Ávarp ráðherra á aðalfundi Félags íslenskra stórkaupmanna 19. febrúar 2009

Fundarstjóri – ágæta samkoma.

Ég vil byrja á því að þakka fyrir þetta tækifæri til þess að ávarpa aðalfund Félags íslenskra stórkaupmanna. Það er auðvitað eðlilegur og nauðsynlegur liður í starfsemi viðskiptaráðuneytisins að eiga samskipti og samræður við þá sem standa í eldlínunni í íslensku viðskiptalífi og því miður eru stórkaupmenn núna í slag – reyndar einsog flestir íslenskir stjórnendur í viðskiptalífinu – sem hefur sennilega sjaldan verið erfiðari en einmitt í dag.

Í raun og veru held ég að það sé óhætt að fullyrða að þótt Ísland hafi sem land eða ríki lent í erfiðari hremmingum hér á öldum áður þá höfum við á síðari tímum aldrei þurft að ganga í gegnum neitt svipað því sem við horfumst í augu við núna. Það er auðvitað veruleg óvissa og augljósir erfiðleikar í rekstrarumhverfi eða í raun og veru öllu efnahagslífinu. Við horfum fram á gengishrun og gjaldeyrismarkað sem gekk mjög illa sl. haust og er núna með gjaldeyrishöftum, nokkuð sem við höfum ekki þekkt í meira en 20 ár, verðbólgan er meiri heldur en hún hefur verið í álíka langan tíma, vextir eru mjög háir og er þetta allt auðvitað langt frá því að vera æskilegt rekstrarumhverfi. En þetta er einfaldlega því miður sá veruleiki sem við þurfum að vinna okkur út úr núna. Fyrirtæki og reyndar heimili líka eru mörg hver illa sliguð af skuldum og jafnvel þau sem eru með heilbrigðan rekstur geta lent í verulegum erfiðleikum vegna skuldastöðu sem hefur magnast upp við fall krónunnar og síðan bætist við, sem auðvitað kemur sér illa fyrir flestan rekstur, að það er mikill samdráttur í neyslu sem dregur niður veltu.

Því miður er ekki hjá því komist að fjölmörg fyrirtæki munu ekki komast í gegnum þetta ástand án verulegrar fjárhagslegrar endurskipulagningar.

Í ástandi eins og þessu lenda jafnvel heilbrigð fyrirtæki sem gera allt rétt – byrja kannski skuldlítil og gæta ýtrasta aðhalds í rekstri, jafnvel þau geta lent í vandræðum. Við sjáum það raunar úti í heimi að þar eru fyrirtæki að lenda í vandræðum sem hafa verið með fyrirmyndarrekstur áratugum saman. Ég get nefnt sem dæmi Toyota sem er í fyrsta sinn í manna minnum að horfast í augu við tap og frá Þýskalandi bárust í morgun fréttir um að einn stærsti bankinn þar, sem hefur lifað af tvær heimsstyrjaldir, kreppu og óðaverðbólgu án þess að skila tapi – hann er að gera það núna í fyrsta sinn. Þannig að þegar fyrirtæki með svona sögu eru komið í vandræði þá er svo sem ekkert skrítið að þeir sem stóðu kannski ekkert mjög traustum fótum fyrir eigi mjög erfitt með að halda sér á floti.

En þetta er nú bara einfaldlega sú staða sem við þurfum að vinna okkur út úr og það munum við auðvitað gera. Þessi fjárhagslega endurskipulagning – hvort sem hún fer fram með því að fyrirtæki fái nýtt eigið fé, þurfi að fá felldar niður einhverjar skuldir eða í verstu tilfellum að fara í gegnum gjaldþrot – hún verður að fara fram og hún verður að gerast þannig í langflestum tilfellum að reksturinn geti haldið áfram því að þessi fyrirtæki sem við eigum, þau eru auðvitað það sem við þurfum til þess að framleiða vöru og þjónustu, bæði fyrir innanlandsmarkað og utanlandsmarkað, þannig að án þeirra verður engin verðmætasköpun og reksturinn verður með einum eða öðrum hætti að lifa af fjárhagslega endurskipulagningu. Það er kannski það sem mestu skiptir í þessu sambandi.

