Fiskiþing 2003.

4. apríl 2003.




Fiskiþing 2003
Sjávarútvegur í harðnandi heimi

Ágætu tilheyrendur!

Rannsóknir í hagsögu okkar Íslendinga sína fram á svo ekki verður um deilt að sjávarútvegurinn hefur frá aldaöðli átt drjúgan þátt í að gera þjóðinni fært að komast af hér á landi. Á 19. öld fóru hjólin síðan að snúast af auknum þunga í framfaraátt, þá hófst útgerð þilskipa og um leið sókn okkar Íslendinga inn í nútímann. Þá urðu fyrstu íslensku stórfyrirtækin til og lagður var grunnur að vélvæðingunni sem hófst á öndverðri 20. öld. Framfarirnar í sjávarútvegi á fyrri hluta 20. aldar gerðu og framfarir í öðrum atvinnugreinum mögulegar.

Sjávarútvegurinn skóp þannig fjármagnið sem gerði flugtakið í hagþróun okkar Íslendinga fært og hefur síðan haldið okkur á lofti. Þessi saga er ykkur vitaskuld kunnari en svo að ástæða sé fyrir mig að rekja hana hér. Þó aldrei sé góð vísa of oft kveðin. Í þessu sambandi langar mig því til að vekja athygli ykkar á bókaflokknum; Sjósókn og sjávarfang sem fjallar um sögu sjávarútvegs á Íslandi, þar rekur höfundurinn, dr. Jón Þ. Þór þessa sögu af fræðilegri nákvæmni en nú fyrir síðustu jól kom út fyrsta bindið sem fjallar um árabáta og skútuöld.

Þrátt fyrir miklar, æskilegar og sívaxandi breytingar sem átt hafa sér stað í atvinnulífi landsins nú á síðustu áratugum er mikilvægi sjávarútvegsins enn afar mikið. Einkum felst það í þeirri gríðarmiklu hlutdeild sem hann á í gjaldeyrisöflun þjóðarinnar.

Mér er raunar til efs að nokkurri annarri þjóð en okkur Íslendingum hafi auðnast að ná viðlíka hagsæld þar sem meginstoðin hefur verið nýting lífrænnar auðlindar eins og fiskimið okkar eru.

Á okkur hvílir því mikil ábyrgð og skylda til að verja þann mikla árangur sem íslenskt þjóðfélag hefur náð í málefnum sjávarútvegsins í samanburði við aðrar þjóðir. Við höfum ekkert leyfi til þess að leika okkur með fjöreggið. Mikil vinna liggur að baki þeim lagaramma sem sjávarútvegurinn starfar nú við eftir að Alþingi samþykkti breytingar á lögum um stjórn fiskveiða á vorþingi síðasta árs. Breytingarnar voru grundvallaðar á skýrslum Auðlindanefndar og Endurskoðunarnefndar. Lagabreytingin var afgerandi þar sem fest er í sessi fiskveiðistjórnunarkerfi þar sem í fyrsta lagi; eigandi auðlindarinnar er skilgreindur, í öðru lagi skilgreind réttindi, skyldur og takmarkanir tengdar afnotaréttinum og loks er í þriðja lagi um grundvallarbreytingu að ræða þar sem kveðið er á um greiðslu fyrir afnot af auðlindinni til eiganda hennar, þ.e. þjóðarinnar.

Fiskiþingi því sem nú stendur yfir hefur verið valin yfirskriftin: Sjávarútvegur í harðnandi heimi. Ekki ætla ég að finna að þeirri yfirskrift og til sanns vegar má eflaust færa að harkan og hraðinn hafi aukist á ýmsa lund, en hér megum við þó ekki ofgera. Staðreyndin að mínu mati er þvert á móti sú að við lifum á góðum tímum, eflaust bestu tímum á Íslandi frá því að land byggðist og ég minni á að nú lifum við lengsta samfellda hagvaxtarskeið landsins frá þjóðveldisöld.

Vitaskuld blasa úrlausnarefnin hvarvetna við. Annað hvort væri það nú en þar eru ekki á ferðinni vandamál heldur úrlausnarefni sem leysa þarf fljótt og vel. Úrlausnirnar þarf að vinna á grunni framfaraþrár sem er í takt við eðli lífsins sjálfs. Í anda þess vilja og framtaks sem Einar Benediktsson ljóð- og athafnaskáld orðaði svo snilldarlega:

Allt er lífsins þrá eftir hreyfing og krafti.

