Endurreisn íslenska efnahagslífsins eftir Gylfa Magnússon, viðskiptaráðherra

Í umræðu um íslensk efnahagsmál undanfarið hefur gætt margs konar misskilnings. Það er ekki að undra. Mikið hefur gengið á og erfitt, jafnvel fyrir sérfróða, að átta sig á því hvað gerst hefur og hvers má vænta.

Umræða um þjóðargjaldþrot á villigötum

Ljóst er að íslenska hagkerfið hefur orðið fyrir þungu höggi. Afleiðingarnar eru ekki allar komnar fram. Myndin er þó smám saman að skýrast. Það er þörf á þjóðarátaki til að vinna á vandanum en hann er þó engan veginn óleysanlegur. Því er öll umræða um þjóðar- eða ríkisgjaldþrot vegna þessa á fullkomnum villigötum. Ekkert bendir til annars en að íslenska ríkið geti að fullu staðið við allar skuldbindingar sínar. Raunar er allt útlit fyrir að hreinar skuldir íslenska ríkisins verði jafnvel minni en margra nágrannaríkja okkar þegar um hægist og búið verður að gera upp ýmis mál sem valda því að skuldir ríkisins vaxa talsvert þegar til skamms tíma er litið.

Þannig lækka skuldbindingar vegna IceSAVE aftur þegar eignir þrotabús Landsbankans verða seldar. Sömuleiðis verða lán sem tekin verða hjá Alþjóða gjaldeyrissjóðnum (AGS) og ýmsum erlendum seðlabönkum til að byggja upp gjaldeyrisforða fyrirsjáanlega að mestu endurgreidd með því fé sem tekið verður að láni en ekki notað. Skuldbindingar vegna þessara tveggja atriða, IceSAVE og áætlunar AGS verða því miklar um tíma en ættu ekki að hafa umtalsverð áhrif á skuldastöðu íslenska ríkisins þegar til lengdar lætur.

Skuldir íslenska ríkisins munu þó verða nokkuð meiri þegar upp er staðið en áður en bankakerfið hrundi. Skýringarnar eru nokkrar. Seðlabankinn og þar með ríkið varð fyrir miklu tapi við hrun bankakerfisins vegna tapaðra útlána til fjármálafyrirtækja. Þá mun uppsafnaður halli á rekstri ríkissjóðs, sérstaklega á árunum 2009-2011, kalla á talsverða lántöku.

Í samanburði á skuldum ríkja er einnig rétt að hafa í huga að íslenska lífeyriskerfið er enn mjög vel stætt í alþjóðlegum samanburði. Það þýðir m.a. að lífeyrisgreiðslur munu ekki verða jafnþung byrði fyrir íslenska ríkið á næstu áratugum og ríki sem ekki búa við jafnvel fjármagnað lífeyriskerfi.

Erlendar skuldir fyrir hrun voru óviðráðanlegar

Erlendar skuldir þjóðarbúsins, þ.e. samanlagðar erlendar skuldir ríkis- og einkageira, verða einnig að sönnu umtalsverðar næstu árin. Þær verða hins vegar einungis lítið brot af því sem þær voru haustið 2008, rétt áður en bankakerfið hrundi. Skýringin er einfaldlega sú að mikill meiri hluti þessara skulda var tilkominn vegna bankanna. Þær skuldir eru nú kröfur á þrotabú og hverfa þegar búin hafa verið gerð upp. Eftir stendur einungis það sem þau fyrirtæki sem eftir standa skulda, skuldir heimila og hins opinbera. Það er lítill hluti heildarskuldanna sem við blöstu haustið 2008 og voru með öllu óviðráðanlegar.

Þótt skuldirnar séu engu að síður talsverðar þá ætti þjóðarbúið í heild að geta staðið undir þeim, með útflutningstekjum og átt þó vel fyrir öllum nauðsynlegum og eðlilegum innflutningi. Hér gildir jafnframt að hver ber ábyrgð á sínum skuldum. Þjóðin eða ríkið bera ekki ábyrgð á skuldum einstakra fyrirtækja eða einstaklinga.

