Framtíðarviðfangsefni í sjávarútvegi.

20. mars 2003.

Framtíðarviðfangsefni í sjávarútvegi

Ágætu tilheyrendur!

Í fyrirlestri þessum sem fjallar um framtíðarviðfangsefni í sjávarútvegi mun ég í upphafi fjalla stuttlega um forsendurnar fyrir því að við tókum upp kvótakerfið á sínum tíma, áhrif þess í stórum dráttum og þá niðurstöðu sem nú liggur fyrir um þau mál.

Því næst mun ég snúa mér beint að megin inntaki erindisins og fjalla um þau verkefni sem framundan eru; það er í fyrsta lagi að fara yfir þá möguleika sem bjóðast til að auka verðmæti þess afla sem dreginn er á land, í öðru lagi helstu tækifærin sem fólgin eru í eldi sjávardýra og í þriðja lagi líffræðileg fiskveiðistjórnun.

Þrátt fyrir miklar, æskilegar og sívaxandi breytingar sem átt hafa sér stað í atvinnulífi landsins nú á síðustu áratugum er mikilvægi sjávarútvegsins enn afar mikið. Einkum fellst það í þeirri gríðarmiklu hlutdeild sem hann á í verðmætasköpun og gjaldeyrisöflun þjóðarinnar.

Mér er raunar til efs að nokkurri annarri þjóð en okkur Íslendingum hafi auðnast að ná viðlíka hagsæld og okkur þar sem meginstoðin hefur verið nýting lífrænnar auðlindar eins og fiskimið okkar eru. Lengi vel var sívaxandi afli sóttur í greipar Ægis en á endanum kom að því að aflinn yrði ekki aukinn meir í okkar helstu nytjastofnum, veiðin var orðin meiri en þol hinnar lífrænu auðlindar leyfði. Grípa þurfti til takmörkunar á sókn, ella lá fyrir að fiskstofnunum yrði eytt.

Vandamálið sem við stóðum frammi fyrir á árunum upp úr 1980 var alls ekki séríslenskt né heldur er það fræðilega séð eitthvað sem einungis tengist nýtingu fiskimiða. Hér var um alkunnugt vandamál að ræða sem þekkt er við nýtingu allra almenninga en Íslandsmið höfðu frá aldaöðli verið nýtt sem slíkir.

Lausn almenningavandans felst í breyttu skipulagi í nýtingu þeirra en tiltölulega stutt er síðan þjóðir heims vöknuðu almennt til vitundar um að fiskurinn í sjónum væri ekki óþrjótandi auðlind. Sömuleiðis er stutt síðan fræðimenn fóru að gefa hagfræðilegum álitamálum tengdum fiskveiðum gaum.

Því miður verður að segjast, að víðast í heiminum skortir mikið á stjórnun fiskveiða og er það fremur regla en undantekning að taprekstur sé við lýði í fiskveiðum og víðast er miklu meira sótt í fiskstofna en þeir þola. Í stuttu máli má segja að ástæðu ofveiði og tapreksturs sé að finna í röngu skipulagi fiskveiða, þ.e. flestar þjóðir hafa stjórnað fiskveiðum sínum með ómarkvissum og jafnvel skaðlegum hætti.

Í samanburði við það sem gerist víðast erlendis hefur okkur Íslendingum í raun og veru gengið ótrúlega vel að byggja upp það skipulag sem hér er við lýði við nýtingu fiskstofnanna enda er víða litið til okkar sem ákveðinnar fyrirmyndar. Kerfið er heilsteypt og gefur mikið svigrúm en það er aldrei of ríkt í huga haft að:

Ofstjórn er versti vargur allra lýða, eins og þjóðskáldið og Eyfirðingurinn Davíð Stefánsson frá Fagraskógi komst að orði.

Hið innbyggða svigrúm kerfisins, framsalið, gerir hagræðingu færa og í því sambandi nægir að benda á hver afkoma sjávarútvegsins er nú um stundir miðað við það sem var þegar kerfinu var komið á legg. Afnotarétturinn, varanleiki hans og óumdeild handhöfn sem tryggir bæði réttindi og skyldur skapar forsvarsmönnum sjávarútvegsins hins vegar möguleika til að skipuleggja starfsemi sína til frambúðar og markar festu í samskiptum stjórnvalda og atvinnugreinarinnar í anda góðra stjórnsýsluhátta.

