Sjómannadagurinn 2004

Ávarp á sjómannadaginn 6. júní 2004

Árni M. Mathiesen, sjávarútvegsráðherra

Ágætu sjómenn og fjölskyldur, aðrir tilheyrendur nær og fjær. Ég vil byrja á því að óska ykkur innilega til hamingju með daginn.

Sjómennska skipar sérstakan sess í hugum okkar Íslendinga og óhætt er að segja að sjómannsstarfið hafi yfir sér mikinn ævintýraljóma. Okkur er í blóð borið að bera virðingu fyrir starfi sjómannsins og er sjómannadagurinn táknrænn fyrir þann hlýja hug sem þjóðin ber til stéttarinnar. Öll höfum við líka skoðun á sjávarútvegsmálum þótt orðræðan mætti að ósekju vera byggð á breiðari grunni. Í því samhengi er sjómannadagurinn mikilvægur því auk þess að minna okkur á öflugt starf íslenskra sjómanna stuðlar hann að því að við gerum okkur frekari grein fyrir því hversu mikilvæg auðlind hafið er. Hversu nauðsynlegt er að umgangast hana af virðingu og nýta með sjálfbærum hætti. Hver kynslóð ber ábyrgð á því að sú næsta fái auðlindina til afnota að minnsta kosti í jafn góðu ásigkomulagi og helst í betra en þegar var tekið við henni.

Slíkan skilning skortir því miður hjá mörgum þjóðum sem leggja stund á fiskveiðar. Því hvílir sú skylda á okkur gagnvart umheiminum að koma boðskap okkar á framfæri við sem flesta og vinna honum fylgi. Á alþjóðavettvangi megum við aldrei sofna á verðinum heldur verðum við stöðugt að halda okkar sjónarmiðum á lofti, upplýsa um mikilvægi auðlinda hafsins og fjölga þeim sem vilja ganga um auðlindina af þeirri virðingu sem henni ber.

Frumkvæði er lykillinn að því að við getum við getum unnið sjónarmiðum okkar um sjálfbæra þróun og hagkvæma nýtingu á auðlindum hafsins frekara fylgi á alþjóða vísu. Mjög mikilvægt er að vera í fararbroddi ríkja sem berjast gegn mengun í hafinu, því ef sjónarmið okkar ná ekki fram að ganga geta athafnir annarra ríkja smám saman orðið til þess að mengun á hafsvæðinu í kringum landið verði það mikil að hún skaði markaðssetningu fiskafurða okkar. Til að gera boðskap okkar markvissari hafa sjávarútvegsráðuneytið, umhverfisráðuneytið og utanríkisráðuneytið lokið við samræmda stefnumörkun sem samþykkt var í ríkisstjórn Íslands um málefni hafsins. Leiðarljós hennar er að viðhalda hreinleika hafsvæðisins, líffræðilegum fjölbreytileika og framleiðni í hafinu svo sjómenn þessa lands geti áfram tryggt velferð þjóðarinnar. Hér er um mikilvægt framtak að ræða og má geta þess að í síðustu viku var haldin, í samstarfi við norræna ráðherraráðið, ráðstefna í tengslum við samþykkt stefnunnar og kom fjöldi erlendra gesta til landsins í þeim tilgangi að sitja hana.

Umræður og kröfur kaupenda um öryggi sjávarafurða munu aukast enn frekar í framtíðinni og því er nauðsynlegt að viðhalda og renna styrkari stoðum undir það góða orðspor sem íslenskar sjávarafurðir hafa. Neikvæð umfjöllun í fjölmiðlum getur á stuttum tíma eyðilagt jákvæða ímynd afurða sem tekið hefur áratugi að byggja upp. Því miður er það staðreynd að fjölmiðlar birta oft með röngu neikvæðar fréttir af fiskafurðum og innihaldi þeirra. Á fundi sjávarútvegsráðherra við Norður-Atlantshafið, sem lauk í Stykkishólmi í gær, var ákveðið að vinna sameiginlega að því að kynna heilnæmi sjávarafurða og magn efnasambanda í fiski og vinna þannig gegn því að misvísandi upplýsingar skjóti sífellt upp kollinum. Áróður gegn fiskafurðum okkar getur með skjótum hætti bitnað á útflutningstekjum okkar. Eins eru tekjurnar háðar því að við getum tryggt öryggi afurðanna og rekjanleika þeirra. Við þurfum að geta sýnt fram á öryggi þeirra með hliðsjón af gildandi lögum, reglugerðum og kröfum markaðarins á hverjum tíma. Jafnframt því þá þurfum við að fylgja fast eftir stefnu okkar um sjálfbæra nýtingu fiskistofnanna. Stórfyrirtæki á borð við Carrefour, McDonalds og Unilever sem leika stórt hlutverk á mörkuðum hafa farið þá leið að setja eigin kröfur til veiða og nýtingar fiskistofna. Fyrirtækin gera ríka kröfu um öryggi matvæla og sjálfbærni og nú þegar hefur starfsfólk sjávarútvegsráðuneytisins þurft að gefa skýringar á því hvers vegna við veiðum umfram það aflamark sem er ákveðið í upphafi hvers fiskveiðiárs.