Þótt fjölbreytileiki atvinnulífsins hafi aukist í tímans rás þá er það óumdeilt að sjávarútvegurinn er okkar undirstöðuatvinnugrein og það mun ekki breytast í fyrirsjáanlegri framtíð. Hér í upphafi máls míns gat ég um mikilvægi sjávarútvegsins við flugtak efnahagsþróunarinnar en sú þróun er ekki eitthvað sem tekur enda, þvert á móti. Myndrænt mætti ímynda sér sjávarútveginn sem undirstöðuna, flugbrautina sem aðrar atvinnugreinar nota til að hefja sig til flugs á. En til þess að svo geti orðið áfram þarf flugbrautin að vera slétt og byggð á traustum undirstöðum.

Íslenskur sjávarútvegur er fær í flestan sjó harðrar samkeppni en verður að fá notið festu og stöðugleika í rekstrarumhverfinu og þar á ég við trausta stjórn ríkisfjármála og festu í gildandi lögum um réttindi greinarinnar.

Stjórnun í sjávarútvegi verður ætíð vandasöm og það er afar brýnt að gætt sé að því mikilvæga jafnvægi sem vera þarf á milli íhaldssemi og framtaks eða á milli varkárni og áræðni. Í öllum tilvikum hljóta menn að forðast óvissuna sem allra mest, stöðugleiki og traust umgjörð er það sem gerir greininni fært að vinna að öllum þeim nýjungum sem koma þurfa til svo sett markmið náist.

Þrátt fyrir það að við séum þráfaldlega minnt á það hér á landi hversu lítils mannskepnan má sín gagnvart náttúruöflunum er það þó svo að okkur hefur auðnast að temja náttúruna á ýmsa vegu og sú óvissa sem helst blasir við sjávarútveginum um þessar mundir er fyrst og fremst af mannavöldum.

Öll vitum við hvernig núverandi skipulag fiskveiða hefur reynst og hvað hefur verið gert. Ég hef á undanförnum vikum undirstrikað hvernig rétt sé að byggja á þeim grunni sem nú þegar er til staðar enda liggja sóknarfærin víða. Eins og ykkur ágætu þingfulltrúum er kunnugt þá hefur sjávarútvegsráðuneytið lagt mikla áherslu á tvo þætti sem byggja á núverandi fiskveiðstjórnunarkerfi og munu skila okkur áfram veginn í framtíðinn. Í fyrsta lagi er um að ræða mikilvægi þess að auka enn frekar verðmæti þeirra sjávarafurða sem á land koma um leið og áhersla hefur verið lögð á að frumkrafturinn í þá veru liggi hjá greininni sjálfri en hlutverk stjórnvalda sé fyrst og fremst að skapa umgjörð sem er hvetjandi. Fiskeldið mun vafalítið leika stórt hlutverk í verðmætaaukningu sjávarútvegsins á næstu árum. Á síðasta ári voru samþykkt lög um eldi nytjastofna sjávar og nú í dag undirritaði ég reglugerð við lögin. Þar með hefur málaflokknum verið settar heildstæðar reglur og í því sambandi vil ég láta þess getið að markaður hefur verið farvegur fyrir samstarf við landbúnaðarráðuneytið sem fer með eldi ferskvatnsfisks.

Í öðru lagi hefur verið lögð áhersla á líffræðilega fiskveiðistjórnun. Með því er átt við að skoðað verði með ítarlegri hætti en áður hvað þættir eins og veiðarfæri hafi á lífríki hafsins, svæðalokanir og möguleikar okkar á að stýra fiskveiðum eftir mismunandi stofnhlutum svo eitthvað sé nefnt. Þessi nálgun er að sjálfsögðu gerð í þeim tilgangi að auka enn frekar afrakstursgetu fiskimiðanna og það er alveg skýrt að þau þola ekki kollsteypur á kerfinu. Hér er um að ræða tvö mikilvæg verkefni sem grundvallast á því að bæta við þá þekkingu sem sérfræðingar um lífríki hafsins ráða yfir svo og að greinin búi við örugg starfsskilyrði og geti gert áætlanir fram í tímann.

Fyrir þessum áherslum mun ég beita mér fái ég til þess brautargengi, en ég spyr á móti, upp á hvað bíður stjórnarandstaðan?

