Ræða Gylfa Magnússonar viðskiptaráðherra á fundi Félags kvenna í atvinnurekstri þann 18. mars 2009

Ræða haldin á fundi Félags kvenna í atvinnurekstri

Kæru fundarmenn eða öllu heldur fundarkonur.

Ég ætla hins vegar að byrja á því, og reyndar ekki bara byrja, ég ætla að tala almennt um efnahagsmál enda brenna þau auðvitað á ykkur jafnt og mér . Ég vil byrja á einum málaflokki sem er oft ekki hugsaður sem efnahagsmál en er það þó og raunar mjög mikilvægt efnahagsmál og það er verkaskipting kynjanna í atvinnulífinu sem er auðvitað efni sem þið hafið  áhuga á, en svona í kjölfar þessara hremminga sem við höfum gengið í gegnum síðasta hálfa árið eða svo þá hafa margir og margar bent á, að auðvitað var það þannig í gamla hagkerfinu og sérstaklega gamla fjármálakerfinu, að eitt einkenni þess var að flestar ákvarðanir voru teknar af körlum og því miður, það sjáum við alla vega eftir á, við hefðum kannski átt að sjá fyrir, helst til fífldjörfum körlum.

Nú er það auðvitað þannig að konur geta verið fífldjarfar ekkert síður en menn en það er nú samt óhætt að fullyrða að það er mun sjaldgæfara að konur séu fífldjarfar heldur en að menn séu fífldjarfir og það er hægt að benda á ýmsar rannsóknir því til stuðnings sem ég ætla nú ekki að rekja hér en það er almennt þekkt að konur meta og bregðast við áhættu á annan hátt en karlar og það hefur t.d. verið skoðað út frá sjónarhóli lánaáhættu sem er dæmigert vandamál í bankarekstri að fyrirtæki þar sem konur eru kannski ekki endilega að vinna við stjórnvölinn en koma svona að – sitja í stjórn og hafa talsverð áhrif á reksturinn – að það er minni lánaáhætta þegar lánað er til slíkra fyrirtækja heldur en fyrirtækja þar sem það eru meira eða minna eingöngu karlar sem taka ákvarðanir.

Þetta er auðvitað augljóst efnahagsmál að ef við erum með hagkerfi þar sem sjónarmið og reynsla kvenna er ekki nýtt sem skyldi við stjórnun og ákvarðanatöku þá eru bara allar líkur á því að ákvarðanir verði verri fyrir vikið. Það er auðvitað ekki þar með sagt að við eigum að stilla upp atvinnulífi eða stjórnmálalífi þar sem allar ákvarðanir eru teknar af konum enda hvarflar það svo sem ekki að neinum en að rödd kvenna heyrist svona nokkurn veginn til jafns við karla, það er hægt að færa fyrir því mjög góð efnahagsleg rök fyrir utan auðvitað jafnréttisrökin, að það væri einfaldlega gott bara frá sjónarhóli þess að byggja upp heilbrigt efnahagslíf þar sem teknar eru ábyrgar ákvarðanir utan það stundum að sýna djörfung og konur geta það ekkert síður en karlar en það virðast vera minni líkur á því að djörfungin verði svo mikil að menn endi í einhvers konar kollsteypu ef raddir beggja kynjanna heyrast og við eigum mjög langt í land með það eins og þið þekkið væntanlega betur en ég.

Í stjórnmálum hefur reyndar náðst talsverður árangur. Það er reyndar í þessari ríkisstjórn þar sem eru jafnmargar konur og jafnmargir karlar en það er í fyrsta sinn í Íslandssögunni. Á þinginu eru konur orðnar talsvert fleiri en á árum áður en samt í minnihluta. Í borgarstjórn og sveitarstjórnum þá hefur nú hlutfall kvenna þokast upp en þær eru nú ennþá í minnihluta. En ef við förum svo yfir í einkageirann og skoðum fyrirtækjareksturinn, þar hallar miklu meira á konur heldur en í pólitíska geiranum eða opinbera geiranum og ég ætla ekki að telja upp hlutföll kvenna meðal stjórnarmanna í helstu skráðum fyrirtækjum eða slíku en það er yfirleitt þannig að konur eru ekki mikið meira en 10% og reyndar oft mun minna en það. Og þetta held ég að sé hreinlega efnahagsvandamál, þ.e.a.s. ef við fáum ekki jafn góðar ákvarðanir með þessari skipan mála eins og við fengjum með einhverri eðlilegri skipan mála.

Ég næ nú kannski ekki að gera mikið í þessu á mínum stutta ráðherradómi eða þann stutta tíma sem ég verð viðskiptaráðherra en ég næ þó að öllum líkindum að koma inn frumvarpi þessu tengdu í gegnum þingið, það er núna til meðferðar í þingnefnd og verður vonandi afgreitt í þessari viku eða næstu, það er um breytingar á lögum um hlutafélög og einkahlutafélög þar sem m.a. verður sett inn ákvæði um að gæta að kynjahlutföllum í stjórnum hlutafélaga og að upplýsa um kynjahlutföll, bæði meðal stjórnarmanna og framkvæmdastjóra. Þetta er ekki mjög þvingandi úrræði í þeim skilningi að það sé t.d. settur á kynjakvóti en þetta ætti alla vega að þoka málum aðeins í rétta átt.

