Ræða sjávarútvegsráðherra á aðalfundi Landssambands smábátaeigenda.

16. október 2003.


Ræða Árna M. Mathiesen á aðalfundi Landssambands smábátaeigenda á Grand Hótel 16. október 2003.
Fundarstjóri, formaður, ágætu fundarmenn!

Á undanförnum árum hafa skilyrði í hafinu verið að breytast nokkuð ört og bendir margt til þess að við séum að fara inn í nýtt hlýsjávarskeið. Almennt telja menn að slíkt ástand auki framleiðni í hafinu og stuðli að uppbyggingu botnfisksstofnanna ef rétt er á málum haldið. Ég veit að þið smábátasjómenn hafið orðið áþreifanlega varir við breytingarnar þar sem útbreiðsla ýsu er allt önnur og meiri en við höfum átt að venjast á undanförnum árum. Þá hefur mér skilist á ykkar mönnum að sama megi segja um þorskinn þ.e.a.s. að hann sé mun dreifðari en síðustu ár og vonandi ganga eftir spár um sterka árganga sem koma inn í veiðistofninn á næstu árum. Breyting á hitafari sjávar þarf þó ekki alltaf hafa jákvæð áhrif því dæmi eru þess að aukinn hiti hafi slæm áhrif á útbreiðslu annara stofna eins og til dæmis loðnustofninn sem aftur getur dregið úr fæðuframboði þorsksins. Þá hefur útbreiðsla kolmunna og síldar verið að breytast.

Jafnvel þótt við teljum okkur sjá fram á bjartari tíma hvað varðar okkar helstu fiskistofna þá stöndum við frammi fyrir þeirri staðreynd að sókn okkar hefur um langt skeið verið mjög þung. Skemmst er að minnast ofmatsins sem leiddi til þess að veiðihlutfall okkar í þorski varð einfaldlega of hátt. Ef batinn í þorskstofninum verður jafn mikill eins og við gerum okkur vonir um er afar brýnt að fara varlega í aukningu aflaheimilda, og líta til þeirra tækifæra sem slík aukning gefur okkur til frekari uppbyggingar og styrkingar stofnsins.

Góðir fundarmenn!
Það hefur lengi loðað við að umræða um veiðar og sókn smábáta sé æði lífleg. Á því hefur ekki orðið nein breyting frá því að við hittumst hérna síðast fyrir rétt um einu ári. Það dylst engum að smábátaútgerð hefur stóreflst á undanförnum árum og um leið hefur yfirbragð þessarar útgerðar breyst. Hvern hefði órað fyrir því fyrir einungis nokkrum árum, að trillurnar, bátar undir 6 tonnum, yrðu komnar með vélar að afli yfir 400 hestöfl og gengju meira en 20-30 sjómílur á klukkustund. Og hver hefði trúað því að trillur færu að sækja á svipuð mið og togarar þó það heyri í raun til undantekninga. Enda er hér ekki um að ræða þessar litlu hæggengu en taktföstu trillur sem allir Íslendingar minnast, heldur eitthvað allt annað, sannkallaða ofurbáta. Þó megum við ekki ofmeta þessi skip, hvað öryggi varðar.

Þróun þessa sáu fáir eða engir fyrir sem best sést á því að í dagakerfinu eru engar takmarkanir settar á vélastærð. Menn töldu væntanlega að stærð bátanna væri nægilega takmarkandi. Niðurstaðan er hins vegar sú að margir smábátanna, með tvo menn innanborðs fiska jafn mikið magn og gömlu vertíðarbátarnir gerðu áður. Munurinn er bara sá að á þeim voru u.þ.b. fjórfalt fleiri í áhöfn.

Hvers vegna hefur þessi öra þróun orðið hjá smábátunum. Á því eru auðvitað margar skýringar. Aðgangur að fjármagni er allt annar og auðveldari en áður var, fiskverð hefur jafnframt verið gott undanfarin ár, veiði góð og þekking á þessu sviði vaxið hröðum skrefum. Jafnframt má öllum ljóst vera að stjórnvöld hafa í gegnum tíðina horft til þess að smábátaútgerð hefur eflt einstök byggðarlög út um allt land og þá ekki hvað síst í þeim byggðarlögum sem afskekktust eru eins og fyrir austan og vestur á fjörðum. Í ljósi þessa hafa þingmenn verið viljugir til þess að láta aðrar leikreglur gilda fyrir smábátaútgerð en aðra útgerðarflokka.

