FFSI þing

Mikil breyting hefur orðið á íslensku þjóðfélagi allt frá þeim tíma sem útgerð þilskipa hófst hér við land á 19 öldinni. Ég hef áður minnst á það að sjávarútvegurinn er sá atvinnuvegur á Íslandi sem skóp fjármagnið sem þurfti til þess að við gætum hafið okkur til flugs í efnahagslegu tilliti. Við höfum haldið fluginu síðan þótt oft hafi verið ókyrrð í lofti enda höfum við gengið í gegnum mörg breytingaskeið á leið okkar. Hér er hvorki staður né stund til þess að fara yfir þær breytingar en óhætt er að segja að mesta framfaraskeiðið standi enn yfir. Frá því 1991 hefur verið unnið markvisst að því að koma íslensku viðskiptaumhverfi í fremstu röð meðal þjóða heimsins. Mikill árangur hefur náðst í þessa veru. Við erum nú í 9 sæti yfir samkeppnishæfustu þjóðir heims samkvæmt flokkun World Economic Forum. Íslendingar standa öðrum þjóðum framar þegar kemur að upplýsinga- og fjarskiptatækni og eru í fremstu röð hvað varðar gæði opinberra stofnana. Samkvæmt sömu heimildum þá eru sterkustu stoðir Íslands hvað samkeppnishæfni varðar lítil spilling og sterkir innviðir þjóðfélagsins. Ríkið hefur með markvissum hætti dregið sig út úr rekstri fyrirtækja á samkeppnismarkaði og skattar hafa verið lækkaðir. Leikreglur markaðarins hafa verið færðar til nútímalegs horfs, þar sem þær hafa verið einfaldaðar og gerðar gegnsæjar. Þetta er jafnframt staðfest í nýjustu skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins en þar segir að hraða aðlögun hagkerfisins að breyttum aðstæðum megi fyrst og fremst rekja til þeirra umfangsmiklu skipulagsbreytinga sem stjórnvöld hafa beitt sér fyrir og hagstjórnar sem hefur miðað að því að tryggja stöðugleika í efnahagsmálum.

Breyttum og nýjum reglum fylgir aukin ábyrgð einstaklinganna og þeirra sem standa í brúnni hjá íslenskum fyrirtækjum, ekki síst almenningshlutafélögum sem axla mikla ábyrgð. Þegar löggjöf viðskiptalífsins breytist með jafn örum hætti til frjálsræðis eins og hér hefur orðið raunin þá er ekki hægt að setja inn fyrirvara um alla skapaða hluti. Þess á heldur ekki að þurfa. Þjóðfélagið tekur mið af mun fleiri þáttum en þeim sem skráðir eru í lög og að mínu mati eiga lagareglurnar frekar að vera færri en fleiri og umfram allt skýrar. Sá drifkraftur sem verið hefur á Íslandi í samanburði við önnur lönd Vestur Evrópu er grundvallaður á þessari hugmyndafræði. Þeir sem stjórna ferðinni í íslensku þjóðfélagi verða að gæta þess að ögra ekki umhverfi sínu og löggjafanum ekki með þeim hætti að löggjafinn sjái sig knúinn til þess að setja lög á lög ofan. Of mikið reglubákn fyrir íslenskt viðskiptalíf gerir ekkert annað en að draga úr frumkvæði, áræðni og möguleikum einstaklinganna.

Frumkvæðið og áræðnin má þó ekki leiða til fífldirfsku. Að undanförnu hefur mikið verið rætt um árangurstengingu launa, ekki síst í tengslum við svo kallaða kaupréttarsamninga. Í sjálfu sér þarf ekki að vera neitt óeðlilegt við slíka samninga. Það þekkja sjómenn allra best en árangurstenging launa á við alla þá sjómenn sem stunda fiskveiðar frá Íslandi. Laun áhafnar ákvarðast af fyrirfram ákveðnu kerfi um hlutdeild í aflaverðmæti skipsins. Margar breytur hafa síðan áhrif á verðmætið eins og magn, gæði aflans og færni áhafnar auk ýmissa utanaðkomandi þátta eins og ákvörðun aflamarks, staða markaðarins og skráning gengisins svo eitthvað sé nefnt.

Kaupréttasamningarnir byggja að sumu leyti á sömu forsendum nema hvað það eru fáar sem engar fyrirfram skýrar reglur sem um þá gilda. Þeir virðast í mörgum tilvikum einungis eiga við hluta starfsmanna viðkomandi fyrirtækja og virka sem bónus ofaná grunnlaun þeirra sem yfir réttinum ráða. Þessum sérréttindum fylgja óneitanlega ýmsar spurningar. Sú sem brennur einna helst á mér er hversu miklu ræður starfsfólk fyrirtækjanna um afkomuna og hversu miklu ráða utanaðkomandi þættir um árangur þeirra, svo og hitt hvort hugmyndafræðin á bakvið kaupaukana geri menn óeðlilega áhættusækna þar sem mistök kosta ekki bein fjárútlát þeirra sem hafa möguleika á kaupauka.

Ég vil alls ekki gera lítið úr því hve mikilvæg forsenda starfsfólk er í góðum árangri hvers fyrirtækis. Hins vegar þá spila fleiri þættir þar stórt hlutverk. Löggjöfin er þar stór þáttur eins og ég kom inn á hérna áðan en svo eru það einstaka aðgerðir eða atburðir sem einnig geta haft afdrifaríkar afleiðingar, til hins betra eða til hins verra fyrir afkomu fyrirtækjanna. Ef við horfum til þess tíma þegar svo kallað dotcom ævintýri stóð sem hæst þá er óhætt að fullyrða að aðstæður voru stjórnendum ýmissa fyrirtækja mjög hagfelldar. Það var ekki stjórnendunum einum og sér að þakka heldur var uppsveifla í efnahagslífinu um allan heim. Enn síður er við stjórnendur fyrirtækja í ferðaþjónustu að sakast að flogið var á tvíburaturnana í New York.

