ATH: Þessi grein er eldri en 5 ára.
03 október 2003
/
Aðalfundur Samtaka fiskvinnslustöðva 3. október 2003.
Ræða Árna M. Mathiesen á aðalfundi SF 3. október 2003.
Ágætu fundarmenn
Á aðalfundi Samtaka fiskvinnslustöðva fyrir ári síðan fjallaði ræða mín um ógnanir og tækifæri í sjávarútvegi og því finnst mér ánægjulegt að pallborðsumræðum á fundi samtakanna í ár skuli hafa verið valin einmitt þessi yfirskrift. Ég reifaði efnið annars vegar út frá þáttum sem við höfum lítil sem engin áhrif á eins og duttlunga neytenda og síbreytileika náttúrunnar og hins vegar út frá þeim tækifærum sem við höfum og möguleikum sem við ráðum yfir eins og rekstrarumgjörð fyrirtækjanna og tækniþróun. Í dag mun ég að mestu láta öðrum eftir að fara yfir ógnanirnar sem sjávarútvegurinn stendur frammi fyrir en einskorða mig við tækifærin sem blasa við. Þar mun ég einkum líta til þriggja þátta; í fyrsta lagi mikilvægi útrásar, í öðru lagi aðgerðir til að auka virði sjávarfangs sem ekki hvað síst felst í eldi sjávardýra og í þriðja lagi samspili aukinna aflaheimilda í einstökum tegundum og markaðssókn.
Á Íslandi búa tæplega 300 þúsund manns. Við erum því örþjóð en hins vegar ráðum við yfir efnahagslögsögu sem spannar um 760 þúsund ferkílómetra og þar er að finna ein auðugustu fiskimið heims. Það er engum blöðum um það að fletta að okkur hefur í heildina séð heppnast prýðilega að nytja fiskimiðin umhverfis landið auk þess sem við höfum verið vakandi fyrir þeim möguleikum sem veiðar á fjarmiðum færa okkur. Því er það engin furða þó að á sviði sjávarútvegs sé litið á okkur sem stórþjóð. Við veiðum þó ekki þjóða mest en 11 þjóðir draga meiri afla að landi en við. Sjávarútvegsfyrirtæki okkar eru heldur ekki nein fjárhagsleg stórveldi í alþjóðlegum samanburði þó okkur þyki þau öflug og sumum jafnvel um of þegar við horfum til þeirra í innlendum samanburði. Engu að síður hafa sum þeirra sýnt mikið þor og áræðni í að sækja fram erlendis. Slíkt er mikið ánægjuefni þar sem slík útrás flytur út sérþekkingu, eflir jafnframt reynsluþekkingu sem er fljót að skila sér inn í efnahagslífið hér heima og kemur þannig öllum Íslendingum til góða.
Mikil hreyfing hefur verið í íslensku viðskiptalífi undanfarnar vikur og hafa mörg stórtíðindin borist úr þeirri áttinni. Hlutirnir hafa verið að gerast hraðar en áður þar sem við höfum séð að viðskiptablokkir sem staðið hafa traustum fótum í langan tíma hafa riðlast. Nýir menn með nýjar áherslur hafa tekið að sér stór hlutverk á sviði atvinnulífsins. Ekki er það mitt að hafa skoðun á einstaka breytingum í íslensku viðskiptalífi en þó vil ég taka fram að ég tel að þær séu merki um að hinn frjálsi markaður er lifandi og ýtir undir áræðni og djörfung í viðskiptalífinu. Það er hreyfing og kraftur í þessu öllu og framsækni einstaklinganna er lítilli þjóð eins og okkar afar dýrmæt og skapar óteljandi sóknarfæri. Það er eðlilegt að við keppum í viðskiptum innanlands og það er jafnframt eðlilegt að við keppum á erlendri grundu. Það breytir því þó ekki að það getur verið mikils virði að íslensk fyrirtæki sem eru a.m.k. ennþá lítil í alþjóðlegu samhengi, standi saman að því að vinna markaði erlendis.