Auðvitað horfa menn mikið til ríkisins í þessu samhengi og það má eiginlega segja að ríkið hafi fengið mörg af þessum vandamálum í fangið beint eða óbeint, en við skulum samt ekki blekkja okkur með því að halda að ríkið sjálft geti leyst öll þessi vandamál. Það er bara einfaldlega ekki þannig og við eigum ekki einu sinni að reyna að láta ríkið leysa öll þessi vandamál.

Hlutverk ríkisins á stundum eins og þessum hlýtur að vera fyrst og fremst að tryggja góða umgjörð fyrir fjárhagslega endurskipulagningu hagkerfisins – bæði lagaramma, eftirlitsstofnanir og svo hefur ríkið verulegt hlutverk í bankakerfinu, greiðslumiðlun og öðru  slíku sem það reyndar hafði ekki áður og mun væntanlega ekki hafa þegar fram líða stundir enda einungis tímabundið ástand. Ríkið þarf að sjá til þess að þessir hlutir séu í lagi til þess að þessi fjárhagslega endurskipulagning geti farið sem best fram og auðvitað líka til þess að skapa grundvöll fyrir endurreisn. Í raun og veru má segja að kannski sé mikilvægasta hlutverk ríkisins núna að gera atvinnulífinu kleift að leysa sín vandamál sjálft.

Ég hef fulla trú á því að íslenskt efnahagslíf muni ná aftur vopnum sínum. Það er í raun og veru allt til staðar til þess. Við vitum að þessi tiltekt og lögun að breyttum aðstæðum verður erfið en við höfum allar forsendur til þess að sigla út úr þessu og raunar er hægt að færa sterk rök fyrir því að fá, ef nokkur, lönd önnur en Ísland hafi jafn góðar forsendur til þess að takast á við áfall af þessari tegund og ná að moka sig í gegnum skaflinn til að rísa upp að nýju. Við höfðum á flestan hátt mjög gott efnahagslíf áður en við steyptum okkur út í þessa fjárhagslegu uppbyggingu sem hrundi svo í fangið á okkur og við höfum í raun og veru allt það sem þarf til þess að endurlífga það hagkerfi sem við höfðum áður og í raun og veru gera enn betur en það – því nú getum við lært af þessum dýrkeyptu mistökum sem okkur urðu á bæði í uppbyggingunni á þessari bólu og svo jafnvel líka í fyrstu viðbrögðum við hruni hennar. Við megum ekki gleyma því að þótt að fjárhagsleg krísa eða fjármálaáföll skemmi mjög mikið þá skemmir þetta fyrst og fremst fjárhagslegar eignir og auðvitað er það mjög þungbært en eftir standa samt allar aðrar eignir. Ef við horfum út um gluggann í þessu ágæta útsýni í þessu háhýsi þá sjáum við meira og minna það sama og við sáum fyrir okóber á síðasta ári – sama fólkið, sömu húsin – og ef við horfum aðeins lengra þá sjáum við sömu náttúruauðlindirnar, sama lagaumhverfið, í raun og veru allt það sem þarf til þess að reka blómlegt efnahagslíf og almennt halda uppi blómlegu þjóðfélagi. Þannig að við höfum ekki misst neitt af því. En auðvitað þurfum við að leysa alla þessa fjárhagslegu flækju sem hrunið hefur myndað áður en við getum farið að nýta þessa þætti, sem sköpuðu svo blómlegt hagkerfi fyrir hrunið, aftur að fullu. Þannig að ég vil alls ekki reyna að halda því fram að við getum leyst öll mál á einni nóttu. Það er því miður ekki þannig. Aðlögunin og tiltektin verður erfið. Það þarf að fara í gegnum alls konar niðurskurð – tímabundið atvinnuleysi og ýmsar aðrar þrengingar og það verður ekkert sérstaklega notalegt – en ég veit líka að þegar við höfum gert það og ef við gerum það skynsamlega þá er ekkert því til fyrirstöðu að uppsveiflan komi jafnvel fyrr á Íslandi heldur en í ýmsum öðrum löndum sem hafa kannski ekki lent í jafn slæmum fjármálalegum áföllum.