Ég hef líka skoðað ég hef líka skoðað verkaskiptingu kynjanna út frá menntun.  Þar eru mjög róttækar breytingar að verða en þær gerast kannski svo hægt að við áttum okkur ekki á því. Það er í raun og veru að verða bylting á menntamynstri kynjanna ef við megum orða það þannig. Ef við förum nógu langt aftur í tímann, kannski til upphafs síðustu aldar, þá var menntun auðvitað fyrst og fremst viðfangsefni karla, hvort heldur að vera nemandi eða kennari. Í menntaskólum voru t.d. engar konur – þær fyrstu komu inn þarna um það bil í aldarbyrjun og þær komu enn síðar inn í háskólana. Þannig að ef við förum nógu langt aftur þá var menntun meira eða minna eitthvað sem karlar fengust við hvort heldur var kennslan eða námið. En þetta breyttist – að vísu mjög hægt – það tók meira eða minna alla 20. öldina að breyta þessu en breytingin er orðin mjög róttæk. Það er t.d. þannig núna að í háskólunum – það er eiginlega alveg sama hvaða háskóla maður skoðar á Íslandi – að þar eru kynjahlutföllin 2/1,  konurnar eru tvær fyrir hvern einn karl. Þetta er í nemendahópnum. Kennarahópurinn er ennþá með karla í meirihluta en það segir sig sjálft að vegna þess að maður þarf háskólapróf til þess að verða háskólakennari, að ef hlutföllin verða þessi meðal nemendanna framan af 21. öldinni þá er alveg ljóst að innan einhverra ára – ekki mikið meira en kannski tveggja áratuga, þá verða konur komnar í talsverðan meirihluta meðal kennaranna líka og þetta er á háskólastiginu. Á öllum öðrum skólastigum eru konur þegar komnar í meirihluta. Það er tiltölulega stutt síðan þær fóru í meirihluta meðal framhaldsskólakennara – lengra síðan þær komust í meirihluta meðal framhaldsskólanemenda. Í grunnskólum eru auðvitað nemendur jafnmargir karlar og konur.  Kennararnir hafa áratugum saman verið fleiri konur og það fækkar sífellt hlutfallslega í karlahópnum. Svo við förum niður á leikskólastigið að þar eru nánast engir karlar við kennslu.

Þannig að við erum komin með menntakerfi sem er orðið að stórum hluta mannað konum. Það er eiginlega bara háskólastigið þar sem karlar eru í meirihluta og svona tæpur helmingur á framhaldsskólastiginu og það bendir allt til þess að breytist í þá átt að hlutfall kvenna aukist sem þýðir í raun og veru það að það uppeldi sem þjóðin er búin að færa – og reyndar ekki bara Íslendingar – heldur hefur það gerst um allan hinn vestræna heima að uppeldi færist í ríkara mæli út af heimilunum og yfir á svona stofnanir – leikskóla og síðan skóla, að það uppeldi verður að miklu leyti í höndum kvenna – uppeldi og menntun Íslendinga á 21. öld. Það er náttúrlega ansi róttæk breyting. Auðvitað má fagna henni að sumu leyti. Það er auðvitað mikið fagnaðarefni að konur hafa jöfn tækifæri til náms – það er engin leið að síta það. En það má kannski segja að það sé dálítið áhyggjuefni ef karla hverfa smám saman alfarið úr þessu hlutverki sem að óbreyttu stefnir í að gerist á kannski 20-30 árum.

Í heilbrigðiskerfinu eru eiginlega ennþá róttækari breytingar. Þegar ég var að alast upp þá voru flestar heilbrigðisstéttir eins og læknar, tannlæknar, lyfjafræðingar meira eða minna karlar. Það var mjög sjaldgæft að konur væru í þessum stéttum þó það þekktist náttúrlega. Konur voru að vísu áberandi og reyndar allsráðandi í sumum öðrum heilbrigðisstéttum eins og hjúkrunarfræðingum.  Þetta hefur breyst mjög mikið. Ef við skoðum þá sem eru að mennta sig til þess að verða læknar, tannlæknar eða lyfjafræðingar svo ekki sé nú talað um þá sem kannski voru alltaf kvennastétt eins og hjúkrunarfræðingar, að þar eru konur komnar í mikinn meirihluta þannig að það er líka útlit fyrir það að konur taki við heilbrigðiskerfinu að verulegu leyti, – að vísu voru alltaf konur að vinna í heilbrigðiskerfinu en þær voru þá neðar settar heldur en karlarnir. Þær voru ekki á toppnum, það voru læknar sem voru fyrst og fremst karlar en konurnar voru hjúkrunarfræðingar og sáu um þrif og ræstingar og mötuneytin.

Þetta er allt saman að breytast og að sumu leyti til góðs en þó hlýtur maður nú eiginlega að segja það sama og með menntakerfið að það er ekki æskilegt að karlar hverfi eiginlega út úr svona mikilvægri efnahagsstarfsemi eða atvinnugrein að mestu. Það er eiginlega betra að ná einhverju jafnvægi þar sem kostir beggja kynja nýtast. Þetta hefur nú reyndar veruleg efnahagsáhrif bein t.d. bara á það hvar líklegt er að fólk starfi eftir kynjum vegna þess að heilbrigðiskerfið og menntakerfið er auðvitað að mestu rekið af hinu opinbera og ef það er að mestu mannað af konum þá liggur eiginlega í hlutarins eðli að konur verða mjög áberandi meðal opinberra starfsmanna og þær eru það reyndar nú þegar en karla verða þá að vera einhvers staðar annars staðar og það er þá einkageirinn sem þeir verða í og þetta held ég að sé ekki mjög heilbrigð skipting, að annað kynið vinni að miklu leyti hjá ríkinu og hitt kynið vinni að miklu leyti hjá einkageiranum. Mér líst engan veginn á það. Það getur ekki verið heilbrigð verkaskipting á milli kynjanna að draga þau í dilka á þennan hátt. En þegar maður talar um að draga í dilka þá verður að hafa í huga að þetta er auðvitað að mestu leyti val einstaklinga. Það er auðvitað karlmaður sem er að klára menntaskóla og ákveður að mennta sig – hvað eigum við að segja – sem verkfræðingur – hann endar mjög líklega hjá einkageiranum og það er þá eiginlega hans val. Kona sem er að ljúka framhaldsskóla og ákveður að fara í það sem var einu sinni í Kennaraháskólanum en er núna menntað af vísindasviði HÍ – hún er eiginlega alveg örugglega að mennta sig til starfa hjá opinbera geiranum.