Tjónið vegna hruns íslenska fjármálakerfisins var afar mikið. Þær peningalegu eignir sem urðu að engu eru margföld landsframleiðsla. Þegar best lét var markaðsverð skráðra hlutafélaga í Kauphöll Íslands um tvöföld landsframleiðsla. Það er nánast allt farið. Til viðbótar hafa fjölmörg önnur einkafyrirtæki tapað miklu af eigin fé, stundum öllu. Mest er tjónið þó í krónum talið hjá ýmsum sem áttu kröfur á íslenska banka og önnur fyrirtæki sem fást nú ekki greiddar nema að hluta. Tjón þeirra mælist í þúsundum milljarða króna. Mest af þessu bera ýmsir erlendir aðilar, einkum evrópskir bankar, en tapið er einnig umtalsvert fyrir innlenda aðila, svo sem lífeyrissjóði.

Þótt eyðilegging peningalegra eigna hafi verið meiri hérlendis en í öðrum vestrænum löndum er rétt að hafa í huga að mikið hefur gengið á um heim allan. Þannig hefur verð hlutabréfa í kauphöllum heims fallið um að jafnaði helming á tæpum tveimur árum og þar með þurrkað út alla hækkun sl. 13 ára. Þetta er meðaltalið, í mörgum löndum öðrum en Íslandi hefur lækkunin orðið mun meiri. Mikið tap hefur einnig orðið á útlánum og skuldabréfum um heim allan. Ekki virðist fjarri lagi að gera ráð fyrir að um 4.000 milljarðar Bandaríkjadala hafi þar tapast.

Raunverulegar eignir enn óskemmdar

Því má þó ekki gleyma að eignir sem eyðileggjast í fjármálakreppu eru fyrst og fremst svokallaðar peningalegar eignir, t.d. hlutabréf og skuldabréf. Raunverulegar eignir standa hins vegar eftir. Mannauður landsmanna, mannvirki, náttúruauðlindir og allt annað sem þarf til að framleiða vörur og þjónustu verður ekki fyrir beinu tjóni. Fyrir þjóðarbúið í heild skiptir, þótt undarlegt kunni að virðast, ekki höfuðmáli hvernig verðmæti peningalegra eigna þróast. Meiru skiptir hvernig gengur að búa til raunveruleg verðmæti, þ.e. framleiða vörur og þjónustu.

Verðþróun peningalegra eigna hefur hins vegar mikil áhrif á tekju- og eignaskiptingu. Þetta sást vel á uppgangstímanum fyrir hrunið. Mikil hækkun eignaverðs bjó til á pappír gríðarlegan auð og hagnað. Það gerði tekjudreifingu Íslendinga ójafnari en áður voru dæmi um. M.a. varð til, a.m.k. um tíma, fámenn stétt milljarðamæringa sem gat leyft sér fáránlegan lífstíl sem engin fordæmi eru fyrir í Íslandssögunni og sést vonandi aldrei aftur. Margir aðrir högnuðust vel, þótt ekki yrðu þeir milljarðamæringar.

Hrun á verðmæti peningalegra eigna hefur að sama skapi mikil áhrif á eigna- og tekjuskiptingu. Því miður verða ekki bara fyrrum milljarðamæringar fyrir tjóni. Nær allir finna á einn eða annan hátt fyrir áhrifunum, m.a. vegna lífeyrisréttinda sem skerðast. Breytingar á gengi krónunnar hafa einnig mikil áhrif, sérstaklega á einstaklinga og fyrirtæki sem skulda í erlendri mynt.

Munurinn á peningalegum eignum og öðrum skiptir höfuðmáli við endurreisn hagkerfisins. Ekki er auðvelt að koma á fót nýju fjármálakerfi. Það er þó leikur einn miðað við að reisa aftur hagkerfi þar sem raunverulegar eignir hafa skemmst illa, t.d. vegna stríðs eða náttúruhamfara. Það er ekkert sem kemur í veg fyrir að hægt sé að koma upp nýju fjármálakerfi í stað annars sem hefur hrunið. Það þarf þó vitaskuld að standa vel að málum til að það takist sómasamlega.