Vissulega verður full þörf fyrir stórkaupmenn í hinu nýja hagkerfi eða hinu nýja Íslandi eins og raunar bara verslun almennt – blómleg verslun er auðvitað bara eðlilegur og nauðsynlegur þáttur í heilbrigðu efnahagslífi og það mun ekkert breytast þótt við förum í gegnum tímabundnar þrengingar þannig að það þarf enginn að óttast um það að stétt ykkar muni skipta minna máli í nýja hagkerfinu heldur en því gamla. Sennilega verður hlutverk hennar ósköp svipað þannig að það skiptir miklu fyrir hagkerfið og almennt fyrir íslenskt efnahagslíf að við siglum í gegnum þetta allt saman þannig að hlutverk þessara stétta verði unnið sem best af hendi eftir að endurreisnin er hafin.

Ég tala talsvert um endurreisn. Það er fallegt orð. En við þurfum að hafa í huga að endurreisn þarf ekki endilega að þýða að við endurreisum allt sem hrundi því auðvitað viljum við ekki endurtaka mistökin. Með öðrum orðum, við viljum ekki endurreisa það sem við áttum kannski aldrei að byggja og það gefur okkur í raun og veru kærkomið tækifæri til þess að byggja enn betra efnahagslíf þegar upp verður staðið einfaldlega með því að læra af okkar dýrkeyptu mistökum og endurtaka þau ekki. Við viljum til dæmis ekki hverfa aftur til þjóðfélags þar sem meira og minna allt eignarhald á fyrirtækjum var flókið og ógagnsætt og það voru mikil og sterk stjórnmálatengsl við lýði og reyndar oft falin á milli fyrirtækja. Það kerfi var augljóslega hluti af meinsemdinni – hluti af skýringunni á því að það fór jafn illa á Íslandi og raun ber vitni. Þannig að við viljum byggja upp þjóðfélag með minni og einfaldari eigna- og stjórnunartengslum, við viljum væntanlega fá fleiri og smærri fyrirtæki og öfluga samkeppni og auðvitað skiptir það ekki síst máli fyrir stórkaupmenn. Lítil samkeppni í smásölu hefur augljóslega brunnið mikið á ykkur og ég held að það sé alveg óhætt að fullyrða að þegar við reynum að byggja upp hagkerfið að nýju þá reynum við að koma í veg fyrir að vandamál á því sviði verði jafn djúpstæð eins og þau hafa verið á undanförnum árum. Við viljum fá heilbrigða samkeppni bæði í smásölu og auðvitað líka í heildsölu, ekki bara fyrir þá sem starfa í þessum greinum heldur fyrir þjóðina alla. Væntanlega þarf að gera einhverjar breytingar á löggjöf vegna þessa og ég veit ekki hvort það muni vinnast tími til þess að leggja mikið af því fyrir þingið. En það kemur auðvitað maður í manns stað þegar ég fer úr þessu embætti þannig að ég á von á því að sú vinna haldi áfram þegar ég hef horfið frá þessu starfi. Við reynum ekki að umbylta umgjörð efnahagslífsins á einni nóttu. Við tökum okkur einhvern tíma í að skoða hvað fór úrskeiðis og hvernig við getum lagað það og auðvitað verðum við áfram hluti af þessu alþjóðlega samfélagi þannig að við munum fylgjast með umræðunni erlendis um það hvað hefur farið úrskeiðis. Víða er það nú oft ósköp svipað og gerðist hér þótt við höfum kannski gengið lengra heldur sum nágrannalanda okkar. Við munum sjá hvaða lausnir verða kynntar til sögunnar þar og væntanlega tileinka okkur það sem við teljum horfa til bóta af því sem menn ætla breyta í útlöndum.

