Ávarp Gylfa Magnússonar viðskiptaráðherra á aðalfundi Landssambands kúabænda 27. mars 2009

Kæru gestir,

Það er mér sönn ánægja að ávarpa fund Landssamband kúabænda. Málefni kúabænda heyra vitaskuld fyrst og fremst undir landbúnaðarráðuneytið en þó eru ýmsir snertifletir við viðskiptaráðuneytið. Viðskipti með afurðir kúabænda, eins og aðrar landbúnaðarafurðir, eru vitaskuld einmitt það, þ.e. viðskipti, og um þau gilda að flestu leyti sömu reglur og um önnur viðskipti sem ráðuneyti mitt hefur á sinni könnu. Þá heyra neytendamál undir viðskiptaráðuneytið og fyrir neytendur skiptir miklu hvernig til tekst í viðskiptum með mikilvægar neysluvörur eins og t.d. mjólkurafurðir.

Neytendastofa er ein af undirstofnunum viðskiptaráðuneytisins. Margt af því sem þar er gert skiptir bændur máli. T.d. fjallar stofnunin um merkingar matvæla. Nú þegar tíðarandinn eru þannig að íslensk framleiðsla hefur fengið mikinn meðbyr, þá hefur því miður borið á því að að erlendar vörur séu merktar á þann hátt að þær líti út fyrir að vera íslensk framleiðsla, þrátt fyrir að uppruninn sé erlendur. Þetta er eitt af því sem Neytendastofa hefur verið með til skoðunar undanfarið. Það eru dæmi þess að fyrirtæki hafi verið bannað að nota ákveðnar umbúðir því umbúðirnar gefi villandi vísbendingu um uppruna.

Samkeppniseftirlitið er önnur af okkur undirstofnunum. Ákvarðanir hennar eru stundum umdeildar, eins og ég þekki mætavel. Niðurstaða hennar í máli Bændasamtakanna var mörgum bændum lítt að skapi. Ég vil nú engu að síður nota þetta tækifæri til að benda á mikilvægi þess að hafa öflugt samkeppniseftirlit, sérstaklega á þessum umrótstímum sem við lifum nú. Þannig skiptir vitaskuld miklu fyrir matvælaframleiðendur að hér verði öflug samkeppni í smásölu og heildsölu matvæla. Mikil samþjöppun á innlendum matvælamarkaði hefur verið harðlega gagnrýnd af neytendum en hún er ekki síður áhyggjuefni fyrir framleiðendur. Fyrir framleiðendur skiptir auðvitað líka máli að viðskipti með ýmis aðföng, svo sem fóður, áburð, vélar og tæki, séu með eðlilegum hætti og samkeppni mikil. Að því stuðlar öflugt Samkeppniseftirlit og gott lagaumhverfi.

Nóg um mitt ráðuneyti og stofnanir þess. Efnahagsástandið kemur vitaskuld illa við kúabændur, líkt og aðra landsmenn. Fall krónunnar og háir vextir innanlands koma illa við flesta atvinnurekendur, sérstaklega þá sem eru mjög skuldsettir. Það á því miður við um of stóran hluta íslensks atvinnulífs. Fall krónunnar þýðir einnig að innflutt aðföng hækka í verði. Mikil umræða hefur til dæmis verið um hátt áburðarverð.

Það má þó auðvitað ekki gleyma því að lækkun krónunnar hefur einnig góð áhrif, sérstaklega fyrir innlenda framleiðendur, sem fá betri samkeppnisstöðu gagnvart innflutningi og aukin tækifæri til útflutnings. Hátt gengi undanfarinna ára gerði mörgum af þeim sem keppa við innflutning erfitt fyrir en nú ætti sú staða að batna.

Ég veit að margir bændur er meistarar í að spá til veðurs. Þar eigum við eitthvað sameiginlegt, þ.e. að hafa gaman af að spá – þótt ég vilji ekki leggja mat á mína eigin spádómsgáfu!