Til að varpa nánara ljósi á þær aðstæður sem uppi voru þegar fiskveiðistjórnkerfinu var komið á er rétt að benda á að sjávarútvegurinn var þá rekinn með 8% halla af tekjum. Í því sambandi er rétt að spyrja hver hefði verið fús til að kaupa aflaheimildir af hinu opinbera undir þeim kringumstæðum? Enginn, er svarið við því! Þess í stað var aflaheimildunum eða fiskveiðiítökunum úthlutað til þeirra sem fyrir voru í greininni og jafnframt heimilað að versla innbyrðis. Með því lagði greinin sjálf til fjármagnið sem til þurfti svo hagræðing næðist. Árangurinn blasir við og ætti öllum að vera ljós.

Þrátt fyrir þetta hefur stjórnkerfi fiskveiða á Íslandi verið umdeilt og í gegnum tíðina hafa stjórnvöld skipað ýmsar nefndir sem hafa haft það að markmiði að koma á meiri sátt um kerfið. Á síðasta vorþingi voru samþykktar á Alþingi breytingar á lögum um stjórn fiskveiða sem grundvallaðar voru á skýrslu þeirra nefnda sem gjarnan hafa verið kallaðar Auðlindanefnd og Endurskoðunarnefnd. Lagabreytingin var afgerandi en með henni er komið á fiskveiðistjórnunarkerfi þar sem í fyrsta lagi eigandi auðlindarinnar er skilgreindur, í öðru lagi skilgreind réttindi, skyldur og takmarkanir tengdar afnotaréttinum og loks er í þriðja lagi um grundvallarbreytingu að ræða þar sem kveðið er á um greiðslu fyrir afnot af auðlindinni til eiganda hennar, þ.e. þjóðarinnar.

Miklu en umdeildu verki er því lokið að sinni. Nú er kominn tími til að horfa fram á veginn. Næg eru verkefnin, því þrátt fyrir að okkur hafi á margan hátt tekist vel til hvað fiskveiðistjórnun varðar, þá liggur sú staðreynd fyrir að afli á villtum fiski verður ekki aukinn verulega á allra næstu árum. Í ljósi þessa þurfum við að beina sjónum okkar að því að gera meiri verðmæti en áður úr aflanum. Með virku þróunarstarfi eru fjölbreyttir möguleikar á að renna fleiri stoðum undir atvinnugreinina.

Ef við rýnum í tölur yfir heildarverðmæti á útfluttum sjávarafurðum og setjum þær í sögulegt samhengi kemur í ljós að við erum á svipuðu róli nú og árið 1990. Hér er alls ekki um neitt lögmál að ræða enda er það trú margra að miklir möguleikar séu á því að auka verðmætið svo um munar. Af því tilefni var í byrjun síðasta árs skipaður stýrihópur sem fékk það hlutverk að vinna skýrslu er fjalla skyldi um það með hvaða hætti mögulegt er að auka verðmæti sjávarfangs samhliða nýsköpun í greininni á næstu árum.

Eftirtalin atriði eða leiðarljós voru meðal annars lögð til grundvallar fyrir stýrihópinn:

· Kortleggja meginsvið sjávarútvegs, þ.e. hráefni, vinnslu, aukahráefni, fiskeldi, líftækni, búnað og þekkingu, með tilliti til mögulegs virðisauka innan þeirra.

· Gera tillögur um áherslur og verkefni til að auka verðmæti sjávarfangs í 5 ára átaksverkefni sjávarútvegsráðherra.

· Hvetja til samstöðu innan sjávarútvegsins um þörfina til átaks í að auka verðmæti sjávarfangs.

· Afmarka þátt rannsókna og vöruþróunar í AVS á tímabilinu.

· Skilgreina hlutverk stjórnvalda í AVS.

· Benda á leiðir til fjármögnunar rannsókna og þróunarverkefna á 5 ára tímabili 2003-2007 ásamt umgjörð um þá vinnu.

Starfshópurinn komst að þeirri niðurstöðu að mögulegt sé að auka verðmæti sjávarfangs um 5-6% á ári næstu 5 til 10 árin eða úr 130 milljörðum í 240 milljarða árið 2012. Ekki er gert ráð fyrir auknum afla heldur auknum verðmætum úr svipuðu aflamagni og nýjum þáttum eins og fiskeldi.

