ATH: Þessi grein er eldri en 5 ára.
02 júní 2003
/
Ræða Árna M. Mathiesen sjávarútvegsráðherra.
Ræða Árna M. Mathiesen sjávarútvegsráðherra
á sjómannadaginn 1. júní 2003
Sjómenn nær og fjær.
Ég óska ykkur og fjölskyldum ykkar innilega til hamingju með daginn.
Í nýafstöðnum alþingiskosningum voru sjávarútvegsmálin veigamikill þáttur eins og svo oft áður. Það er vel skiljanlegt, ekki síst fyrir þá sem lifa í ríkum tengslum við sjóinn og nytjar hans. Hitt er einnig ljóst að sjávarútvegsmálin skipa stóran sess í hugum alls almennings, einnig hér í þéttbýlinu við Faxaflóa. Flestir íslendingar gera sér ljósa grein fyrir því að við stöndum og föllum, sem velmegandi sjálfstæð þjóð, með skynsamlegum og hagkvæmum nytjum sjávarauðlindanna.
Meginumræðan í sjávarútvegsmálunum snérist um hvort byggja ætti áfram á núverandi aflamarkskerfi við stjórnun fiskveiðanna og innheimta jafnframt hóflegt veiðigjald eins og Alþingi hafði lögfest eftir víðtækt samráð. Hinn valkosturinn var að umturna núverandi fiskveiðistjórnunarkerfi. Stjórnarandstöðuflokkarnir lögðu allir til að teknar yrðu upp afskriftir veiðiheimilda. Ekki voru þeir þó sammála um leiðir sem voru mjög ólíkar en hraðar afskriftir og sala á uppboðsmarkaði felur auðsýnilega í sér að rekstrargrundvöllur sjávarútvegsfyrirtækja yrði settur í uppnám og afskipti hins opinbera af greininni aukin um allan helming. Ekki voru aðrar tillögur betri. Sumar illskiljanlegar og það alvarlegasta í þeim var að hunsa átti alla vísindalega ráðgjöf og raunar að slá striki yfir þá óhagganlegu staðreynd að fiskveiðiauðlindin er takmörkuð lífræn auðlind eins og við vitum öll. Einnig skar í augu sú mikla byggðakvótavæðing sem sumir boðuðu, en ég mun hér á eftir víkja að þeim vandamálum sem fylgja úthlutun hans.
Þó svo að þjóðin hafi ekki viljað bylta kerfinu þurfum við enn sem fyrr að vera opin fyrir öllu því sem til heilla getur horft á þessum vettvangi eins og öðrum þáttum þjóðfélagsmálanna. Fiskveiðistjórnunarkerfið hlýtur eðli málsins samkvæmt að vera í stöðugri endurskoðun enda er sjávarútvegsmálunum gefið gott rými stefnuyfirlýsingu nýrrar ríkistjórnar Sjálfstæðis- og Framsóknarflokks.
Þar segir að við ætlum okkur að byggja áfram á núverandi aflamarkskerfi og innheimta hóflegt veiðigjald við stjórn fiskveiða. Með veiðigjaldinu mun sjávarútvegurinn einn atvinnuvega greiða til viðbótar almennum sköttum gjald af þeim ávinningi sem nýting náttúruauðlindar gefur af sér. Veiðigjaldið verður fyrst lagt á árið 2004 og mun það nema 6% af aflaverðmæti að frádregnum helstu rekstrakostnaðarliðum og mun svo hækka í áföngum allt þar til það nær 9,5% árið 2009.
Í fyrri sjómannadagsræðum mínum hef ég fjallað um mikilvægi þess að auka þekkingu okkar og skilning á lífríki hafsins. Í því sambandi hef ég lagt áherslu á að samþætta raunvísindalega þekkingu og reynsluvísindi sem í daglegu tali eru kölluð "fiskifræði sjómannsins". Eftir því sem best verður séð hefur þessi nálgun gefið góða raun þar sem tekist hefur fyrr en ella að fá fram upplýsingar um stækkun ákveðinna fiskistofna og vil ég þá nefna ýsuna og ufsann sérstaklega til sögunnar. Ég tel hyggilegt að þessi mál verði rannsökuð enn frekar og þá í tengslum við nánari skoðun á því sem kallað hefur verið líffræðileg fiskveiðistjórnun. Nú nýverið skipaði ég nefnd til þess að fara ítarlega yfir hina líffræðilegu þætti fiskveiðistjórnunarkerfisins og skila tillögum um ráðstafanir, sem leiði til betri nýtingar á aflanum, meiri verðmæta og bætts ástands fiskistofna.
Meðal þeirra atriða, sem nefndin þarf að takast á við er hvernig beita megi veiðarfærastýringu, svæðalokunum og efnahagslegum stjórntækjum til þess að bæta gæði hráefnis, jafnframt því að vernda smáfisk og hrygningarfisk. Þá er nefndinni jafnframt ætlað að skoða hvaða áhrif einstakar stjórnunaraðgerðir geti haft á sókn fiskiskipaflotans, samsetningu fiskistofna og hvort æskilegt sé, miðað við núverandi þekkingu, að stýra veiðum eftir stofnhlutum.
