Fiskiþing 14. maí 2004

Ræða sjávarútvegsráðherra Árna M. Mathiesen á Fiskiþingi 14. maí 2004

Ágætu fundarmenn.

Sjávarútvegur stendur þjóðinni nærri eins og oft hefur sýnt sig og Íslendingar hafa allir skoðun á þessum málaflokki. Því miður er umræðan um hann oft á tíðum einhæf einskorðast gjarnan við fiskveiðistjórnunarkerfið. Ég veit að það eru ekki tíðindi fyrir ykkur að verkefni sjávarútvegsráðuneytisins eru mun fleiri og margþættari og ná langt út fyrir stjórnunina sem slíka. Mér finnst engu að síður ástæða til þess að draga þetta fram hér og undirstrika að verkefnin verða stöðugt fjölbreyttari og eiga alþjóðamálin mikinn þátt í því.

Frumkvæði á alþjóðavettvangi er forsenda þess að við Íslendingar getum komið sjónarmiðum okkar um sjálfbæra þróun og hagkvæma nýtingu á auðlindum hafsins á framfæri og við eigum jafnframt að vera í fararbroddi þeirra ríkja sem berjast gegn mengun í hafinu. Á degi umhverfisins þann 25. apríl síðastliðinn samþykkti ríkisstjórn Íslands samræmda stefnumörkun um málefni hafsins að tillögu sjávarútvegs- umhverfis- og utanríkisráðherra. Stefnumörkunin grundvallast á því að viðhaldið sé heilbrigði hafsins, líffræðilegum fjölbreytileika og framleiðni í hafinu, þannig að sjálfbær nýting auðlinda þess geti áfram verið einn af þeim mikilvægu þáttum er tryggja góða lífsafkomu og velferð þjóðarinnar.

Ég vil því nota tækifærið og vekja athygli ykkar á að í tengslum við þessa vinnu verður haldin alþjóðleg ráðstefna hér í Reykjavík í samvinnu við Nordisk Minesterråd 2-4. júní. Þar verður farið yfir stefnumörkun ýmissa ríkja um málefni hafsins og dregnir fram helstu áhersluþættir.

Í samstarfi Norðurlandanna hefur lengi verið unnið að því að koma reglum um umhverfismerkingar á dagskrá FAO. Mikil vinna hefur verið lögð í það verkefni, og er skylt að þakka Fiskifélaginu og forystumönnum þess fyrir ötult og óeigingjarnt starf á þeim vettvangi. Í fyrra var málið loks tekið til alvarlegrar umfjöllunar í FAO, og haldinn var fundur sérfræðinga víða að úr heiminum til að setja saman drög að leiðbeinandi reglum um umhverfismerki og notkun þeirra. Skýrsla þess starfshóps var samþykkt á fundi undirnefndar FAO í febrúar og verður haldinn stór fundur allra aðildarríkjanna í október þar sem nánar verður farið yfir tillögur sérfræðinganna. Náist sátt um tillögur á þeim fundi má reikna með að fiskveiðinefnd FAO samþykki þessar leiðbeinandi reglur og þar með er helsta markmiðinu náð sem lagt var upp með.

Næsta skref verður svo greinin sjálf að stíga, þ.e. kaupendur og seljendur. Það er ykkar sem starfa í greininni að nýta þá möguleika sem hugsanlega felast í því að geta sett merki á vöruna sem upplýsir neytandann um að fiskurinn komi úr stofni sem er nýttur með sjálfbærum hætti. Það verður að gera ráð fyrir að aðilar sem ætla að hasla sér völl á þeim markaði, sem þetta er, verði að geta vísað til þess að þeir fylgi þeim leiðbeinandi reglum sem FAO hefur sett til að njóta trausts. Þannig verður til grundvöllur að samkeppni þar sem aðilar byggja á sambærilegum forsendum.

Alþjóðleg stórfyrirtæki eru farin að beina sjónum sínum æ meira að uppruna þeirrar vöru sem þau selja, ekki einungis hollustu og öryggi vörunnar, heldur líka áhrifum nýtingarinnar á umhverfið. Hvað fiskinn varðar er spurt hvort hann komi úr stofni sem er nýttur á sjálfbæran hátt. Almennt hefur ekki verið unnt að svara því með óyggjandi hætti, enda engin fullnægjandi skilgreining til auk þess sem aðstæður eru misjafnar milli stofna og svæða. Með leiðbeinandi reglum FAO verður til grunnur að slíku mati sem ætti að leiða til þess að einstakir stofnar verði metnir á út frá sama grunni. Nú er staðan sú að mörg þessara fyrirtækja hafa farið þá leið að setja eigin kröfur til veiða og nýtingar stofna áður en þau selja afurðirnar sem afurðir úr stofni sem nýttur er með sjálfbærum hætti. Sem dæmi má nefna Carrefour, McDonalds og Unilever.