Um þessar mundir er staðan sú að nánast allt verðmæti sjávarfangs fellur til við hráefnisöflun og við vinnslu þess. Svo mun verða áfram í nánustu framtíð. Hins vegar telur nefndin að með markvissri vinnu sé unnt að auka verðmæti í þessum flokki og taka stökk fram á við ef horft er til þátta eins og aukaafurða, fiskeldis og líftækni. Samfara slíkri vinnu myndu stoðgreinar sjávarútvegsins sem eru í framleiðslu og þróun á búnaði og þekkingu skipa stóran sess í ferlinu.

Skýrsluhöfundar vörpuðu upp glöggri mynd af virðiskeðju sjávarfangs og greindu tækifærin sem fólust í einstökum þáttum hennar. Mikilvægt er að greina hvernig hráefnið flæðir í gegnum keðjuna þar sem tækni- og þekkingariðnaðurinn hefur auðvitað mikilvægu hlutverki að gegna.

Þegar fjallað er um aukið verðmæti sjávarfangs er nauðsynlegt að ákveða með markvissum hætti hvar áherslurnar skuli liggja. Greina þarf samhengið á milli afurðaverðs, hvernig hráefni er unnið og verðmæti þess eykst. Með því að færa okkur upp keðjuna í tilteknum afurðum eru möguleikar til verulegrar verðmætaaukningar. Það er hins vegar spurning hversu hátt er skynsamlegt að fara. Eftir því sem hærra er stefnt, verður kostnaður við alla þróunar- og markaðsfærslu meiri. Þetta á kannski sérstaklega við um lyfjamarkaðinn en á hinn bóginn er hagnaðarvonin mikil.

Það er ánægjulegt til þess að vita þegar maður horfir til afurðakeðjunnar eins og hún er sett fram hér, þá hafa íslensk fyrirtæki verið að ná tökum á efri stigum hennar. Má þar nefna afurðir sem notaðar eru til að búa til fæðubótarefni, sáraumbúðir, bólgueyðandi efni og snyrtivörur. Það eru því ríkar forsendur fyrir því að við getum verið bjartsýn þar sem grunnurinn er til staðar.

Þegar við skoðum aukahráefni og afurðir þá vitum við að nýting á sumum þeirra er allnokkur en annarsstaðar er akurinn svo til óplægður. Mest er nýtt af þorskinum en aukaafurðir eru 10% af útflutningsverðmæti hans. Að undanförnu hefur greinileg vakning orðið fyrir frekari nýtingu aukaafurða. Gott dæmi um það eru frystitogarar sem nú eru farnir að hirða þorkhausa í nokkrum mæli og landvinnslur sérhæfa sig t.d. í að vinna hryggi og afskurð. Það er engu síður ljóst ef við lítum yfir sviðið að enn eru mikil tækifæri til þess að gera betur.

Í samræmi við tillögur nefndarinnar og niðurstöðu átakshóps um þorskeldi, sem ég mun víkja nánar að hér á eftir, var stofnaður AVS sjóður í lok síðasta mánaðar. Fyrsta árið munu 80 milljónir króna vera til ráðstöfunar í verkefni auk 500 tonna þorskeldiskvóta til tilrauna í áframeldi þorsks en hann má meta til um 65 milljóna króna. Þá var nú á vorþinginu lögð fram þingályktunartillaga sem gerir ráð fyrir 300 m.kr. framlagi í sjóðinn að meðaltali næstu 5 árin. Ég vil þó áður en lengra er haldið taka af öll tvímæli um að hið opinbera ætli sér að koma inn sem gerandi á þessu sviði. Ríkisvæðing sjávarútvegsins stendur ekki fyrir dyrum svo tekið sé skýrt til orða en hið opinbera getur, með því að samstilla og ýta undir rannsóknir og þróun, lagt til örvandi hönd. Undir þeim formerkjum verður unnið áfram að AVS verkefninu.

AVS verkefnið verður unnið í samvinnu margra aðila og ljóst að það skarast að einhverju leyti á við starfssvið ýmissa annara fjármögnunaraðila eins og Rannís, Markmar og Nýsköpunarsjóðs auk ýmissa erlendra sjóða. Verkefnin geta verið allt frá grunnrannsóknum til þróaðra hugmynda Til þess að auka slagkraft verkefnanna er nauðsynlegt að allir aðilar séu opnir fyrir samvinnu til að skapa möguleikann á að margfalda þá upphæð sem kemur úr AVS verkefninu einu og sér.