Það er svo sem engin þvingun í þessu. Það getur hver sem er nánast valið hvað sem er á þessum tímapunkti í lífinu en valið virðist ætla að verða mjög skakkt þannig að konur velja nám og það með eiginlega starfsvettvang sem er miklar líkur á að verði hjá hinu opinbera en karlar eru frekar að veðja á starfsvettvang sem skilar þeim í starf hjá einkageiranum. Þetta er þjóðfélagsþróun sem gerist á löngum tíma en ég held að við þurfum að huga að þessu og þá eiginlega á báðum vígstöðvum, þ.e.a.s. við þurfum að draga fleiri konur, konur þá eins og ykkur m.a. inn í einkageirann og þar á meðal til stjórnunarstarfa þar og svo þurfum við líka að huga að því að hvetja karlmenn til þess að stefna að störfum sem nú virðist allt stefna í að verði meira og minna kvennastörf, þ.e. menntakerfið og heilbrigðiskerfið. Ég held að það sé til bóta fyrir bæði kynin ef við náum þessu á einn eða annan hátt.

En þótt þetta sé mikilvægt efnahagsmál, þ.e.a.s. þessi kynjaskipting, þá ætla ég nú ekki bara að tala um hana og aðeins að tala svona um þá hluti sem kannski brenna á okkur meira til skamms tíma. Þessi kynjamál eru þannig að það gerist allt hægt. Það tekur jafnvel áratugi að ná fram verulega róttækum breytingum en núna erum við að horfa kannski meira á vandamál sem krefjast helst úrlausna og tíminn sem við erum að horfa til eru frekar vikur eða mánuðir frekar en ár eða áratugir – þannig að víkjum aðeins að því.

Kannski fyrst almennt efnahagsumhverfið og þessi kreppa sem við erum að takast á við og reyndar heimurinn allur þótt að hún hafi bitnað fyrst og kannski einna dýpst á Íslandi. Þá vil ég fyrst benda á að þótt að þetta hafi komið flestum ef ekki öllum Íslendingum mjög á óvart – jafnvel þeim sem þykjast nú hafa eitthvert vit á þessu og eru að kenna svona hluti í háskólanum – að þeir sáu ekki fyrir neitt í líkingu við það sem hefur gerst. Þannig að það er alveg rétt – þetta kom á óvart.

En það er ekki þar með sagt að það sé ekki hægt að horfa í söguna og sjá að einhverju leyti hliðstæða þróun mála og lesa út úr þeirri sögu hvað er líklegt að gerist hér. Þegar maður gerir það, þ.e.a.s. fer að skoða fjármálakreppur fyrri ára í öðrum löndum þá verður það nú aðeins til þess að róa mann fyrst og fremst vegna þess að það eru mörg fordæmi fyrir því að lönd fari í gegnum fjármálakreppur og þær geta auðvitað verið mjög óþægilegar – atvinnuleysi eykst – það er reyndar alveg óhjákvæmilegt að einhverjir verði gjaldþrota – fyrirtæki loka og það tapast kannski mikil verðmæti þegar einhver atvinnustarfsemi hættir og framleiðslutækin sem þar voru nýtt verða til lítils – það þarf að skera niður opinbera þjónustu – hugsanlega hækka skatta – allt er þetta mjög óþægilegt og það er auðvitað þess vegna sem við köllum þetta samdrátt eða kreppu. Það virkilega kreppir að en það er hins vegar ekkert sem gefur ástæður til þess að ætla annað en að það verði hægt að sigla út úr þessu, þ.e.a.s. botninum verði náð og það taki ekkert mjög langan tíma að ná honum. Reyndar tel ég að við getum nú kannski séð hann núna þótt það sé kannski álitamál hvort við erum komin að honum og síðan ná menn aftur vopnum sínum í langflestum tilvikum og vinna upp það sem hafði tapast í þjóðarframleiðslu eða atvinnuleysi eða einhverju slíku á nokkrum árum.

Það er að vísu hægt að klúðra málum svo illa að kreppur verði mjög langvinnar en það er alls ekkert náttúrulögmál að það gerist, þ.e.a.s. það þarf eiginlega að taka dálítið róttækar og rangar ákvarðanir til þess að klúðra málum svo hryllilega að það taki ár eða áratugi að vinna sig út úr svona skelli. Það eru því miður dæmi um lönd sem hafa gert það, ef við tökum t.d. Argentínu sem var eitt ríkasta land veraldar – eitt af fimm ríkustu löndum veraldar á flesta mælikvarða fyrir svona u.þ.b. 100 árum. Þeim hefur algjörlega mistekist að vinna úr vandamálum sem steðjuðu að þeim þá og eru núna svona með fátækari löndum heims – að vísu ekki fátækustu löndum heims – en þeir eru einhvers staðar fyrir neðan miðju og eru búnir að vera áratugum saman. Það er hægt að rekja þá þróun alla til meira eða minna rangra ákvarðana sem voru reyndar oftast ekki teknar á lýðræðislegan hátt þannig að það er hægt að finna fordæmi um að lönd klúðri svo algjörlega sínum málum að þau nái ekki aftur vopnum sínum eftir einhver efnahagsáföll. En flest önnur lönd þau ná að vinna sig út úr svona nokkru og það sem yfirleitt þarf að gera er í sjálfu sér ekkert óskaplega flókið – það er ekkert sérstaklega notalegt að gera það – en það liggur eiginlega fyrir hvað þarf að gera og kannski það sem við stöndum frammi fyrir, að þótt það séu tröllvaxin verkefni þá eru þau ekkert rosalega flókið. Við vorum augljóslega með fjármálakerfi sem hrundi og við þurfum að koma upp nýju fjármálakerfi og uppskriftin að því að gera það – hún er í sjálfu sér ekki mjög flókin.