Allir og ég undurstrika, allir stjórnmálaflokkar stjórnarandstöðunnar, Samfylking, Vinstri grænir og Frjálslyndir, hafa boðað fyrningu veiðiheimilda. Hvað felst í henni? Innköllun aflaheimilda í áföngum sem síðan yrðu settar á uppboð og hvað svo? Iðulega hefur verið reynt að gylla þessa leið aukinna ríkisforsjár með því að lýsa því yfir að hægt yrði farið og svo framvegis. Málið er alls ekki svona einfalt því tíminn er í sjálfu sér enginn örlagavaldur í þessum efnum heldur er það aðferðin sem slík. Sama dag og ákveðið væri að fara þessa leið má öllum ljóst vera að það myndi hafa þær alvarlegu afleiðingar að fyrirtækin myndu ekki njóta trausts lánveitenda og þau veikari leggja strax upp laupana og alger óvissa um stöðu þeirra sterkari. Þetta sjónarmið kom skýrt fram hjá forstjóra Samherja á aðalfundi félagsins sem haldinn var í gær. Þar lýsti hann þeirri skoðun sinni að kaupmáttaraukning undanfarinna ára mætti að hluta rekja til aukinnar framleiðni í sjávarútvegi. Það væri grunnhyggið að einstaka stjórnmálaflokkar skuli reyna að telja okkur trú um að við getum haldið uppi sömu framleiðni og hagsæld með því að taka aflaheimildir frá einum og færa til annara svo hans eigin orð séu notuð. Þetta held ég að flestir sem bera hag íslensks sjávarútvegs og atvinnulífs fyrir brjósti geti verið sammála um. Sjávarútvegsfyrirtækin eru undirstaða íslensks atvinnulífs og hryggjarstykkið í íslenska hlutabréfamarkaðnum. Því myndi innköllun veiðiheimilda bitna á hlutabréfamarkaðnum og efnahagslífinu öllu í heild sinni og atvinna margra, ekki bara þeirra sem starfa í sjávarútvegi, vera í uppnámi. Halda menn virkilega að þetta sé til þess fallið að styrkja atvinnulíf í landinu, halda menn virkilega að þetta sé til þess fallið að styrkja stöðu landsbyggðarinnar. Þá má í þessari umræðu ekki leiða hjá sér hagsmuni lífeyrissjóðanna. Margir þeirra hafa fjárfest í sjávarútvegsfyrirtækjum sem skráð eru í Kauphöllinni. Kollsteypa í sjávarútvegi myndi því klárlega bitna á lífeyrisgreiðslum til fjölmargra sjóðsfélaga í framtíðinni.

Við megum ekki láta orðaleppa eins og gjafakvóta rugla okkur í ríminu. Hver hefði átt að kaupa kvótann á sínum tíma þegar öll útgerðin var rekin með bullandi tapi um leið og takmörkun var sett á veiðina? Ég held við hljótum að vera sammála um að rétt var að láta þá spreyta sig áfram sem fyrir voru í greininni um leið og þeir tóku um leið að sér að standa undir hagræðingunni. Það held ég að liggi í augum uppi auk þess að núna þegar greininni hefur vaxið fiskur um hrygg mun hún fara að greiða aftur hluta af auðlindarentunni.

Boðskapurinn fyrir fyrningarleiðinni er í raun mun verri og hættulegri en boðskapurinn um að taka upp fjölþrepa skattakerfi eins slæm hugmynd og það nú er. Við verðum að leyfa verkunum að tala í sjávarútveginum og hætta að bjóða fyrirtækjunum og starfsfólki þeirra upp á þá óvissu sem það hefur mátt búa við á undanförnum árum. Fyrirtækin munu nú fara að greiða sérstakt gjald fyrir aðgang sinn að auðlindinni og er sú gjaldtaka umfram það sem allar aðrar atvinnugreinar búa við. Gefum sjávarútveginum frið til athafna og áræðis svo hann geti staðið undir fyrirhugaðri gjaldöku sem eigandinn, þ.e. þjóðin leggur á greinina.

Góðir fundarmenn!

Ég hef ríka sannfæringu fyrir því að við séum á réttri leið við stjórnun fiskveiða og bendi á reynslu og rannsóknir þeirri skoðun til staðfestingar. Festa um afnotaréttinn eykur virðingu fyrir hinni lifandi auðlind. Um leið skapast ríkur skilningur fyrir fjölbreytileika lífsins í sjónum og með áherslu á líffræðilega fiskveiðistjórnun gefum við þeim hlutum aukin gaum. Ég minntist hér að framan á það hversu mikilvægt það er að undirstöðuatvinnugreinin standi traustum fótum svo aðrar atvinnugreinar geti byggt á undirstöðunni. Eftir rúman mánuð verður kosið um það hvort við viljum byggja á því fiskveiðistjórnunarkerfi sem nú hefur verið fest í sessi og snúa okkur að nýjum verkefnum eins og að auka verðmæti sjávarfangs eða snúa til baka og byrja enn og aftur deilur um fiskveiðistjórnina. Ég segi blásum til sóknar.