Uppbygging sjóðsins er hugsuð með þeim hætti að stjórnin mótar stefnu og áhersluatriði í nánu samráði við hagsmunaaðila, vísindasamfélagið og stjórnvöld. Hún hefur yfirumsjón með meðferð umsókna um styrki og getur falið utanaðkomandi aðilum að sjá um framkvæmd einstakra þátta í starfi sjóðsins, t.d. daglegan rekstur, mat á umsóknum og eftirfylgni. Stjórninni er einnig ætlað að beita sér fyrir aukinni samvinnu aðila um framkvæmd verkefna og fjármögnun þeirra. Þá getur stjórnin beitt sér fyrir stofnun sérstakra verkefnahópa um einstök fagsvið og falið þeim nánari útfærslu og framkvæmd á stefnu fyrir viðkomandi svið. Nú þegar hefur verið stofnaður einn svona hópur um fiskeldi í samræmi við tillögur sem samstarfshópur um þorskeldi tók saman í vetur um hvernig efla megi rannsóknir og þróun í þorskeldi. Þessum hópi er jafnframt ætlað að huga að öðru eldi þó ljóst sé að þorskeldið verður megin áhersluatriðið. Þá er einnig langt komið með að leggja drög að skipun líftæknihóps og samráðsvettvangs um vinnslu og tækni.

Ég hygg að nýliðið ár sé vendipunktur hvað varðar uppbyggingu fiskeldis á Íslandi þar sem samþykkt voru lög um eldi nytjastofna sjávar, en nú er verið að leggja síðustu hönd á reglugerðasmíðina. Á þarsíðasta þingi voru einnig samþykktar breytingar á lögum um lax- og silungsveiði. Í þeim eru ákvæði sem marka samstarfi ráðuneytanna sem með málaflokkinn fara ákveðinn farveg. Þar á ég hvað helst við skipun fiskeldisnefndar sem í sitja fulltrúar frá landbúnaðarráðuneytinu, sjávarútvegsráðuneytinu, Hafrannsóknastofnuninni og Veiðimálastofnun, þ.e. fulltrúar stjórnsýslu og rannsókna á þessu sviði. Eins og þið eflaust vitið er verkaskiptingu ráðuneytanna á þann veg farið að sjávarútvegsráðuneytið fer með eldi allra sjávardýra en landbúnaðarráðuneytið með eldi ferskvatnsfisks. Í upphafi árs 2002 hófst einnig formlega verkefnið: Þorskeldi á Íslandi: Stefnumótun og upplýsingabanki. Meginmarkmið þess voru:

Í fyrsta lagi að meta samkeppnishæfni þorskeldis á Íslandi.

Í öðru lagi að móta stefnu í rannsókna- og þróunarvinnu.

Í þriðja lagi að afla og miðla upplýsingum um þorskeldi.

Verkefnið var samstarfsverkefni sjávarútvegsfyrirtækja, auðlindadeildar Háskólans á Akureyri, Hafrannsóknastofnunarinnar og sjávarútvegsráðuneytisins. Mikið starf var unnið á vegum verkefnisins sem unnið var undir formennsku Guðbrands Sigurðssonar.

Í því sambandi vil ég geta um útgáfu fræðslubæklingsins; Veiðar og áframeldi á þorski, tveggja daga stefnumótunarfundar sem haldinn var í Reykholti í haust og útgáfu ýtarlegrar skýrslu; Þorskeldi á Íslandi: Stefnumótun í rannsókna og þróunarvinnu. Þar sem verkefnisstjórnin lagði fram tillögur um á hvern veg hún teldi áframhaldandi starfsemi best fyrirkomið næstu árin.