Við þurfum bara einfaldlega að gera það sem við erum nokkurn veginn að gera – að setja á stofn nýjar bankastofnanir og gera það á þann hátt að efnahagsreikningur þeirra sé heilbrigður frá upphafi og að rekstrargrundvöllurinn sé nokkurn veginn í lagi og það er gert með því að taka eignir og skuldir á móti út úr hrunda bankakerfinu og taka þá þokkalegar eða góðar eignir sem kannski lítill vafi er á að verði endurgreiddur á næstunni yfir í nýja bankakerfið og ef einhverjar eignir eru teknar yfir sem er svona vafasamt að verði greiddar að fullu, að þá þarf að meta þær eitthvað niður eða gera það þannig að nýi bankinn eignist eignir sem væri svona nokkurn veginn víst að standi undir þeim skuldbindingum sem stofnað var til á móti og svo þarf að leggja þessum bönkum til nýtt eigið fé og væntanlega í fyrstu frá hinu opinbera en svo er hægt að fá einkageirann að borðinu – ja, það er reyndar hægt að fá hann að borðinu strax í upphafi en ef það er ekki gert er hægt að fá hann að borðinu seinna með því að ríkið selji sinn eignarhlut.

Þetta er verið að gera og þetta er ekkert sem Íslendingar fundu upp. Þetta hefur verið gert í fjölmörgum öðrum löndum á mismunandi tímum og síðan þarf að huga að öllum öðrum efnahagsreikningum, ef það má orða það þannig, sem eru skaddaðir og taka til í þeim og það er auðvitað ekkert notalegt heldur. Það þarf að afskrifa oft mikið eigið fé – stundum allt og fá þá nýtt eigið fé inn í viðkomandi fyrirtæki. Það þarf að afskrifa einhverjar skuldir – það er þá yfirleitt gert þegar eigið fé er farið þannig að það eru einhverjir nýir eigendur sem fá fyrirtækið með lægri skuldum eða fyrrverandi eigendur geta komið með nýtt eigið fé. Þetta er ferli sem er líka í gangi hjá okkur og ekkert sem bendir til annars en að það gangi nokkurn veginn upp. Þetta er auðvitað tröllvaxið verkefni og fleiri fyrirtæki á Íslandi sem þurfa svona meðferð heldur en yfirleitt annars staðar en svona uppskrift er í grundvallaratriðum þekkt og ekkert því til fyrirstöðu að okkur takist að fylgja henni. 

Svo þarf auðvitað að huga að fjölskyldum og heimilum og það gera menn á ýmsan hátt. Við búum auðvitað að því að vera með mjög gott velferðarkerfi og við þurfum að halda því gangandi til þess að tryggja að fjárhagsleg kreppa eða efnahagsleg verði ekki mjög þungbær félagsleg kreppa líka. Það er auðvitað ljóst að það tekur svolítið á félagslega – það eru auðvitað fjölskyldur sem eru núna talsvert verr staddar en þær voru fyrir hrunið og það á svo sem ekkert að reyna að draga fjöður yfir það. Það á að vera hægt að gera þetta þannig að jafnvel þeir sem urðu fyrir þyngsta högginu nái að rétta sig við og fylgja okkur inn í nýja hagkerfið og eiga þar sér viðreisnar von. Þetta er allt saman líka vel þekkt þannig að það er til uppskrift af því að gera þetta og við erum svona nokkurn veginn að fylgja henni.

Síðan þarf að gera talsverðar breytingar á því sem er stundum kallað raunhagkerfi og þá er verið að vísa til þess að við erum annars vegar með svona fjármálakerfi sem sýslar með fjármálalegar eignir það sem stundum er í Bandaríkjunum Wall Street og svo hins vegar erum við með afganginn af hagkerfinu sem er að sýsla með einhverja raunverulega hluti, það er í Bandaríkjunum kallað Main Street, og það þarf að gera talsverðar breytingar þar líka. Þannig að við gerum ekki bara breytingar í fjármálakerfinu heldur líka í afganginum af hagkerfinu þar sem verið er að framleiða vörur og þjónustu hvort heldur er fyrir innanlandsmarkað eða útflutning. Þær breytingar eru auðvitað erfiðar líka en það liggur líka fyrir þar hvað þarf að gera.

Í grundvallaratriðum þá þurfum við sem land og þjóð að draga töluvert úr einkaneyslu, sérstaklega innfluttri einkaneyslu, þ.e.a.s. þeim vörum og þeirri þjónustu sem við flytjum inn frá útlöndum og þetta einfaldlega þurfum við að gera vegna þess að við vorum með alltof mikinn viðskiptahalla og nú þurfum við að fara í afgang af viðskiptum við útlönd og eiginlega eina leiðin til þess að gera það er einhver blanda af því að draga saman innflutning og auka útflutning. Til þess að gera það þarf að breyta svolítið áherslum í hagkerfinu þannig að við leggjum meiri áherslu á útflutning og minni áherslu á innflutning og þetta getur auðvitað verið talsvert sársaukafullt. Við skulum taka bara bílainnflutning sem dæmi. Það er auðvitað mjög óþægilegt svo ekki sé dýpra í árina tekið fyrir bílainnflytjendur ef bílainnflutningur meira eða minna stoppar í kannski 2-3 ár. Það er ekki mjög djúpt í árina tekið að segja að það tæki í hjá þeim sem eru í þeim geira.