Þá segir í stjórnarsáttmálanum að þróunar- og rannsóknarstarfi verði haldið áfram til að auka verðmæti sjávarfangs og er þar átt við AVS verkefnið sem þegar er komið á fullan skrið. Fiskeldi á sér tvímælalaust framtíð. Hingað til hefur athyglinni fyrst og fremst verið beint að eldi ferskvatnsfisks, s.s. lax og bleikju en við Íslendingar stöndum í fremstu röð í bleikjueldi. Víða um heim á eldi sjávardýra sér langa sögu en hefur lítið verið stundað hér við land né í helstu samkeppnislöndum okkar. Margt bendir til að þar sé mikilla breytinga von og nægir að líta til Noregs og Skotlands hvað þau mál varðar. Við viljum og þurfum að vera í fremstu röð á öllum sviðum sjávarútvegs og nytja hafsins. Þess vegna erum við þegar komnir á fulla ferð við uppbyggingu eldis sjávardýra hér við land, fyrst í stað er megin áhersla lögð á þorskeldi. Við þess nýsköpun innan atvinnuvegsins verður reynsla okkar og fiskeldi frá fyrri tíð notadrjúg. Ekki gekk allt upp þá en í dag eru aðstæður allt aðrar. Nú eru til staðar öflug sjávarútvegsfyrirtæki með mikla sérþekkingu og fjárhagslegt bolmagn til framkvæmda fyrir eigið fé. Slíku var ekki til að dreifa áður heldur var um opinbera styrki að ræða, en atvinnuvegur á slíkum grunni hefur sjaldnast náð að spjara sig. Í fiskeldismálunum hefur hið opinbera engu að síður mikilvægu hlutverki að gegna. Setja þarf leikreglur, standa að nauðsynlegu eftirliti og ekki hvað síst að efla þekkingu á sviðinu. Fiskeldið mun hafa stóru hlutverki að gegna í þeirri verðmætaukningu sem AVS verkefninu er ætlað að gefa og því mun drjúgur hluti af rannsóknafé verkefnisins fara í fiskeldisrannsóknir. Nú þegar hefur verið ákveðið að fiskeldinu verði úthlutað bróðurpartinum af því fé sem úthlutað hefur verið úr sjóðnum auk 500 tonna þorskeldiskvóta sem ætlað er að efla rannsóknir á áframeldi.
Eðli málsins samkvæmt verður fiskeldi ekki stundað að neinu marki nema það sé vítt og breitt um landið. Fiskeldið hefur alla möguleika til að stuðla að eflingu sjávarbyggða og fjölga atvinnutækifærum. Við þurfum eigi að síður að huga að fleiri möguleikum til þess. Í stjórnarsáttmálanum er getið um ýmsar leiðir sem til greina gætu komið. Einn möguleikinn væri að styrkja forkaupsréttarákvæði sveitarfélaga og lögaðila. Með því væri spornað við flutningi aflaheimilda úr einstökum byggðum. Hér er þó alls ekki hugmyndin að stuðla að endurreisn bæjarútgerða. Í stjórnarsáttmálanum er getið um fleiri mögulegar leiðir til að styrkja sjávarbyggðir t.d. að nýta tekjur af veiðigjaldi til uppbyggingar sjávarbyggða, takmarka framsal aflaheimilda innan fiskveiðiársins með því að auka veiðiskylduna sem forsvarsmenn sjómanna sem og útgerðarmanna hafa talað sameiginlega fyrir. Þá er getið um þann möguleika að auka byggðakvóta og taka upp ívilnun fyrir dagróðrabáta með línu.
Allar þessar leiðir eiga það sammerkt að vera erfiðar í útfærslu ekki síst þegar horft er til jafnræðisreglunnar. Einkum á þetta við hvað úthlutun byggðakvóta varðar. Í öll þau skipti sem byggðakvóta hefur verið úthlutað hingað til hefur blossað upp óánægja einstakra aðila með niðurstöðuna þótt ætíð hafi verið vandað til verka, ólíkum aðferðum verið beitt og tekið mið af fyrri reynslu. Vandamálið er að það geta ekki allir fengið að njóta slíkrar úthlutunar og hún verður alltaf að einhverju leyti matskennd. Líklegt má telja að auðveldara verði að koma við almennum leikreglum hvað línuívilnunina varðar en þessi mál eiga öll eftir að skoðast nánar í sjávarútvegsráðuneytinu.
Þá skal þess getið að í stjórnarsáttmálunum er fjallað um að sett verði ákvæði þess efnis í stjórnarskrá að auðlindir hafsins séu sameign þjóðarinnar. Þetta ákvæði hefur raunar um árabil verið upphafssetning fyrstu greinar fiskveiðistjórnunarlaganna. Hvort sem slíkt ákvæði er í stjórnarskrá eða ekki liggur fyrir að miðin innan lögsögunnar eru sameign íslensku þjóðarinnar þó einstakir aðilar fari með handhöfn skilgreindra réttinda.