Ný lög um stjórn fiskveiða þar sem farið er úr sóknarstýringu smábáta yfir í aflamarkskerfi tengjast þessu með beinum hætti. Nú þegar allir smábátar eru komnir í aflamarkskerfi verður veiðin frekar í samræmi við það sem áætlað er. Jafnframt mun útgerðin eiga hægara með að mæta kröfum fiskmarkaðanna og fiskvinnslunnar um afhendingartíma auk þess sem aflamarkskerfið ýtir undir betri meðferð á aflanum þar sem kapphlaupið við tímann er ekki eins mikilvægt og áður.

Málið er alls ekki einfalt en við verðum að fylgjast vel með og bregðast við breytingum með skjótum hætti. Þá er jafnframt mikilvægt að undirstrika að hér er alls ekki um einkamál sjávarútvegsráðuneytisins að ræða heldur er þetta er sameiginlegt verkefni allra sem starfa í sjávarútvegi, bæði til sjós og lands.

Ágætu áheyrendur, mig langar að koma inn á þátt sem við sem störfum í sjávarútvegi hljótum að láta okkur varða, en það er matreiðsla á okkar vönduðu fiskafurðum. Svo merkilegt sem það nú er hjá þjóð sem hefur þurft að treysta á fiskinn í gegnum þykkt og þunnt og í raun átt allt undir fiskveiðum þá hefur þróun í matreiða hann verið mjög hæg þar til á allra síðustu árum. Það er ekki langt síðan að það hefði vart hvarflað að nokkrum Íslendingi að fá sér fisk í þeim tilgangi að gera vel við sig í mat. Þetta hefur sem betur fer verið að breytast nú síðustu árin og við erum farin að bera miklu meiri virðingu fyrir fiski í okkar matargerð. Við þurfum ekki annað en að líta í kringum okkur hér í nágrenni hafnarinnar til að finna mjög góða sjávarréttastaði, svo góða að vakið hefur athygli á heimsvísu sem sýnir okkur að árangur íslenskra matreiðslumanna í alþjóðlegum matreiðslukeppnum er engin tilviljun. Þeir hafa borið hróður lands og þjóðar víða um heim.

Ein er sú keppni sem matreiðslumenn líta á sem hina eiginlegu heimsmeistarakeppni í matreiðslu en það er Bocuse d'or matreiðslukeppnin sem haldin er í Lyon Frakklandi annað hvert ár. Í keppninni taka í kringum 20 þjóðir þátt í hvert sinn og komast mun færri að en vilja. Klúbbur matreiðslumeistara hefur þrisvar sinnum sent íslenskan fulltrúa í keppnina og hafa þeir allir staðið sig með sóma. Fyrir síðustu keppni tóku höndum saman sjávarútvegsráðuneytið, Útflutningsráð Íslands, Síf og SH og studdu við bakið á Klúbbi matreiðslumeistara um leið og sett var það markmið að koma íslenskum fiski að í keppninni. Nú liggur það fyrir að íslenski skötuselurinn verður notaður í næstu keppni sem verður í janúar 2005 og er þetta í fyrsta sinn sem hráefni frá Íslandi er valið. Þetta er mikil viðurkenning fyrir ferskfiskinn okkar og mjög jákvætt fyrir íslenskan sjávarútveg. Því jafnvel þótt hér sé ekki um mikilvæga tegund að ræða þegar við horfum til heildarafla Íslendinga þá hefur þessi ákvörðun það í för með sér að bestu matreiðslumenn yfir 20 þjóða munu kaupa ferskan fisk frá Íslandi. Ef rétt er á málum haldið þá eigum við að geta nýtt okkur þetta tækifæri til þess að koma á framfæri íslenskum fiski í heild sinni hjá viðkomandi þjóðum. Þá gefur þetta sérstakt sóknarfæri á franska markaðnum sem er okkur mjög mikilvægur. Það er því ánægjulegt að geta stutt við bakið á okkar ágætu matreiðslumönnum í þeim tilgangi að auka hróður íslenskra sjávarafurða.