En þetta er því miður eitt af því sem þarf að gera einfaldlega vegna þess að landið þarf að lækka reikninginn fyrir innfluttar vörur og fá meira fyrir útfluttar vörur og það gera menn með því að færa áherslur starfsfólks og annarra að einhverju leyti úr innflutningi og neyslu yfir í útflutning. Það auðvitað gerir okkur svolítið erfiðara fyrir að alþjóðaverslun almennt er að dragast saman. Það er auðvitað erfiðara að auka útflutning þegar heimsverslun almennt er að dragast saman. En það kemur í sjálfu sér ekkert verr niður á Íslendingum heldur en öðrum. Við sjáum gríðalegar tölur frá löndum sem hafa verið með mikinn útflutning og afgang af viðskiptajöfnuði, lönd eins og Kína eða Japan eða Þýskaland, lönd sem hafa öll keyrt mjög mikið á útflutningi, þau eru að sjá kannski fjórungs eða fimmtungs samdrátt ef þeir bera saman tölurnar t.d. fyrir upphaf þessa árs við upphaf ársins 2008.

Það er auðvitað erfitt fyrir Íslendinga að auka útflutning við þau skilyrði,  en við höfum eitt sem vinnur með okkur þar og það er blessuð krónan og þó að henni fylgi auðvitað bæði kostir og gallar þá er í þessu samhengi einn verulegur kostur sem er einfaldlega sá að með gengisfalli krónunnar þá dregur sjálfkrafa verulega úr innflutningi og það liðkar verulega fyrir útflutningi. Gengisfall krónunnar hefur hins vegar mjög erfiðar afleiðingar fyrir þessa tiltekt í efnahagsreikningnum sem ég var að minnast á áðan en það er, eins og ég sagði, hún hefur bæði kosti og galla og kostirnir koma kannski fyrst og fremst fram í því að við höfum betri aðstöðu til þess að ná okkur á flug í gegnum útflutning með veika krónu heldur en með sterka krónu eða evru ef við hefðum verið búin að taka hana upp áður.

Þannig að þetta þarf að gera en það er ekkert í þessu sem er óviðráðanlegt. Þetta er bara stórt og viðamikið verkefni sem ekki er hægt að gera á einni nóttu. Það tekur okkur kannski tvö ár að svona nokkurn veginn fara í gegnum megnið af þessu – það tekur okkur eitthvað aðeins lengri tíma að byggja upp öflugri útflutningsatvinnuvegi en ekkert er því til fyrirstöðu að okkur takist það. Þá auðvitað verðum við að vona eins og afgangurinn af heiminum að alþjóðasamdrátturinn verði ekki mjög djúpur því hann torveldar þessa útflutningsleið. En útflutningur er eiginlega það eina sem við höfum núna til þess að örva hagkerfið af því að ef við horfum til nágrannalanda okkar þá er verið að reyna að örva hagkerfið með auknum ríkisútgjöldum eða einhverjum aðgerðum í peningamálum en það er eiginlega ekkert svigrúm til þess á Íslandi einfaldlega vegna þess að ríkissjóður er þegar búinn að taka á sig svo mikið högg út af hruninu og vegna þess að við erum með þessi vandamál sem tengjast gengi krónunnar og áhrifum þess á skuldastöðu fyrirtækja og heimila.

En ef ég tala aðeins meira um gengismálin þá má segja að ég sé búinn að lýsa kosti og göllum þess að vera með krónuna eða hafa verið með krónuna öllu heldur, kannski benda sérstaklega á það að vegna þess að við vorum með krónu sem hrundi þá er fjármálakreppan örugglega dýpri en hún hefði ella verið. Ef við værum t.d. í sömu sporum og nágrannar okkar Írar sem eru að flestu leyti að fást við sambærileg vandamál og við með einum grundvallarmun sem er sá að þeir eru með evruna, þá sjáum við að það að hafa styrkan gjaldmiðil sem getur ekki hrunið, það dregur talsvert úr líkunum á því að það verði svona djúp fjármálakreppa einfaldlega vegna þess að það getur ekki gerst á einni nóttu að skuldir aukist um 50-100%.

Á Íslandi og reyndar ýmsum öðrum löndum sem eru núna í vandræðum þá hefur einmitt þetta gerst – menn hafa verið með mikið af erlendum skuldum og þær hafa hækkað um einhver ósköp – tugi prósenta út af gengisfalli heimagjaldmiðilsins. Þannig að það að hafa veikan gjaldmiðil sem getur fallið – það getur og í okkar tilfelli gerði það alveg örugglega valdið því að svona fjármálasamdráttur verði dýpri en ella. En svo kemur á móti að þegar menn eru að ná sér út úr kreppunni, þá er mjög gott að vera með raunhæft gengi á gjaldmiðli og alla vega ekki vera með of sterkt.

En allt um svo ég víki að nágrönnum okkar Írum, að þeir búa nú við þá hræðilegu stöðu að þeir þyrftu helst að auka útflutning og draga úr innflutningi en þeirra helsta viðskiptaland sem er Bretland er með annan gjaldmiðil en þeir og pundið hefur verið að falla gagnvart evrunni sem Írar eru með, sem er alveg hræðileg staða fyrir Íra því það þýðir að innflutningur til þeirra eykst og útflutningsatvinnuvegirnir lenda í vandræðum sem er akkúrat þveröfugt við það sem þeir þyrftu. Þeir þyrftu í raun og veru að fá veikari gjaldmiðil eins og við en eiga auðvitað ekki kost á því af því að evran lýtur sínum eigin lögmálum sem taka mjög lítið tillit til þess sem er að gerast í litlu landi eins og Írlandi.