Ýmsir hafa bent á að vald stjórnmálamanna hafi minnkað í kjölfar nútímavæðingar efnahagslífsins. Sem betur fer þá hafa bein áhrif og ítök stjórnmálamanna í einstökum fyrirtækjum minnkað og nánast horfið a.m.k. hér á landi. Hins vegar má spyrja sig að því hvort völd stjórnmálamannanna séu ekki fyrst og fremst breytt. Einstakar stjórnavaldsaðgerðir hafa mikið um afkomu fyrirtækja að segja. Þess getum við séð glögg merki á Íslandi. Við getum velt fyrir okkur hvað hefði gerst með afkomu ýmissa aðila ef umhverfisráðherra hefði sett svo þröng skilyrði fyrir virkjanaleyfi við Kárahnjúka að iðnaðarráðherra hefði ekki talið forsvaranlegt að veita virkjanaleyfi. Að sama skapi má einnig spyrja hvaða afleiðingar það hefði t.d. í för með sér ef sjávarútvegsráðherra myndi ákveða að auka þorskkvótann um önnur 30.000 tonn á þessu fiskveiðiári. Slík ákvörðun myndi auka mjög á bjartsýnina í íslensku þjóðfélagi og vera mikil innspýting í efnahagslífið og þar með bæta afkomu margra fyrirtækja. Gengi hlutabréfa sjávarútvegsfyrirtækja og jafnvel banka myndi hækka og þar með laun forstjóranna.

Eins og heyra má þá hef ég ekki mikla sannfæringu fyrir ofurbónusum í viðskiptalífinu og tel að það séu svo margir þættir sem spila þar hlutverk að slíkir bónusar séu ekki réttlætanlegir. Þetta þýðir alls ekki að ég sé á móti afkastahvetjandi launakerfi. Árangurshvetjandi kerfi á fullan rétt á sér innan skynsamlegra marka. Hver þau mörk eru verður atvinnulífiið sjálft að meta hverju sinni sem er í samræmi við það sem ég nefndi hér á undan að það verði ekki skrifuð lög og reglur um alla skapaða hluti. Óskráðar reglur, gott siðferði, heiðarleiki og trúnaður er nokkuð sem er og verður að vera grundvöllur okkar þjóðfélags hér eftir sem hingað til.

Góðir fundarmenn!
Nú líður senn að því að samningar Farmanna og fiskimannasambandsins og Sjómannasambands Íslands verði lausir, eða um næstu áramót. Ég leyfi mér að vona að betur takist til við samningagerðina í komandi kjarasamningum en síðast og að ekki þurfi að koma til afskipta ríkisvaldsins að þessu sinni.
Við þekkjum öll þá raunasögu sem kjaradeilur fiskimanna og útvegsmanna hafa verið á undanförnum árum. Ég hef látið taka saman stutt yfirlit um kjaradeilur þessara aðila frá 1980 og fram á þennan dag. Í því kemur fram að á þessum tíma urðu verkfallsdagar alls um 170 í 9 kjaradeilum. Ekki var þetta alltaf jafnslæmt því í fjórum tilvikum var samið án verkfalls. Í þremur tilvikum voru vinnudeilurnar stöðvaðar með lögum þ.á. m. nú síðast 16. maí 2001. Þeirri löggjöf hafa samtök ykkar og sjómanna vísað til dómstóla hér heima og til Alþjóðavinnumálastofnunarinnar í Genf . Við vitum hvernig úrslit mála urðu fyrir dómstólum hér heima þar sem ríkið var sýknað. Niðurstaða Sérfræðinganefndar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar var í meginatriðum sú að fundið var að því hve oft íslensk stjórnvöld hefðu gripið inn í kjaradeilur fiskimanna og útvegsmanna á síðustu árum. Nefndin taldi sig hins vegar ekki vera í stöðu til að kveða uppúr um lögmæti lagasetningar í þessu tilviki. Nefndin lagði áherslu á að allt yrði gert til að auðvelda frjálsa kjarasamninga þessara aðila í framtíðinni og benti að lokum á að skrifstofa nefndarinnar gæti látið í té tæknilega aðstoð í því skyni. Í framhaldi af framangreindu áliti nefndar Alþjóðavinnumálastofnunarinnar sem fjallar einkum um félagafrelsi vil ég leggja áherslu á að ég og félagsmálaráðherra erum reiðubúnir að setjast niður með aðilum í því skyni að ræða málin og athuga hvort eitthvað megi betur fara innan stjórnkerfisins sem yrði til þess fallið að greiða fyrir samningum aðila. Þótt ég á sínum tíma teldi að við ættum enga aðra kosti í stöðunni vorið 2001 en að grípa til lagasetningar, þá var það inngrip mér þvert um geð.

Ég vil að lokum segja að sem betur fer ná samskipti okkar til fleiri þátta en kjarasamninga. Þau samskipti hafa verið með eðlilegum hætti og vil ég undirstrika að samvinna sjávarútvegsráðuneytisins við félagsmenn FFSÍ hefur verið mikils virði. Þegar ákvarðanir ráðherra varðandi fiskveiðistjórnunina hafa verið að hluta til byggðar á fiskifræði sjómannsins hafa reynsla og kunnátta skipstjórnarmanna vegið þar þungt. Um leið og ég óska ykkur góðs gengis í framtíðinni vil ég þakka fyrir samstarfið á liðnum árum.