Hagsmunaaðilar sem gera út annars konar skip hafa eðlilega verið gagnrýnir á þessa sérmeðferð og talið óeðlilegt að sömu leikreglur gildi ekki fyrir alla og mótmælt þegar aflaheimildir hafa með kerfisbundum hætti verið færðar frá einum útgerðarflokki til annars. Þeir hafa bent á að með því sé verið að skekkja samkeppnisstöðu útgerðaraðila sem leiði af sér óhagkvæmni í greininni þegar til lengri tíma er litið. Ekki ætla ég mér hér að gerast dómari í þessu máli en hitt veit ég að rétt er að smábátar hafa hlotið aðra málsmeðferð hjá þinginu í skjóli þess að þingmenn hafa talið þá efla byggðirnar.

Í nokkurn tíma hefur verið rætt um meinta óhagkvæmni línuveiða miðað við veiðar með öðrum veiðarfærum m.a. hafa smábátútgerðarmenn haft orð á þessu í fjölmiðlum. Rök með línuveiðum hafa þó verið talin þau að þær væru æskilegri fyrir lífríki hafsins, þ.e. vistvænni en aðrar veiðar og skapi um leið aukna atvinnu, a.m.k. hjá þeim aðilum sem beita í landi. Í því sambandi er vert að hafa í huga að beitingu í landi fylgir kostnaður fyrir útgerðirnar og það er ekki tilviljun að sífellt fleiri útgerðarmenn smábáta kjósa að beita línu í svokallaðri beitingartrekt úti á sjó. Þá má það ekki gleymast að sé staðreyndin sú að línan sé æskilegra veiðarfæri en þau sem dregin eru eftir botninum skiptir engu máli hversu stórt skipið er sem línuna notar. Þessi rök eiga því við fleiri skip en bara smábáta. Enda verður sú staðreynd ekki umflúin að það getur reynst erfitt að treysta eingöngu á hráefnisöflun af smábátum. Á Íslandi geta veður verið válynd og stóran hluta ársins gefur ekki á sjó fyrir minni báta dögum saman. Stóru beitingavélaskipin geta hins vegar róið nánast í hvaða veðri sem er og skilað afla sínum vikulega í land. Fiskur af þessum skipum hefur þótt afar gott hráefni enda mikið lagt í meðferð aflans um borð.

Því hefur líka verið haldið fram í þessari umræðu,af smábátasjómönnum, að útgerðin hljóti að vera hæfust til þess ákveða með hvaða hætti hún sækir gull í greipar ægis og hvaða veiðarfæri sé hagkvæmast. Því beri að afnema veiðarfærakvaðir og stóla á algilt samræmt skipulag fiskveiða. Með öðrum orðum að smábátar sem nú eru bundnir við línu eða handfæri geti farið á net eða snurvoð.

Í þessu ljósi hlýtur meginspurningin að vera, sem allir ærlegir menn tengdir sjávarútvegi þurfa að svara: Gengur það upp að einn útgerðarflokkur sæki til sín veiðiheimildir umfram aðra í krafti þess að það efli byggðirnar og í framhaldinu sé það ekkert tiltökumál að hleypa viðkomandi aðilum inn í almenna kerfið? Hvernig er það, hætta þá byggðirnar að skipta máli og voru þau rök aðeins notuð sem skálkaskjól svo einstakir aðilar kæmust yfir aflaheimildir umfram aðra? Þá er og ekki síður vert að velta því fyrir sér hvort ríkið, og er þá átt bæði við löggjafarvaldið og framkvæmdavaldið, hafi með gerðum sínum beinlínis stuðlað að óhagkvæmri útgerð í hinum smærri og veikari byggðum með undanþágum frá megin skipulagi fiskveiða. Og er það svo á sömu forsendum sem mönnum finnst sjálfsagt að halda áfram á sömu braut? Er ég þá, eins og fundarmenn vita, að vísa til væntanlegrar línuívilnunar sem unnið er að í ráðuneytinu í dag.