Stefnuyfirlýsingin færir okkur sem að málefnum sjávarútvegsins vinnum margt að sýsla sem er ánægjulegt því enn er í fullu gildi það sem skáldið sagði, að allt líf væri ásókn eftir hreyfing og krafti.
Þó ég hafi hér í ræðu minni lagt áherslu á innlend málefni þá höfum við mikilla hagsmuna að gæta í alþjóðlegu tilliti. Fyrir það fyrsta kemur stærsti hluti gjaldeyristekna okkar frá sölu sjávarafurða um heim allan. Þá höfum við einnig umtalsverðra hagsmuna að gæta á alþjóðlegum veiðisvæðum utan efnahagslögsögunnar.
Nýtingu nokkurra mikilvægra fiskistofna deilum við með nágrönnum okkar við Norður Atlantshafið og á þetta m.a. við um þá stofna uppsjávarfiska sem við erum hvað háðust, norsk-íslenska síld, loðnu og kolmunna. Samvinna þeirra landa sem veiðarnar stunda er nauðsynleg til að ábyrg stjórn veiðanna sé tryggð. Því miður er það svo að ekki hefur samist um stjórnun veiða úr neinum þessara þriggja stofna fyrir árið í ár og er það í fyrsta skipti um árabil sem samningar eru ekki í gildi um stjórn veiða á síld og loðnu.
Ástæður þessa eru uppsögn Noregs á samningi strandríkjanna fimm um veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum, en sá samningur hefur verið framlengdur árlega frá 1996. Í framhaldi af uppsögninni hefur Noregur sett fram kröfur um aukningu hlutdeildar sinnar í veiðum úr stofninum úr 57% í 70% og lækkun hlutdeildar annarra samningsaðila að sama skapi. Stærstan hluta þessarar aukninga hugðust Norðmenn reyndar taka af hlutdeild Íslands en í tillögunni fólst að hlutdeild Íslands lækkaði úr 15,54% í 8,66% eða um tæplega helming. Þessa kröfu setja Norðmenn fram þrátt fyrir að forsendur hafi í engu breyst frá því að samningurinn var fyrst undirritaður árið 1996. Það er ástæðulaust að rekja það í löngu máli hvers vegna hugmyndum Noregs var alfarið hafnað af íslenskum stjórnvöldum.
Settar hafa verið einhliða reglur um veiðar Íslands úr norsk-íslenska síldarstofninum og er íslenskum skipum heimilt að veiða rúmlega 110 þús tonn . Þessi stjórnun byggir á ráðgjöf ICES og þeirri hlutdeild sem Íslandi hefði verið ætluð ef samningur strandríkjanna fimm hefði verið framlengdur. Þar sem samningar hafa ekki náðst um stjórn veiðanna hafa íslensk skip ekki heimild til veiða innan Lögsögu Noregs eða Jan Mayen, veiðarnar eru hins vegar heimilar innan íslenskrar og færeyskrar lögsögu, svo og á alþjóða hafsvæðinu og við Svalbarða. Ljóst er að við munum láta reyna á rétt okkar til veiða við Svalbarða og eru íslensk stjórnvöld tilbúin til að gera það fyrir alþjóðadómstólum komi til þess að Norðmenn hindri íslensk skip í því að veiða síld á svæðinu.
Ólöglegar veiðar erlendra skipa á úthafinu er vandamál sem sífellt ágerist og hefur nú skotið upp kollinum hér á Norður Atlantshafinu í meira mæli en áður. Þannig virðast skip sem ekki hafa til þess heimildir veitt um þriðjung þess sem ráðlagt var að veitt væri af úthafskarfa á síðasta ári. Ljóst er að bregðast þarf við þessum vanda af krafti þannig að unnt sé að sporna við þessari þróun og munum við Íslendingar leggja meiri áherslu á þetta atriði í alþjóðlegu tilliti.
Tilheyrendur góðir. Sjómannsstarfið hefur mjög verið rómað í ljóðum og frásögnum í gegnum aldirnar. Margt er breytt og sem betur fer, því áður urðu menn að leggja líf sitt og limi í hættu nánast upp á hvern dag þegar sjórinn var sóttur á opnum bátum fyrir hafnlausum ströndum. Síðar komu til vélbátar og síðutogarar og loks þau glæsilegu skip sem við þekkjum í dag. En þrátt fyrir þessar miklu breytingar í skipum og búnaði þá stendur það óhaggað að fiskur verður ekki á land dreginn nema fyrir tilstuðlan íslenskra sjómanna. Þess vegna eruð þið sjómenn góðir, nú sem fyrr, kjölfestan í sjávarútvegi okkar Íslendinga. Það mun aldrei breytast!
Ég vil að lokum færa sjómönnum og fjölskyldum þeirra þakkir fyrir þeirra mikilvæga starf og ítreka árnaðaróskir mínar á þessum hátíðisdegi.