Umræður og kröfur kaupenda um öryggi sjávarafurða hafa jafnframt aukist á undanförnum árum og munu aukast enn frekar í framtíðinni. Það er mikil áskorun fyrir okkur Íslendinga að viðhalda og renna styrkari stoðum undir það góða orðspor sem íslenskar sjávarafurðir hafa í dag.

Í gegnum tíðina hefur það sýnt sig að neikvæð umfjöllun í fjölmiðlum getur á stuttum tíma eyðilagt jákvæða ímynd afurða sem tekið hefur áratugi að byggja upp. Útflutningstekjurnar eru því háðar því að við tryggjum öryggi sjávarafurða, rekjanleika þeirra og að við getum sýnt fram á að þær séu öruggar með hliðsjón af þeim lögum, reglugerðum og kröfum markaðarins sem gilda á hverjum tíma á hinum mismunandi markaðssvæðum íslenskra sjávarafurða. Gildir þar einu um hvort um er að ræða ferskan fisk, unnar afurðir eða fiskeldi.  Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins (Rf) hefur á að skipa sérfræðingum á sviði örvera og mengandi efna en frekari uppbygging á þessu sviði er mikilvæg fyrir sjávarútveginn í framtíðinni.  

Sjávarútvegur hefur um langt skeið dregið vagninn í útrás Íslendinga en það hefur verið að breytast mjög hratt á undanförnum árum. Útrásin er nú á mun breiðari grunni og hafa margir verið að ná góðum árangri. Hlutfall sjávarútvegs í gjaldeyrisöflun þjóðarinnar fer sífellt minnkandi og er nú komið niður undir 36% en var í kringum 60% fyrir 10 árum. Sem betur fer þá skýrist þetta af auknum umsvifum annarra greina en ekki af versnandi afkomu sjávarútvegsins.

Fyrir stuttu síðan stóð sjávarútvegsráðuneytið í samstarfi við Útflutningsráð fyrir ráðstefnu sem bar heitið "Sótt á ný mið, tækifæri sjávarútvegsins" og fjallaði um útrásartækifæri greinarinnar. Markmiðið var að varpa skýrari mynd á það hvar og hvernig áherslur greinarinnar skulu liggja og hvort hið opinbera geti skapað betri umgjörð til að ýta undir frekari sókn á nýjum mörkuðum. Fyrirlesarar á ráðstefnunni og þátttakendur í pallborðsumræðum voru bæði úr sjávarútvegi og öðrum geirum viðskiptalífsins. Það sem mér fannst athyglisverðast í máli framsögumanna var áhersla þeirra á að fyrirtæki kaupi sig inn í öflugan rekstur erlendis í stað þess að byrja frá grunni eða kaupa veik fyrirtæki með það að markmiði að efla þau. Fjárfesting í góðu fyrirtæki væri öruggasta leiðin og slík fjárfesting skilaði sér mun hraðar en hinar leiðirnar tvær. Ég vona að ráðstefnan reynist gott veganesti þeirra sem starfa í útrásinni og verði jafnframt hvatning til frekari árangurs.

Góðir fundarmenn!

Ljóst var að eitt fyrsta verkefnið í kjölfar kosninganna yrði að koma á svokallaðri línuívilnun eins og samþykkt var á síðasta landsfundi Sjálfstæðisflokksins. Við það var staðið og er hún nú þegar komin til framkvæmda.

Nú hefur verið lagt fram frumvarp á Alþingi er varðar málefni dagabátanna. Það hefur verið krafa dagakarla í nokkurn tíma að í kerfið verði sett svo kallað gólf en jafnframt hafa þeir sagst vera tilbúnir til þess að taka á sig sóknartakmarkanir er tengjast þáttum eins og rúllufjölda og vélarafli. Það er að segja að í stað þess að dögum fækki um 10% frá ári til árs eins og gildandi lög kveða á um þá verði tilteknum botni náð þannig að dögunum hætti að fækka. Í frumvarpinu er kveðið á að gólfið verði 18 dagar í framtíðinni en á þessu fiskveiðiári eru þeir 19. Jafnframt er í frumvarpinu öryggisákvæði sem tekur mið af afla dagabáta fiskveiðiárið 2002/2003. Í því felst að dagabátar hafa heimild til að veiða fimmfaldan þann afla sem kveðið er á um í gildandi lögum.