Ég vil síðan geta tveggja atriða til viðbótar sem ég tel að skipti einnig máli. Þar á ég annars vegar við skýrslu um hugmyndir að uppbyggingu þorskeldis á Íslandi sem ég fékk Ólaf Halldórsson fiskifræðing og fyrrverandi framkvæmdastjóra Fiskeldis Eyjafjarðar til að vinna snemma árs 2002. Hins vegar var nokkurra ára tilraunaverkefni með föngun og áframeldi á þorski hleypt af stokkunum í fyrra. Sjávarútvegsráðuneytið kemur að málum með úthlutun sérstaks aflamarks og sérfræðaðstoð frá Hafrannsóknastofnuninni sem sér um heildaruppgjör tilraunanna og birtingu niðurstaðna. Þó ég sé alls ekki að tala fyrir sértækum úthlutunum aflaheimilda sem einhverri ráðandi aðgerð, hvorki að þessu leyti né öðrum innan skipulags fiskveiða, þá getur slík úthlutun gert mikið gagn á fyrstu stigum eldisins eins og vikið er að í skýrslu starfshópsins.

Í skýrslunni kemur fram að þorskeldið verður ekki byggt upp til neinna umtalsverðra afkasta í framleiðslu nema sem aleldi, þ.e. eldi allt frá hrognastigi til slátrunar. Í skýrslunni var markið sett á að eldið komi inn af þeim þunga að hlutdeild okkar á þorskmörkuðunum minnki ekki frá því sem nú er. Í ljósi þess sýnist eðlilegt að framleiðsla á eldisþorski fari á næstu tíu árum upp í 30 þúsund tonna árlega framleiðslu og lunginn af því komi úr aleldi.

Margs þarf að gæta í uppbyggingarstarfinu ef þetta á að lánast. Fyrri reynsla úr fiskeldi á að geta nýst okkur vel. Ekki ætla ég hér að reifa öll þau úrlausnarefni sem bíða okkar viðvíkjandi uppbyggingu þorskeldisins en vil þó víkja að tvennu. Annars vegar er það seiðaframleiðslan og hins vegar markaðsfærslan. Hvað hinu fyrra viðvíkur var gert ráð fyrir því í skýrslu Ólafs Halldórssonar að sérstakt fyrirtæki í eigu einkafyrirtækja með aðkomu opinberra aðila myndi sjá um seiðaframleiðsluna og á þeirri stöð yrði til staðar kynbættur eldisstofn, enda sýnir reynslan úr laxeldinu hversu vonlaus slík starfsemi sem þessi er án skipulagðra kynbóta. Íslenski markaðurinn og fjárhagsleg sjónarmið gefa heldur engin tilefni til að dreifa kröftunum, samkeppnin kemur eigi að síður til af fullum þunga og þá að utan og í framleiðslunni eftir að seiðastiginu sleppir. Undirbúningur að uppbyggingu slíkrar seiðaeldisstöðvar er þegar hafinn í samstarfi Stofnfisks, Þorsks á þurru landi og Hafrannsóknastofnunarinnar, Fiskeldis Eyjafjarðar sem stærstu sjávarútvegsfyrirtæki landsins eiga aðild að.

Á því stigi er langtum eðlilegast að framleiðslan sé alfarið á hendi einkaaðila með góða fjárhagslega undirstöðu. Við stöndum sem betur fer frammi fyrir allt öðrum og betri aðstæðum nú, en þegar fiskeldisævintýrið svokallaða reið yfir á níunda áratugnum. Það skipulag fiskveiða sem við búum við hefur gjörbreytt aðstæðum. Greinin hefur styrkst um allan helming og fyrirtækin sjálf geta þannig orðið drifkraftur nýsköpunar.

Hvað markaðsfærslunni viðvíkur vil ég láta eins hagnýts atriðis getið sem er mikilvægi þess að eldisfiski sé ekki blandað saman við villtan fisk heldur haldið sér og þess gætt í öllum skráningum. Í reglum Evrópusambandsins er að auki beinlínis gerð krafa um þetta. Við vinnslu og markaðsstarf þarf að taka tillit til þessara atriða.