Sem hagfræðingur spái ég ekki mikið í veðrið en ég sé hins vegar að þegar við komumst út úr storminum í efnahagsmálum þá eigum við alla möguleika að geta fagnað sólbjörtum dögum á ný. Það má ekki gleyma því að þótt fjármálakreppan hafi skemmt ýmsar peningalegar eignir, hlutabréf og skuldabréf og leikið gjaldmiðilinn grátt þá eru mikilvægustu eignir þjóðarinnar óskemmdar. Fólkið, menningin, nátturuauðlindirnar, mannvirkin. Ekkert af því sem íslenskur landbúnaður þarf til að blómstra er horfið.

Framtíðarhorfur fyrir kúabændur þegar horft er til langs tíma hljóta raunar að teljast ágætar þótt þessi grein sé í vörn eins og svo margar aðrar þegar við horfum til skamms tíma. Styrkur íslensks landbúnaðar svo sem hreinleiki náttúrunnar og góð þekking bænda hefur ekkert rýrnað.

Það eru mörg vannýtt sóknarfæri. Ég ætla ekki að reyna að rekja þau öll hér en vil þó hvetja kúabændur, jafnt sem aðra íslenska bændur, til eins. Það er að gera meira úr fjölbreytni íslensks landbúnaðar. Tengja afurðirnar betur við héruðin sem þær koma frá. Byggja upp ríkari matarmenningu þar sem staðbundinn metnaður og sérkenni fá að njóta sín til fulls. Það gerir afurðirnar áhugaverðari og verðmætari og auðveldar sókn á nýja markaði.

Það er að mínu mati mjög vanhugsað að leggja ofuráherslu á stöðlun og einsleitni, magn og veltu. Það kann að virðast lækka kostnað þegar til skamms tíma er litið en um leið er fórnað kostum samkeppni og staðbundinnar þekkingar og lausna. Til langs tíma er það ólíklega vænlegt til árangurs. Hér mætti t.d. horfa til Frakka sem fyrirmyndar.

Það liggur nokkurn veginn fyrir hvað Ísland þarf að gera til að komast út úr þrengingum. Við þurfum að ljúka við uppbyggingu nýs og heilbrigðs fjármálakerfis. Án þess er ekki hægt að bregðast við vanda skuldsettra fyrirtækja og heimila og raunar ekki hægt að reka hér öflugt efnahagslíf. Við höfum allar forsendur til að gera þetta. Vandinn er mikill en leysanlegur. Það verður ekkert sérstaklega gaman að takast á við hann en við erum að vinna á honum og okkur mun takast það. Um það efast ég ekki. Það þarf að taka erfiðar ákvarðanir í ríkisfjármálum. Það verður líka gert. Þær verða þó ekki erfiðari en svo að okkur mun takast að halda velferðarkerfinu, heilbrigðis- og menntakerfinu vel gangandi, þótt talsvert þurfi að spara.

Við höfum allt sem þarf til að endurreisa Ísland og halda okkar sessi sem eitt af þeim löndum heims sem býr íbúum sínum best lífskjör. Við getum leyst okkar eigin vanda en óneitanlega gerir þróunin um heim allan íslensku kreppuna erfiðar. Ört minnkandi alþjóðaviðskipti hafa t.d. áhrif á útflutning á fiski og áli. Það er þó ekkert útlit fyrir að íslenskur útflutningur fari verr út úr þeim samdrætti en sjá má annars staðar. Eins og sést t.d. á heimasíðu ykkar, þar sem lýst er ástandinu í Danmörku. Verð á ýmsum dönskum landbúnaðarafurðum hefur fallið fallið um allt að 30% síðan í september sl. til dagsins í dag og hluti danskra bænda að verða gjaldþrota.

Vandræði annarra bæta auðvitað ekki stöðuna á Íslandi, raunar þvert á móti. Þau setja hana hins vegar í ákveðið samhengi. Við höfum um margt betri möguleika á að vinna okkur út úr vandanum en margar aðrar þjóðir. Við fundum fyrst fyrir alþjóðakreppunni og hér varð skellurinn dýpri og snarpari en víðast hvar annars staðar. Við höfum hins vegar líka gengið hratt fram í að takast á við vandann og af miklu raunsæi, ólíkt flestum öðrum. Það getur því vel farið svo að Ísland verði ekki bara þekkt fyrir að falla fyrst – heldur líka fyrir að rísa fyrst upp aftur.