Hins vegar munum við auðvitað áfram byggja á því sem vel var gert á undanförnum árum, áður en þessi kollsteypa byrjaði og þar höfum við í raun og veru til afar góðra hluta eða stoða undir efnahagslífið að hverfa þannig að ég efast ekki um að okkur mun takast þetta. Við kunnum í raun og veru að reka gott efnahagslíf. Við misstum bara aðeins sjónar á því í nokkur ár og verðum að hverfa aftur að hluta til þess sem við gerðum vel fyrir kollsteypuna.

Ég minntist á það áðan að ríkið hefði fengið sum vandamál og reyndar mörg í fangið meira og minna óumbeðið og því fylgir því miður tímabundin ríkisvæðing. Ég á ekki von á öðru heldur en að hún muni ganga að mestu leyti til baka tiltölulega hratt. Það stendur í raun og veru ekki vilji neins held ég til þess að þessi ríkisvæðing verði mjög langlíf. Þetta var í raun og veru eitthvað sem ríkið fékk bara í fangið og verður núna að greiða úr en ég er þess fullviss að það muni ekkert stjórnmálaafl standa í vegi fyrir því að það verði undið ofan af henni nánast eins hratt og hægt er. Svo er auðvitað líka ýmislegt annað komið til sögunnar sem við viljum vinda ofan af sem fyrst, til dæmis gjaldeyrishöftin. Þau væru auðvitað kölluð tímaskekkja ef við værum ekki á svona óvenjulegum tímum en um leið og tímar verða aðeins rólegri sem ég á von á að verði tiltölulega fljótt þá ætti að vera hægt að afnema þau og kannski gera það í einhverjum áföngum þannig að þau verði rýmkuð fyrst áður en þau verða afnumin alveg.

Almennt á ég ekki von á öðru en að hlutverk ríkisins í hinu nýja hagkerfi verði um margt svipað og það hefur verið á Íslandi undanfarin ár, þ.e.a.s. hlutverk ríkisins í efnahagsmálum er kannski fyrst og fremst að setja umgjörðina – regluverkið, reka eftirlitsstofnanir og kannski sjá um einhverja algera grunnþætti – auðvitað reka Seðlabanka og slíka þætti – en að ríkið verði almennt ekki beinn þátttakandi í efnahagslífinu nema á afmörkuðum sviðum sem snúa þá að opinberri þjónustu eins og í heilbrigðis- og menntakerfinu. Ég held að það sé  í raun og veru ekki mikill ágreiningur í þjóðfélaginu um þessa verkaskiptingu. Ríkið sér um rekstur þess sem allsstaðar heyrir undir ríkið, eins og dómskerfi og löggæslu og slíka hluti og auðvitað setur lög og gegnir ákveðnu samfélagslegu hlutverki í gegnum velferðarkerfið og heilbrigðis- og menntakerfið – og auðvitað þarf það reka skattkerfi til þess að kosta heilbrigðis- og menntakerfið – en að öðru leyti verði hagkerfið sem fyrst aftur sett í hendurnar á einkageiranum jafnvel þótt hann hafi misstigið sig á undanförnum árum eða einhver hluti hans. Ég held að enginn trúi því að ríkið geti leyst þau verkefni sem einkageirinn almennt leysir betur heldur en einkageirinn gerir þegar hann fær til þess eðlileg tækifæri. En það er ríkisvaldsins að tryggja heppilega umgjörð fyrir þau tækifæri.

Ég þakka fyrir áheyrnina.