Ég hefur áður komið inn á það hér á þessum vettvangi að í sjávarútvegsráðuneytinu hefur verið unnið markvisst að því að auka virði sjávarfangs. Hér er ég að vísa til AVS-verkefnisins. Ráðuneytið hefur auðvitað stutt slíka viðleitni alla tíð, s.s. í gegnum stofnun eins og Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins. Í þessu tilfelli má segja að aðkoman sé önnur. Upphaf AVS-verkefnisins má rekja til fundar sem haldinn var í Borgarnesi af Samstarfsvettvangi sjávarútvegs og iðnaðar en þar komu saman aðilar úr iðnaði tengdum sjávarútvegi og svo auðvitað fulltrúar frá útgerð og vinnslu. Tilgangurinn var að leita leiða til að efla og flýta þróun sem eykur vinnsluvirði sjávarfangs. Í framhaldi af þeim fundi var ákveðið að hleypa fyrrgreindu verkefni af stokkunum. Niðurstaðan varð sú að stofnaður var AVS rannsóknasjóður sem hefur það hlutverk að standa að fimm ára átaki til þess að auka virði sjávarafurða. Í fjárlagafrumvarpinu er síðan gert ráð fyrir 100 m.kr. framlagi til AVS-rannsóknasjóðsins en auk þess er þess vænst að á næsta ári komi aukið fjármagn annarsstaðar frá.
AVS-verkefnið sýnir að mínu mati hvernig aðilar innan sjávarútvegsins og víðar geta tekið höndum saman í þeim tilgangi að ná fram bættum hag sem kemur síðan þjóðinni allri til góða.
Í AVS-verkefninu hefur markið verið sett á að útflutningsverðmæti sjávarafurða vaxi verulega fram til ársins 2012, þar er fiskeldinu ætlað að leggja fram verulegan skerf.
Þetta er ekki í fyrsta sinn sem menn hafa haft uppi miklar væntingar þegar fiskeldið er annars vegar og eflaust setur hroll að sumum þegar þeir minnast hins svokallaða fiskeldisævintýris sem reið hér yfir á níunda áratugnum. Hins vegar skulum við ekki líta svona á málin! Þvert á móti reynslan er til að læra af henni og hvar stæðum við í vísindum og þekkingu ef aldrei hefðu verið gerðar tilraunir og sumar kostnaðarsamar. Skal ég nú skýra mál mitt ögn nánar. Þá er fyrst til að taka að grunngerð atvinnuvegarins, sjávarútvegs, er allt önnur í dag en hún var á níunda áratugnum. Fyrirtækjunum hefur vaxið fiskur um hrygg og þeim er nú ætlað að hafa alla forystu um uppbyggingu þessa atvinnuvegs en ekki hinu opinbera eins og áðar var í allt of ríkum mæli. Hið opinbera mun þó hafa hlutverki að sinna, þannig kappkostum við í sjávarútvegsráðuneytinu að hafa forystu um að móta meginstefnu og setja atvinnugreininni trausta regluumgjörð í nánu samstarfi við greinina sjálfa. Hitt er ekki síður mikilvægt að hið opinbera stuðli að uppbyggingu þekkingar á þessu sviði. Þar munu styrkir úr AVS-rannsóknasjóðnum reynast mikilvægir, auk starfsemi þeirrar sem fram fer á vegum Hafrannsóknastofnunarinnar, Rannsóknastofnunar fiskiðnaðarins og hjá skólastofnunum landsins , s.s. við Hólaskóla og Háskólann á Akureyri en við báðar þessar stofnanir hefur ráðuneytið átt gott samstarf, m.a. á vettvangi AVS-verkefnisins.