Það breytir því ekki að það kann að vera skynsamlegt fyrir okkur að taka upp evru einhvern tíma í framtíðinni en það verður þá að gerast á einhverju skynsamlegu gengi og það þarf að gerast á þann hátt að við fáum gjaldmiðil með bakhjarl sem samþykkir og styður okkur í notkun á gjaldmiðlinum, sem þýðir í raun og veru á mannamáli það, að ef við ætlum að taka upp evruna þá verði það að vera gert í góðu samkomulagi við útgefandann, þ.e.a.s Evrópska seðlabankann til þess að við getum notið skjóls af Evrópska seðlabankanum ef einhver kreppa kemur upp í framtíðinni. Það er eiginlega versta staða sem við gætum tekið upp væri að taka upp einhvern gjaldmiðil einhliða, hvort sem það er evra, dollar eða jafnvel einhver enn önnur mynt, og búa svo við það að í næstu fjármálakreppu værum við eiginlega í alveg sömu sporum og við vorum haustið 2008, að bankakerfið vantar einhvern gjaldmiðil og Seðlabankinn getur ekki útvegað hann, sem er það sem myndi gerast ef við tækjum upp einhliða einhvern gjaldmiðil án þess að hafa útgefandann sem bakhjarl. Það var það sem gerðist 2008, þá vorum við að vísu með okkar eigin krónu, en það var ekki skortur á krónum sem felldi bankakerfið, það var skortur á erlendum gjaldmiðli. Seðlabankinn íslenski bara hreinlega gat ekki útvegað gjaldmiðil þegar bankarnir þurftu á honum að halda.

Aðeins kannski meira um vexti og verðbólgu og tengda hluti. Það skýrist nú bara í þessari viku hvert Seðlabankinn og peningastefnunefndin stefnir með vexti. Ég tel allar líkur á því þó að það sé ekki mín ákvörðun að vextir verði lækkaðir, þ.e.a.s. menn byrji eitthvert vaxtalækkunarferli þegar í þessari viku. Ég byggi það bara einfaldlega á því að ég veit til hvaða stærða hagfræðingar í svona peningastefnunefndum horfa og þær eru allar þannig að það er eiginlega ekkert sem rökstyður að hafa 18% vexti áfram.

Það er að vísu hægt að færa rök fyrir því að það megi ekki færa vexti kannski langt niður fyrir verðbólguna. Það mundi valda enn meiri vandræðum vegna gjaldeyrishafta og gæti valdið því að fólk færi að taka peninga út úr bönkum og reyna að ávaxta hann einhvern veginn öðru vísi sem gæti mjög torveldað bara starfsemi banka og fjármögnun hagkerfisins. En vextir þurfa ekki að vera mjög háir og þeir þurfa í raun og veru ekki að vera hærri heldur en spáð verðbólga er. Það þarf ekki að horfa svo mikið á verðbólgutölur fortíðarinnar þegar vaxtaákvarðanir eru teknar. Það þarf fyrst og fremst að horfa fram á við og hver er líkleg verðbólgan þá og hafa vextina í einhverju samræmi við spá um verðbólguna. Allar spár um verðbólgu eru mjög hóflegar og það er bara einfaldlega byggt á því að það verðbólguskot sem við erum búin að horfa upp á síðustu 12 mánuði eða svo er núna inni í verðbólgutölunum í þeim skilningi að þegar talað er um 12 mánaða verðbólgu þá er inni í henni verðlagshækkun undanfarinna 12 mánaða. Sú verðlagshækkun varð eiginlega eingöngu vegna falls krónunnar.

Nú er krónan orðin miklu stöðugri og reyndar hefur aðeins hækkað frá áramótum þannig að þessi undirrót verðbólgu er eiginlega horfin og annað sem gæti valdið verðbólgu sem væri þá einhver þensla innanlands – umframeftirspurn á vinnumarkaði eða eitthvað slíkt – að það er bara augljóslega ekki til staðar. Það er engin umframeftirspurn á vinnumarkaði þegar atvinnuleysi fer hríðvaxandi svo augljóst dæmi sé tekið. Þannig að það eru engar líkur á einhverju launaskriði eða einhverju slíku sem gæti valdið verðhækkunum og verðbólgu. Þegar við horfum á þessar tvær forsendur þar sem gengið virðist hafa náð svona frekar stöðugri lendingu þó það flökti auðvitað eitthvað dag frá degi þá er það ekki í frjálsu falli eins og í október, og svo það, að það er eiginlega ekkert annað sem gæti valdið verðbólgu, þá hljóta allar verðbólguspár að vera þannig að verðbólgan gangi mjög niður og þá getur Seðlabankinn – og í raun og veru engin rök til annars en að hann geri það – þá getur hann lækkað vexti mjög hratt líka.

Þannig að þetta væri mín vaxtaspá en ég endurtek – þetta er ekki mín ákvörðun heldur Seðlabankans.