Það er mín skoðun að vinnan á markaðnum eigi að vera í höndum markaðsfyrirtækja. Það er ekki hlutverk stjórnvalda að selja fisk. Aftur á móti er það skylda stjórnvalda að vinna að því að þeir sem starfa á markaðnum geti sinnt sínu starfi vel. Samningar við önnur ríki um markaðsaðgang, tolla eða samræmdar reglur um hollustu og hreinlæti við framleiðslu, eftirlit við innflutning ofl. eru málefni sem ríkisvaldið annast. Ríkisvaldið getur einnig aðstoðað við markaðfærslu á annan hátt, s.s. með því að hafa á reiðum höndum upplýsingar um ýmis atriði varðandi stjórnkerfið, nýtingu fiskistofna og fleira sem spurt er um. Undanfarin misseri hefur verið spurt sífellt meira eftir upplýsingum er varða nýtingu stofnanna, ekki síst hvort hún teljist sjálfbær eða ekki. Til að koma til móts við slíkar óskir hefur ráðuneytið komið á fót sérstökum upplýsingavef á netinu með vefslóðina www.fisheries.is. Þar er að finna ýmiskonar fróðleik um fiskveiðistjórnun hér, ástand stofna, veiðarfæri, veiðar, flotann og fleira mætti telja. Þar eru einnig upplýsingar um hollustumál, en þau hafa einnig fengið mikla athygli í kjölfar áfalla í landbúnaði í ESB. Umræða um díoxín í fiskimjöli er þekktust hér. Ég tók þá ákvörðun í vetur að vinna að endurbótum á þessari vefsíðu. Það verður gert með því að endurskoða hana m.t.t. þarfa markaðarins, hvaða upplýsingar óskar markaðurinn að fá, og hvernig framreiddar. Ennfremur er þörf á að afla upplýsinga og birta um magn ýmissa óæskilegra efna í fiskholdi eins og díoxíns og PCB. Hafin er tveggja ára áætlun um slíka söfnun og mælingar og verða niðurstöður þeirra mælinga kynntar á vefsíðunni þegar þær liggja fyrir.

Með tímanum vænti ég þess að á netinu verið svör við flestum spurningum varðandi stjórnun veiða, ástand stofna og hollustu afurða. Það er þó ekki nægilegt, við verðum að geta brugðist við annarskonar áreiti, og það fljótt og vel. Ég vil nefna dæmi. Fyrir rúmum tveimur vikum hafði starfsmaður LÍÚ samband við ráðuneytið og sagði að rækjusölumaður í Bretlandi óskaði eftir aðstoð við að fullvissa sinn kaupanda um að veiðar á rækju við Ísland séu stundaðar með ábyrgum hætti. Þar í landi hafa tiltekin umhverfissamtök barist gegn rækjuneyslu með afar grófum hætti. Þó ljóst sé að spjótunum er beint gegn hlýsjávarrækju, kemur það ekki fram í því efni sem gefið er út, heldur er talað um rækju. Markaðurinn skilur ekki á milli með virkum hætti svo að kaupendur á kaldsjávarrækju urðu órólegir, og vildu staðfestingu á því að viðkomandi rækja væri veidd með ábyrgum hætti. Í ráðuneytinu var tekið saman minnisblað um rækjuveiðar og því dreift til helstu samtaka og útflytjenda og birt á netinu. Söluaðilar geta sýnt viðskiptavinum þessa lýsingu sem er frá opinberum aðila. Við þurfum að vera viðbúnir fleiri slíkum uppákomum og huga að því hvernig unnt sé að bregðast við með skjótum hætti.

Sannfæring mín er sú að í heildina séð getum við Íslendingar horft bjartsýnir fram um veg hvað fiskveiðistjórnun varðar. Þar er hins vegar viðfangsefni sem tekur engan endi og hlutverk okkar er ætíð að bæta við þekkinguna. Ég tel mikilvægt að huga sérstaklega að ýmsum þáttum er snerta líffræðilega fiskveiðistjórnun og mun ég því skipa nefnd til þess á næstu dögum.

Í því samhengi langar mig að koma á framfæri viðurkenningarorðum til þeirra fjölmörgu sem starfað hafa í nefndum fyrir ráðuneytið. Ég er ekki viss um að allir geri sér grein fyrir því mikla starfi sem þetta fólk leysir af hendi og það er ánægjulegt að geta sagt frá því að allar hafa þær lokið störfum og lagt fram vel grundaðar tillögur.

Atriðin sem nefndin um líffæðilega fiskveiðistjórnun þarf að fjalla um eru fjölmörg. Ásigkomulag einstakra fiskstofna er breytilegt frá einni árstíð til annarrar. Það orsakar misjöfn gæði hráefnis eftir árstíðum og veiðisvæðum. Þá eru áhrif veiðarfæra á gæði aflans nokkuð sem nauðsynlegt er að rannsaka nánar. Einnig hefur verið rætt um áhrif veiðarfæra og friðunar smáfisks, s.s með svæðalokunum, á stofnstærðarsamsetninguna. Heyrst hafa kenningar um að bæði þessi atriði geti skekkt nýtingamunstur og orsakað óafturkræfar erfðalegar breytingar með þeim afleiðingum að við sætum uppi með stofn af smáfiski. Þessar kenningar eru mjög umdeildar en full ástæða er til að láta reyna á þær með vísindalegum rannsóknum. Einnig er rétt að hyggja að því hvort rétt sé að stýra fiskveiðum okkar eftir mismunandi stofnhlutum í ljósi nýjustu kenninga fiskifræðinga um að þeir séu ólíkir eftir því á hvaða miðum þeir halda sig.