Hingað til hefur meira afli verið beint að eldi ferskvatns- en sjávarfisks og mun meiri þekking er þannig til staðar um t.d. laxeldi heldur en þorskeldi. Gildir þetta bæði um erlenda sem innlenda þekkingu. Hvað varðar uppbyggingu þorskeldis getum við þó mikið lært af laxeldinu. Bæði hvað varðar yfirfærslu þekkingar og þróunar í markaðsmálum. Í laxeldinu er t.d. þekkt hvernig verðið hrundi þegar hin gríðarlega framleiðsla Chile-manna flæddi inn á Evrópumarkaðinn. Þannig varð dýr lúxusmatur eins og lax allt í einu að tiltölulega ódýrum hversdagsmat. Þetta hefur breytt öllum rekstrarforsendum laxeldis. Auk þess sem þessi mikla magnframleiðsla hefur aukið umhverfisálagið mikið þar sem framleiðslan fer fram. Af þessu verðum við að læra og hafa inntak sjálfbærrar nýtingar að leiðarljósi í fiskeldinu rétt eins og í fiskveiðum okkar. Hvað þorskeldið varðar verðum við að sækja fram, sú stefna hefur nú verið mótuð að leggja áherslu á að koma upp kynbættum eldisstofni þorsks og stuðla þannig að því að þorskeldið verði sem allra fyrst starfrækt sem aleldi, þ.e. eldisferillinn spanni allt frá hrognastigi til sláturfisks. Fyrstu árin getur þó reynst vel að afla reynslu með hinu svokallaða áframeldi, þar sem smáþorskur er fangaður og alinn í sláturstærð í kvíum.
Við þurfum jafnframt að vera þess meðvituð að í þorskeldinu eða í eldi á hvítfiski yfirleitt bíður okkar hörð samkeppni, ekki hvað síst frá Chíle-mönnum sem nú eru hvað óðast að þróa eldi sitt á lýsingi. Við því er ekkert að gera annað en einfaldlega að gera betur. Mikil reynsla okkar á hvítfiskmörkuðunum erlendis mun reynast ómetanleg auk þess sem við erum ekki að fást við sölu með einhvern hverfulan lúxusmat sem fólk getur einn góðan veðurdag fengið leið á. Heldur erum við að fást við að selja hversdagsmat sem í sjálfu sér er lúxusmatur að hollustu til og gæðum en í eðli sínu þannig að enginn fær leið á honum.
En úr þorskinum yfir í ýsuna. Eins og flestir fundarmenn vita þá varð mikil aukning á ýsukvóta á yfirstandandi fiskveiðiári. Aukin ýsugengd hefur reyndar verið víðar en á Íslandsmiðum og nægir okkur að horfa til granna okkar í Færeyjum í því sambandi. Þetta er auðvitað ánægjuleg þróun en markaður ýsunnar er viðkvæmur sökum þess hve þröngur hann er og við höfum mátt horfa upp á það að verð hennar hefur lækkað mikið að undanförnu. Flestir þeir hagsmunaaðilar sem ég ræddi við töldu að við ættum að nýta þessa aukningu til frekari markaðssóknar fyrir ýsuna en ekki að takmarka veiðar á henni til þess að halda uppi verði. Vonandi eigum við eftir að glíma við slík úlausnarefni samfara aukningu aflaheimilda í fleiri tegundum Aukningin í ýsunni gæti endurspeglað það sem koma skal þegar eldisfiskur í þeim tegundum sem við erum að nýta kemur inn á markaðinn. Þetta er því einhverskonar próf eða kannski æfing fyrir það sem koma skal og spennandi verður að sjá hvernig okkur tekst til.
Góðir fundarmenn!
Í athyglisverðri ræðu Björgólfs Guðmundssonar, formanns bankaráðs Landsbankans, við opnun útibús bankans í Lúxemborg er sett fram góð hugmynd um samvinnu fyrirtækja á erlendri grundu þar sem hann segir vaxtarskilyrði íslensks atvinnulífs og þar með aukna velferð sé ekki að finna í garði nágrannanna hér á Íslandi; "tækifærin eru á erlendri grundu". Og síðan skýrir Björgólfur hvernig íslenskir bankar og fjármálafyrirtæki eigi samleið í útrásinni og að hann sjái það fyrir sér að í framtíðinni muni þessir aðilar taka höndum saman ásamt íslenskum fyrirtækjum og fara í landvinning í Evrópu og jafnvel víðar. Fleiri forystumenn á íslenskum fjármálamarkaði hafa talað á sama veg og vil ég nafngreina sérstaklega þá Bjarna Ármannsson, bankastjóra Íslandsbanka og Hreiðar Már Sigurðsson forstjóra Kaupþings Búnaðarbanka.