Kannski aðeins meira þá um nýju bankana og aðgang að lánsfé. Það er auðvitað þannig að það er ekki alveg búið að klára öll mál sem tengjast því að setja upp nýtt bankakerfi en það liggur nú svona í grófum dráttum fyrir hvernig það verður. Alla vega liggur fyrir hvernig við ætlum að koma á bankakerfi sem verður starfhæft í þeim skilningi að það getur veitt fyrirgreiðslu varðandi fjármögnun, það getur séð um inn- og útflutning og þjónustað hann og getur hjálpað til við þessa endurskipulagningu fyrirtækja sem er nauðsynleg. Við erum eiginlega meira eða minna búin að stilla upp bankakerfi sem ræður við það. Það eru að vísu ákveðin vandamál óleyst en þau tengjast flest mjög stórum fyrirtækjum sem eiga í miklum vandræðum. Það er bara einfaldlega ekki búið að leysa öll vandamál þeirra. En það er eiginlega ekki vegna þess að bankakerfið sé ekki starfhæft. Það er bara vegna þess að þessi vandamál eru svo sérstök og svo stór. Bankakerfið ætti hins vegar nokkurn veginn núna að ráða við svona flest önnur vandamál og er ekki í neinum vandræðum með að þjónusta fyrirtæki sem eru sjálf ekki í neinum vandræðum þótt það geti auðvitað tekið í fyrir banka að vera með kúnna sem eru kannski ekki beinlínis að stefna í þrot en svona þurfa ákveðinn stuðning bankans. En bankarnir ættu svona nokkurn veginn að vera komnir á það stig að þeir ráði við það núna.

Síðan er stefnt að því að þessi stærstu vandamál – að nokkur þeirra verði beinlínis tekin út úr bönkunum og sett í fóstur hjá sérstöku eignaumsýslufélagi og það ætti þá enn að draga úr þeim vandamálum sem bankarnir eiga við að etja þannig að þeir sitji svona meira eða minna uppi með vandamál sem þeir ráða vel við að leysa. Þetta er kannski ekki alveg klárað en það er alla vega allt útlit fyrir það að þetta gangi svona nokkurn veginn eftir.

Ætli þetta fari nú kannski ekki að vera ágætt sem inngangur. Ég ætla samt að enda á einum svona almennum punkti sem tengist kannski því sem ég byrjaði á um það hvernig löndum gengur að vinna sig út úr fjármálakreppum og ég hef reyndar sagt þetta oft áður en ég endurtek þetta núna. Við verðum að hafa í huga að fjármálakreppa eyðileggur peningalegar eignir, hún eyðileggur skuldabréf og hlutabréf og auðvitað getur það verið mjög þungbært ef það er mikil eignatilfærsla sem verður við þetta og auðvitað mjög erfitt fyrir þá sem verða fyrir tjóni. Það er ekkert hægt að draga fjöður yfir það. En – og þetta er mjög mikilvægt en – eftir stendur samt allt hitt. Það stendur í raun og veru eftir allt það sem þarf til þess að framleiða vörur og þjónustu og halda uppi heilbrigðu efnahagslífi og mannlífi. Það er fyrst og fremst kannski mannauðurinn en við erum líka með öll mannvirkin, við erum með allar náttúruauðlindirnar, við erum í raun og veru með allt það ennþá sem við notuðum til þess að halda uppi atvinnulífi sem var mjög gott.

Við skulum ekki gleyma því að Ísland er búið að vera áratugum saman eða reyndar meira eða minna frá því skömmu eftir seinna stríð meðal kannski 10-20 ríkustu þjóða í heimi og við vorum það áður en þessi bankabóla fór að þenjast út. Þannig að fyrir þann tíma þá höfðum við allt sem þurfti til þess að reka efnahagslíf sem var þannig að langflestar þjóðir heims höfðu ástæðu til þess að öfunda okkur af því og við höfum í raun og veru ekki tapað neinu sem heitið getur af því þannig að við ættum að geta endurreist það.

Sumir hafa bent á í þessu samhengi hvort skuldir þjóðarbúsins torveldi okkur þetta ekki. Jú, jú, það væri betra að vera með minni skuldir en skuldabyrði þjóðarinnar og þá sérstaklega ríkisins verður samt ekki af þeirri stærðargráðu að það sé óviðráðanlegt vandamál. Það liggur auðvitað ekki alveg nákvæmlega fyrir hver skuldabyrði hins opinbera verður þegar við komum út úr þessu en það virðist svona kannski hægt að skjóta á að hreinar skuldir – og með því er átt við peningalegar skuldir eða skuldir er reyndar alltaf peningalegar – eða sem sagt skuldir mínus peningalegar eignir, þ.e.a.s. eignir sem bera arð og skila ávöxtun, að munurinn á þessum tveimur stærðum verði kannski svona um eða jafnvel vel innan við helmingur af landsframleiðslu og það er auðvitað talsvert verra en staðan var af því að fyrir hrunið þá var þessi staða nokkurn veginn núll þar sem hið opinbera ef við tökum sveitarfélögin með, þá áttum við nokkurn veginn jafn miklar peningar eignir eins og skuldir og förum sem sagt úr þeirri stöðu að vera svona nettó skuldlaus í þessum skilningi yfir í það að vera kannski með skuldir upp á hátt í eða þó varla mikið yfir helming af landsframleiðslu. En alþjóðlegum samanburði er það samt ekkert mjög slæmt. Það mundi alls ekkert vekja athygli t.d. í evrópskum samanburði slík skuldsetning ríkisins og það eru ýmis ríki sem eru mun skuldsettari en þetta, bæði Evrópulönd eins og Ítalía og Belgía og reyndar Japan skuldar miklu meira en þetta í hlutfalli við sína landsframleiðslu.

Þannig að við stefnum ekkert í það að ríkið eða hið opinbera verði það skuldsett að það sé óviðráðanlegt vandamál þótt það sé auðvitað grautfúlt að fá reikning af þessari stærðargráðu og þurfa að greiða hann niður á einhverjum árum og áratugum að þá er það viðráðanlegt vandamál.