Hvað línuívilnun varðar þá hefur sjávarútvegsráðuneytinu borist mótmæli víðsvegar af landinu og frá ýmsum hagsmunaaðilum. Vélstjórafélag Íslands hefur mótmælt hverskonar sértækum aðgerðum stjórnvalda við úthlutun aflaheimilda, hvort sem fiskurinn er veiddur á línu eða önnur veiðarfæri. Jafnframt benda vélstjórar á að heildarhlutdeild smábáta í afla hafi aukist jafnt og þétt á kostnað annarra útgerðarflokka. Trúnaðarmannaráð Sjómannafélags Reykjavíkur hefur tekið undir mótmæli sem fram hafa komið um línuívilnun og krefjast þess að allir sjómenn sitji við sama borð. Sambandsstjórn Farmanna- og fiskimannasambands Íslands mótmælir hverskonar sértækum aðgerðum stjórnvalda við úthlutun aflaheimilda og bendir á að aflahlutdeild smábáta hafi aukist stöðugt á kostnað annarra og slík mismunum sé með öllu ólíðandi. Öll þekkjum við svo afstöðu LÍÚ í þessu máli auk þess sem yfir tíu félög útvegsmanna víða af landinu hafa mótmælt harðlega öllum áformun um að tekin verði upp sérstök línuívilnun. Undirstrika félögin að því fylgi mismunun þar sem tekið er af einum til þess að færa öðrum. Þá hafa einstök sveitarfélög lýst yfir áhyggjum sínum af línuívilnun eins og Vestmannaeyjar og Fjarðarbyggð. Í umræðunni hefur gjarnan verið bent á að margir þeir aðilar sem komi til með að njóta línuívilnunar hafi þegar fengið bætur í varanlegum kvóta eða aflahlutdeild frá þeim tíma sem línutvöföldun var aflögð. Í ljósi alls þessa og af ýmsum öðrum orsökum sem ég hef farið yfir í fjölmiðlum, þá hljóta allir að vera sammála því að málið er flóknara heldur en það kann að virðast við fyrstu sýn og það veitir ekkert af því að gefa sér góðan tíma til að vinna vel að málinu. Það verður að setja fram með skýrum hætti hver markmið ívilnunar eru og hvernig við ætlum að ná þeim markmiðum.

Ágætu fundarmenn!

Það bendir allt til þess að bjart sé framundan í íslensku efnahagslífi og að sú þensla sem menn óttuðust muni ekki ganga eftir. Atvinnuástand er gott og afkoma ríkissjóðs er góð. En þótt ástand sé gott á einum tíma þá mega menn aldrei gleyma að hugsa fram á veginn. Aðilar í sjávarútvegi hafa mikið verið að spá í tækifæri og ógnanir í atvinnugreininni. Menn hafa einkum bent á tvennt sem okkur stafar sýnileg ógn af. Annars vegar er um að ræða samkeppnina frá Kína og hins vegar fiskeldið. Bæði þessi atriði eru raunveruleg ógn þar sem Kínverjar hafa bætt vinnsluaðferðir sínar með þeim hætti að verkun þeirra er farin að standast samanburð við það sem best þekkist í Evrópu. Þá er hvítur eldisfiskur þegar farinn að vera ógn við bolfiskinn á okkar helstu mörkuðum. Í þessu samhengi hljómar það undarlega að við skulum vera að eyða kröftum okkar í að deila um ýmis mál sem vissulega verða að teljast til smámála í þessu samhengi. Afkoma allra í greininni, hvar í útgerðarflokki sem þeir standa, grundvallast á því verði sem við fáum fyrir afurðirnar. Yfir þeirri staðreynd verðum við að vera vakin og sofin og svara samkeppni og ógnunum með öllum tiltækum ráðum. Ísland er í raun stórveldi þegar kemur að fiskveiðum og það er víða horft til þess sem við erum að gera í sjávarútvegi. Við erum stolt af þessari stöðu og ætlum okkur halda henni um ókomin ár.