Í ljósi þess að margir þeirra sem veiðar stunda innan dagakerfisins hafa óskað eftir því að geta færst yfir í krókaflamark fannst mér rétt að gefa þeim sem nú eiga dagabát kost á breyta dögunum í varanlegar aflaheimildir í þorski og ufsa í upphafi fiskveiðiárs 2004/2005 enda er aflamark eitt form af gólfi. Útgangspunkturinn er meðalheildarafli dagabáta síðustu þrjú fiskveiðiár. Innbyrðis skipting þeirra ræðst síðan af aflreynslu einstakra báta á síðustu tvö fiskveiðiár þar sem betra árið er lagt til grundvallar. Til reiknigrunns teljast 80% upp að 50 lesta úthlutun og 60% af því sem umfram er. Úthlutun verður þó aldrei lægri en 15 lestir af óslægðum fiski.

Eftir því sem fleiri eru í aflamarkskerfi þá verður meiri nákvæmni í því, heildarafli verður nær því sem ráðuneytið ákveður í upphafi hvers fiskveiðiárs. Til þess er horft og er hluti af þeirri alþjóðahugsun sem ég hef verið að fjalla um.

Samhliða þeirri vinnu að styrkja nytjastofna sjávar þá er nauðsynlegt að líta til framtíðar í víðara samhengi. AVS sjóðurinn sem settur var á stofn á síðasta á ári vegum sjávarútvegsráðuneytisins hefur það að tilgangi að auka hagnýtar rannsóknir í sjávarútvegi. Með því að stórauka áherslu á rannsóknir í sjávarútvegi sem nú eru fyrirhugaðar má gera sér vonir um að á næstu 5-10 árum geti þær lagt mikið af mörkum í að auka verðmæti sjávarfangs, en verðmætasköpun í sátt við umhverfið hlýtur jú alltaf að vera megin viðfangsefnið.

AVS rannsóknasjóðurinn er einstakur að því leyti að fagleg umfjöllun um umsóknir í hann er að stórum hluta í höndum fulltrúa greinarinnar samhliða vísindamönnum. Með þessari skipan á að vera tryggt að þær áherslur sem lagðar eru um úthlutanir séu þær sem greinin telur mikilvægastar. Aðalrannsóknasviðin eru: Fiskeldi, líftækni, vinnsla og gæði og markaðir og neytendur. Á fyrsta starfsári sjóðsins var sérstaklega horft til fiskeldis og líftækni, sviða sem enn skila tiltölulega litlu í þjóðarbúið en miklar vonir eru bundnar við og þurfa því sérstakt átak í upphafi áætlunar um auknar rannsóknir. Sem dæmi um áhrif greinarinnar á sjóðinn þá er megináherslan á styrki innan fiskeldisins til þorskeldis m.a. til rannsókna á kynbótum og seiðaeldi sem er lykilverkefni. Þá eru mörg fleiri verkefni í farvatninu sem ekki gefst rúm til að fara yfir hér.

Ágætu fundarmenn!

Ég hef nokkrum sinnum farið á sjávarútvegssýninguna í Brussel enda gefst óvíða jafn gott tækifæri til þess að hitta landann sem starfar í greininni bæði hér heima og erlendis og um leið að átta sig á stöðu Íslendinga í hinni hörðu alþjóðlegu samkeppni. Ég var virkilega stoltur að sjá þann kraft sem ríkir í íslenskum sjávarútvegi og tengdum greinum um þessar mundir. Íslensk fyrirtæki voru mjög áberandi á sýningunni en jafnframt voru Íslendingar í forsvari ýmissa erlendra fyrirtækja á sýningunni sem undirstrikar þá kunnáttu sem hér er í atvinnugreininni og horft er til um heim allan. Það er því óhætt að vera bjartsýnn á framtíðina þótt umhverfi sjávarútvegsins sé sífellt að verða flóknara. Lykillin að velgengni er að fylgjast vel með þróun mála á öllum sviðum til þess að ná því að vera alltaf í fararbroddi.