til góðs. Við þurfum að horfa fram á veginn og halda áfram að auka frelsi í viðskiptum því engum er betur treystandi til að tryggja eðlilegt viðskiptaumhverfi en forráðamönnum fyrirtækjanna sjálfra.