Óhætt er að segja að sjávarútvegurinn hafi verið í forystusveit íslenskrar útrásar allt frá því hún hófst á sínum tíma. Í upphafi útrásarinnar tóku sjávarútvegsfyrirtækin sig saman, eða kannski öllu heldur voru látin taka saman höndum, þar sem allur útflutningur þeirra var skilyrtur því að flytja út í gegnum ákveðna aðila. Þó svo að þetta hafi verið langt frá því að vera með þeim hætti sem við myndum samþykkja í dag er óhætt að segja að þetta fyrirkomulag hafi þó gefið ákveðið sóknarfæri. Útrásarfyrirtæki, þ.e. sölufyrirtækin höfðu í skjóli þessa fyrirkomulags heilmikinn styrk til markaðssóknar og bjuggu við stöðugt umhverfi heima fyrir, sem tryggði nauðsynlega þolinmæði og festu sem starf af þessum toga krefst. Síðar þegar frelsi var komið á í útflutningi sjávarafurða var því til staðar mikil þekking sem nýir aðilar gátu byggt á, jafnframt því að koma fram með nýjar hugmyndir sem skópu ný sóknarfæri. Þetta höfum við séð með áþreifanlegum hætti og þarf ekki annað en að horfa til útflutnings á ferskum fiski því til staðfestingar. Við höfum á síðustu árum séð nokkur dæmi þess að útrás er alls ekki einföld og margar hættur sem þarf að varast. Í sumum tilfellum er því eflaust um að kenna að fjárhagslegt úthald hefur ekki verið nægilegt en í öðrum tilfellum hefur það verið til staðar en útrásin mistekist af einhverjum öðrum orsökum. Það er í því mikilvægt að formaður bankaráðs Landsbankans skuli boða aðkomu bankans til frekari útrásar með svo skýrum hætti. Bankarnir eru ekki aðeins nauðsynlegir fjárhagslegir bakhjarlar heldur getur sérfræðikunnátta á einstökum mörkuðum skipt sköpum fyrir þau fyrirtæki sem hugsa út fyrir landsteinanna.
Því má spyrja geta stjórnvöld með einhverjum hætti ýtt undir frekari útrás? Það er engum vafa undirorpið að útrásin verður að hvíla á herðum fyrirtækjanna og fjármálastofnana. Hins vegar er það svo í mörgum löndum þar sem tækifæri liggja í veiðum og vinnslu þá ríkja aðrir siðir og annað stjórnarfar en við eigum að venjast. Hjá slíkum þjóðum getur forsenda viðskipta verið sú að samvinna við fagráðuneyti viðkomandi lands sé nauðsynleg til að af viðskipti geti orðið. Ég vil því við þetta tækifæri lýsa því yfir að sjávarútvegsráðuneytið mun ræða við hlutaðeigandi aðila um það hvort og með hvaða hætti það geti best greitt fyrir aukinni útrás íslenskra fyrirtækja í sjávarútvegi.
Ágætu fundarmenn!
Það er bjart framundan í íslensku efnahagslífi. Eins og fram hefur komið hjá fjármálaráðherra við kynningu á frumvarpi til fjárlaga fyrir árið 2004 þá verður mikill hagvöxtur hér á næstu árum. Með fjárlagafrumvarpinu nú var jafnframt í fyrsta sinn lögð fram áætlun sem byggir á pólitískri stefnumörkun ríkisstjórnarinnar fyrir yfirstandandi kjörtímabil. Það er skylda okkar að nota góðærið sem framundan er til þess að sá fræjum sem gefa okkur uppskeru til lengri tíma. Góðærið sem framundan er mun ekki vara að eilífu og því verðum við að búa þannig um hnútana að ekki verði bakslag í efnahagslífinu þegar yfirstandandi framkvæmdatímabili líkur. Það er trú mín að sú útrás og sú mikla gerjun sem nú á sér stað í atvinnulífinu á Íslandi muni eiga mikinn þátt í að gera okkur þetta kleift og því getum við verið bjartsýn á framtíðina.