Bankaleynd eftir Gylfa Magnússon

Eitt af mörgu sem skoða þarf í ljósi þess sem kom fyrir íslenska fjármálakerfið eru lög og reglur um bankaleynd og upplýsingagjöf fyrirtækja sem starfa á fjármálamarkaði. Margt bendir eindregið til þess að regluverkinu þurfi að breyta. Hér þarf þó að stíga varlega til jarðar.

Annars vegar þarf að sjá til þess að reglurnar verði ekki til þess að auðvelda einstaklingum og fyrirtækjum að fela óheilbrigða og jafnvel ólöglega viðskiptahætti. Hins vegar þarf að gæta þess að sá mikli meiri hluti landsmanna sem hefur ekkert óhreint í pokahorninu geti treyst því að eðlilegur trúnaður sé um fjárhagslegar upplýsingar hans.

Þá þarf að vera hægt að eiga heilbrigða opinbera umræðu um fjármálakerfið, m.a. það sem þar hefur farið úrskeiðis og hvað mætti betur fara. Loks þurfa viðskiptavinir íslenskra fjármálafyrirtækja, hvort heldur er innanlands eða utan, að geta treyst því að sú mynd sem gefin er af þeim þegar upplýsingum er miðlað á markaðinn sé sönn og rétt.

Þessum markmiðum er öllum hægt að ná. Leiðin að því er í grundvallaratriðum þríþætt.

Í fyrsta lagi þarf að tryggja að bankaleynd komi ekki í veg fyrir eðlilegan aðgang ýmissra eftirlitsaðila að upplýsingum. Fyrir þessu má greiða á ýmsan hátt. Til greina kemur til dæmis að styðjast m.a. við fordæmi úr danskri löggjöf þar sem skýrt er kveðið á um að þagnarskylda fjármálaeftirlits víki fyrir heimildum ýmissa annarra eftirlitsaðila til að fá upplýsingar. Fjármálaeftirlitið í Danmörku, líkt og á Íslandi, hefur víðtækar heimildir til að afla upplýsinga frá fjármálafyrirtækjum.

Í öðru lagi þarf að sjá til þess að opinber gögn um fjármálafyrirtæki, svo sem árshlutareikningar og ýmsar skýrslur og tilkynningar um þau, bæði frá fyrirtækjunum sjálfum og eftirlitsaðilum gefi rétta mynd af stöðu þeirra. Því miður blasir nú við að þetta var ekki raunin undanfarin misseri. Hér þarf því verulegar endurbætur.

Í þriðja lagi þarf að tryggja að bankaleynd haldi þar sem hún á að halda. Einnig hér má gera betur. Eitt af því sem kemur sterklega til álita er að fjármálafyrirtæki verði skylduð til að upplýsa þá viðskiptavini sína, sem þess óska, um það hverjir hafa skoðað upplýsingar um þá í tölvukerfum fjármálafyrirtækjanna. Fyrirmynda er hér m.a. að leita í heilbrigðiskerfinu þar sem sjúklingar geta fengið að vita hverjir hafa skoðað persónuleg gögn þeirra. Ekki ætti að vera erfiðara að koma þessu við í fjármálakerfinu.

Á vegum viðskiptaráðuneytisins hefur undanfarið verið unnið að skoðun þessara mála. Þeirri vinnu er ekki lokið en henni miðar þó vel áfram og mun væntanlega ljúka m.a. með tillögum að lagabreytingum. Ráðuneytið lét m.a. Dóru Guðmundsdóttur lögfræðing taka saman ítarlega skýrslu um bankaleynd á Íslandi og í öðrum Evrópuríkjum sem aðgengileg er á vef ráðuneytisins.

Jafnframt er náið fylgst með umræðu um þessi mál erlendis, einkum á vegum Evrópusambandsins. Mjög líklegt virðist að ýmsar breytingar verði gerðar þar á regluverki fjármálakerfisins, m.a. hvað varðar bankaleynd, upplýsingagjöf fjármálafyrirtækja og eftirlit með þeim. Margt af því mun í kjölfarið án efa einnig verða hluti af íslenska regluverkinu.

Við getum hér átt samleið með nágrönnum okkar í Evrópu að verulegu leyti. Við ættum þó að setja okkur enn metnaðarfyllri markmið en þeir. Í ljósi þess sem á íslenska fjármálakerfinu hefur dunið er enn mikilvægara fyrir okkur en aðra að halda vel á spilunum til að endurvinna traust, innan sem utan lands.

Hið nýja íslenska fjármálakerfi þarf að vera eins gagnsætt og heilbrigt og framast er unnt. Þar á ekki að vera neitt skjól að finna fyrir þá sem hafa eitthvað að fela fyrir eðlilegu eftirliti yfirvalda, svo sem Fjármálaeftirlits, skattstjóra, Ríkisendurskoðunar, lögreglu, Samkeppniseftirlits, saksóknara eða Seðlabanka. Aðrir verða að geta treyst því að trúnaður haldi.

Jafnframt þarf að sjá til þess að opinberar upplýsingar um efnahag og stöðu fjármálafyrirtækja séu réttar og gefi sanna mynd. Fjármálafyrirtækjum á ekki að líðast að fela raunverulega stöðu, t.d. mikla áhættu vegna lánveitinga til einstakra, jafnvel tengdra, aðila. Þeim á ekki að líðast að gefa upplýsingar um lausa- eða eiginfjárstöðu sem ekkert hald er í þegar á reynir. Þau eiga ekki að fá að taka þátt í og jafnvel fela vafasöm viðskipti með eigin bréf eða bréf annarra fyrirtækja. Þau eiga ekki að taka þátt í því að fela raunverulegt eignarhald eða skuldastöðu fyrirtækja undir leyndarhjúpi eignarhaldsfélaga í skattaparadísum eða með öðrum hætti.

Hin föllnu fjármálafyrirtæki fortíðarinnar og fyrrum stjórnendur og eigendur þeirra eiga heldur ekki að geta með vísan til bankaleyndar komið í veg fyrir eðlilega opinbera umræðu um það sem fór úrskeiðis að þessu leyti á undanförnum árum.

Höfundur er viðskiptaráðherra.