Fyrir liggur að stór þorskur er verðmætari til hrygningar en smærri fiskur. Rannsóknir hafa leitt í ljós að hrognafjöldi stórþorsksins er meiri, hrognin stærri og seiðin því líklegri til að lifa af. Þess vegna er mikilvægt að fiskveiðistjórnunin taki tillit til þessarar líffræðilegu staðreyndar. Þetta varðar bæði ákvarðanir um veiðarfæri þar með talin möskvastærð og svæðalokanir.

Breytileikinn hefur áhrif á afkomu vinnslunnar að því leytinu að fiskur sem er með háan holdastuðul gefur mun betri vinnslunýtingu. Holdastuðullinn er breytilegur eftir árstímum og veiðisvæðum sem þýðir að fyrirtækin geta með vali á veiðisvæði og tíma nýtt kvóta sinn á sem hagstæðastan máta. Í þessu sambandi og einnig vegna hrygningarþorsks er vert að rannsaka hvort rétt sé að endurskoða þann mælikvarða sem þorskígildisstuðlarnir eru, þannig að afli innan sömu tegundar geti haft mismunandi vægi. Svo dæmi sé tekið mætti hugsa sér að verðmæti stórþoskurinn fengi hærra gildi en meðalstór fiskur, þ.e. meira yrði dregið frá kvótanum ef veiddur er stór fiskur og nyti hann því verndunar með markaðslegri lausn. Einnig þarf að kanna hvort ákvarðanir um slægingarhlutföll gætu endurspeglað betur breytileika í náttúrunni. Jafnframt er mikilvægt að rannsaka hvort hægt sé að beita hliðstæðri aðferðarfræði við stjórnun á nýtingu uppsjávarfiska.

Öll fiskvinnsla byggir á því að rétt sé farið með aflann og hann uppfylli þær gæðavæntingar sem kaupendur gera til hráefnisins til að hægt sé að mæta kröfum kaupenda á markaðnum og um leið að tryggja okkur besta fáanlega verð á mörkuðum. Í þessu samhengi er vert að huga að vali á veiðarfærum og hversu ólík áhrif þau hafa á gæði hráefnis. Þá er nauðsynlegt að rannsaka enn frekar hvernig mismunandi veiðarfæri fara með lífríki sjávar.

Þá yrði nefndinni falið að fara yfir ýmsar ráðstafanir sem beitt er við líffræðilegan hluta fiskveiðstjórnunarinnar í Færeyjum eins og t.d. lokun svæða til lengri tíma og afmörkun veiðisvæða eftir ólíkum veiðarfærum.

Skipulag fiskveiða þar sem líffræðilega rétt stjórnun fiskveiða er í heiðri höfð er um leið skipulag fiskveiða sem tryggir sjálfbæra nýtingu alls vistkerfis hafsins. Þetta er atriði sem við Íslendingar höfum sett á oddinn og talað fyrir um allan heim. Á undanförnum árum hefur vistkerfisnálgun við nýtingu á lifandi auðlindum hafsins orðið æ meira áberandi í umræðunni og almenn samstaða hefur náðst um að henni skuli beitt eftir því sem kostur er. Með þessari nálgun er ekki rétt að sleppa neinum hluta vistkerfisins heldur stefna að sjálfbærri nýtingu allra auðlinda hafsins.

Ágætu tilheyrendur, ég hef komið víða við og vona ég að mér hafi tekist að varpa ljósi á ýmis atriði sem efst eru á baugi og varða framtíðarviðfangsefni í sjávarútvegi nú þegar megin ágreiningurinn um stjórn fiskveiða er að baki. Um leið og ég þakka fyrir góða áheyrn vonast ég til þess að erindi mitt hafi vakið spurningar sem mér gefst þá tækifæri til að svara hér á eftir.

No documents found