Góðir áheyrendur! Sjávarútvegsráðuneytið hefur nú annað árið í röð heimilað hrefnuveiðar í vísindaskyni en veiðarnar í ár eru hluti af framkvæmd vísindaáætlunar sem lögð var fyrir vísindanefnd Alþjóða hvalveiðiráðsins á síðasta ári. Rétt eins og í fyrra var ákveðið að hafa veiðarnar í smáum stíl en þá voru veiddar 36 hrefnur af þeim 38 sem heimilt var að veiða. Við ákvörðun á veiðunum verður að líta til margra þátta. Fyrir utan að uppfylla vísindalegar kröfur verður að horfa til þess með hvaða hætti veiðarnar snerta nánasta umhverfi okkar, ekki verður horft framhjá því að í sumum af nágrannalöndunum eru hvalveiðar viðkvæmt mál.

Á fyrrnefndum ráðherrafundi í Stykkishólmi var talsvert rætt um fiskveiðistjórnun á úthafinu. Er það mat flestra að bæta megi stjórnunina og gera hana markvissari og þar með árangursríkari. Því var ákveðið að endurskoða reglur um fiskveiðistjórnun á úthafinu í samhengi við endurskoðun úthafsveiðisamningsins. Megin viðfangsefni fundarins var svo að fjalla um aukið virði sjávarfangs, en sjávarútvegsráðuneytið hefur lagt sérstaka áherslu á málaflokkinn undanfarin ár. Á síðasta ári var stofnaður sérstakur rannsóknasjóður í þeim tilgangi að ná fram og flýta fyrir þróun þar sem haft er að leiðarljósi að auka verðmæti sjávarfangs frá Íslandi. Með markvissum hagnýtum rannsóknum gerum við okkur vonir um að á næstu 5-10 árum geti sjávarútvegur skilað umtalsverðum viðbótartekjum inn í þjóðarbúið. Til þess að árangur geti orðið sem allra mestur á sem skemmstum tíma er fagleg umfjöllun um umsóknir í AVS sjóðinn ekki síður í höndum fulltrúa greinarinnar en hjá vísindafólkinu. Með þessari skipan á að vera tryggt að þær áherslur sem sjóðurinn leggur séu í samræmi við áherslur þeirra sem vinna í sjávarútveginum. Sjómaðurinn gegnir lykilhlutverki í verðmætasköpun innan sjávarútvegsins. Mikilvægasti þátturinn í allri meðferð hráefnis er fyrst eftir að það kemur úr hafinu. Fiskvinnslan getur aldrei náð mestu hugsanlegu verðmæti út úr afurðinni nema því aðeins að hún sé rétt meðhöndluð um leið og hún kemur inn fyrir borðstokkinn. Það á því við í þessu verkefni eins og svo mörgum öðrum að allir sem einn verða að leggja sitt af mörkum til þess að hráefnið haldist eins gott og mögulegt. Þetta er því klárlega verkefni sem allir í sjávarútvegi geta sameinast um, jafnvel þó við höfum mismunandi skoðun á öðrum málum sjávarútvegsins. Sjómannadagurinn er ekki aðeins dagur sjómanna heldur er hann sameiningartákn allra sem láta sig sjóinn og sjávarútveginn varða. Góður árangur í starfi sjómannsins skilar sér til þjóðarinnar allrar.

Ég vil að lokum færa sjómönnum og fjölskyldum þeirra þakkir fyrir þeirra mikilvæga starf og ítreka árnaðaróskir á þessum hátíðardegi.