Skuldir þjóðarbúsins – og þá á ég ekki bara við um ríkið heldur bara allir íslenskir aðilar – þær verða auðvitað líka töluverðar en eignir á móti og þessar risavöxnu tölur sem við horfum upp á ef skoðum t.d. hagtölur frá miðju ári 2008 rétt áður en allt hrundi þar sem skuldir þjóðarbúsins voru kannski tíföld landsframleiðsla eða eitthvað af þeirri stærðargráðu – langmest af því hverfur og það hverfur bara þannig að það verður eftir í hinum hrundu bönkum og verður ekki greitt niður nema að því marki sem eignir hrundu bankanna duga til. Þannig að þegar búið er að gera upp þessi þrotabú þá bara hverfa þessar eignir. Þetta eru bara skuldir hlutafélaga og þegar hlutafélögin hafa verið gerð upp og kröfuhafar hafa fengið allt sem út úr þrotabúinu kemur þá skuldir enginn þetta lengur. Þetta er auðvitað tjón fyrir kröfuhafana og við þurfum kannski að horfast í augu við það að það eru einhverjir kröfuhafar búnir að tapa tugum milljarða dollara á hruni íslenska fjármálakerfisins þannig að það er svo sem ekkert ánægjulegt en það er samt ekki þannig að þjóðarbúið í þeim skilningi beri ábyrgð á þessu. Þetta voru bara hlutafélög – íslensk hlutafélög sem fóru á hausinn og þau verða bara gerð upp og þegar það er búið að gera þau upp þá ber þjóðin í sjálfu sér enga sérstaka ábyrgð á því sem út af stendur.

Það eru auðvitað eftir hins vegar talsverðar skuldir sem eru þá skuldir bæði heimila og innlendra fyrirtækja og svo auðvitað eignir á móti og þær eru talsvert meiri en ríkisskuldirnar og kannski meiri en við vildum hafa en samt ekki þannig að það ætti að vera illkleift hvað þá ómögulegt að bara þjónusta þessi lán – eitthvað af þeim verður reyndar afskrifað einfaldlega vegna þess að þetta eru skuldir fyrirtækja sem ráða ekki við að greiða allar sínar skuldir. Annað verður greitt upp að fullu eins og gengur en það er ekkert sem bendir til þess að heildarreikningurinn sem lendir auðvitað ekki á þjóðarbúinu beint en lendir þá á þessum einstaklingum og fyrirtækjum sem eru þjóðarbúið að hann sé svo hrikalegur að við getum ekki ráðið við það bara einfaldlega með okkar útflutningstekjum.

En þá kem ég aftur að því sem ég er búin að segja nokkrum sinnum áður að það er alveg lífsnauðsynlegt til þess að þessi endurreisn gangi upp að okkur takist að snúa við frá verulegum viðskiptahalla og við áttum nánar tengsl milli viðskiptahalla svona árunum 2004-2006, snúa frá því og yfir í þokkalegan afgang af viðskiptum okkar við útlönd. Við eigum í raun og veru engan annan valkost því að við vorum að fjármagna viðskiptahallan með sífellt meiri lánum og sú leið er bara einfaldlega lokuð þannig að við eigum engan annan úrkost – eigum enga aðra leið út úr þessu heldur en að greiða smám saman niður skuldir með því að vera með afgang á viðskiptajöfnuði. En ég held líka bara að við getum gert það.

Við vorum með útflutning árið 2007 sem var ef ég man rétt svo um það bil 5 milljarðar evra og það er í sjálfu sér ekkert sem bendir til annars en að við getum haldið því gangandi. Það að vísu tekur dálítið í núna að t.d. álið hefur lækkað og það hefur lækkað fiskverð en væntanlega er það ekki til frambúðar þannig að bara með því að halda þessum atvinnuvegum gangandi og svo auðvitað ferðamennsku og öðru sem skapar gjaldeyri líka þá ættum við að geta búið til svipaðar gjaldeyristekjur og síðan aukið þær með því að leggja aukinn þunga á útflutning og gera það með því að einfaldlega fólk sem var að fást við annað fer að snúa sér að útflutningsgreinum í ríkara mæli.

Þetta allt saman er held ég hægt og ég reyndar ekki bara held það – ég er reyndar fullviss um að þetta er hægt og verður gert. Þannig að langtímahorfurnar eru alls ekkert slæmar og reyndar er það þannig að ef við bara horfum nú svolítið kalt á hvað Íslendingar hafa og ekki bara það sem við höfum af mannauði og mannvirkjum og náttúruauðlindum og öðru slíku heldur líka bara umgjörðin – við höfum náttúrlega lýðræði og tjáningarfrelsi, trú á friðsamar lausnir, ágætt lagaumhverfi og annað slíkt og erum með ágætis menntakerfi og velferðarkerfi og allt það, ef við horfum á allt það sem við höfum og berum saman okkar stöðu við í raun og veru hvaða land sem er í heiminum þá lítur Ísland alls ekkert illa út. Það sem lítur illa út er þessi tiltekt sem við þurfum að fara í gegnum en hún er leysanlegt vandamál. Þannig að þegar við erum búin að fara í gegnum hana þá ættum við – og það er ekkert sem bendir til annars – að eiga alla möguleika á því að vera hér aftur með þjóðfélag sem skilar þegnunum einum bestu lífskjörum í heimi og reyndar hef ég trú á því að lífskjörin verði ekkert svo slæm jafnvel meðan á tiltektinni stendur. Það auðvitað tekur í en það er ekkert sem bendir til þess að það verði t.d. vöruskortur eða eitthvað svoleiðis hér eða að það þurfi að loka stórum hluta af heilbrigðiskerfinu eða eitthvað svoleiðis. Það er ekkert slíkt í kortunum þannig að samdrátturinn verður leiðinlegur en hann verður alls ekkert óbærilegur og eftir það þá höfum við í raun og veru öll tækifæri til þess að byggja upp gott þjóðfélag og ég efast ekkert um að okkur mun takast það.

En þá læt ég þetta duga sem inngang og opna fyrir spurningar.