Ísland að mörgu leyti öfundsvert

Fjölmörg dæmi eru um ríki sem hafa komist út úr fjármálakreppu á tiltölulega skömmum tíma. Það tekur í en með skynsamlegum vinnubrögðum má flýta ferlinu og sjá til þess að byrðarnar verði engum óbærilegar. Hið algjöra hrun íslenska fjármálakerfisins gerir stöðuna hér erfiðari en í löndum þar sem fjármálakreppur hafa ekki haft jafnróttæk áhrif. Það breytir því þó ekki að viðfangsefnin sem við blasa á Íslandi eru öll viðráðanleg.

Að þessari endurreisn fjármálakerfisins hefur verið unnið allt frá því í október sl. Útlit er fyrir að verkinu ljúki að mestu leyti á næstu vikum. Að því loknu verða Íslendingar að nokkru leyti í öfundsverðri stöðu, miðað við margar aðrar þjóðir. Það kemur sjálfsagt mörgum á óvart. Við vorum neydd til að horfast í augu við að fjármálakerfi okkar varð ekki bjargað. Það var vissulega mikið áfall. Fyrir vikið sitjum við hins vegar ekki uppi með fársjúkt fjármálakerfi sem þarf mikla aðstoð á kostnað skattborgara til að hægt sé að halda því á floti. Tiltektin hjá okkur kemur ekki af sjálfu sér en við áttum engan annan kost. Fjármálakerfinu gamla varð ekki bjargað. Vandamál þess verða nú að miklu leyti skilin eftir í þrotabúum hruninna fjármálastofnana. Þær eignir sem nýju bankarnir fá í vöggugjöf eru jafnframt afskrifaðar að því marki sem ástæða þykir til ef fyrirsjáanlegt þykir að þær verða ekki greiddar að fullu.

Það er mjög mikilvægt fyrir endurreisn íslenska fjármálakerfisins og þá um leið íslenska hagkerfisins alls að vel sé staðið að þessari vinnu. Nýju bankarnir verða að byrja með heilbrigðan efnahagsreikning og vænlegar rekstrarhorfur. Þeir sem eiga kröfur á hina föllnu íslensku banka verða einnig að geta treyst því að hagsmunum þeirra sé ekki fórnað við skiptingu bankanna í gamla og nýja banka. Mat á eignum sem renna til nýju bankanna þarf að vera eðlilegt. Þá þarf að standa skynsamlega að rekstri þrotabúa gömlu bankanna, sölu eigna þeirra og á endanum slitum þannig að sem mest fáist upp í kröfur.

Þótt nýtt fjármálakerfi sé að líta dagsins ljós og hafi raunar þegar tekið til starfa er ýmislegt annað eftir. Bregðast þarf við breyttum aðstæðum með ýmsum hætti. Fjölmörg fyrirtæki þurfa að endurskipuleggja fjármál sín. Ein forsenda þess að það sé hægt er að hafa vel starfhæft fjármálakerfi sem getur tekið á vanda fyrirtækja, bjargað þeim sem hægt er með góðu móti að bjarga, t.d. með lengingu lána. Fá þarf nýtt fjármagn og oftast nýja eigendur að fyrirtækjum sem komin eru í þrot vegna skulda þótt rekstrarhorfur séu þokkalegar.

Slíkar breytingar verða aldrei sársaukalausar. Hér er enn talsverð vinna eftir en ekkert af því sem gera þarf er óviðráðanlegt. Það er sérstaklega snúið að koma slíkum breytingum á án þess að rekstur fyrirtækja stöðvist. Þótt það hafi ekki tekist og geti ekki tekist í öllum tilfellum þá hefur þó gengið betur en ætla mætti miðað við aðstæður að endurskipuleggja fjárhag íslenskra fyrirtækja án þess að framleiðsla verðmæta hætti og allt starfsfólk missi vinnuna.

Auk fjárhagslegrar endurskipulagningar þarf ýmsar aðrar breytingar á hagkerfinu. Innflutningur þarf að dragast verulega saman og hefur raunar þegar gert það. Jafnframt dragast umsvif í ýmsum öðrum atvinnugreinum fyrirsjáanlega saman, sérstaklega fjármálaþjónustu og byggingastarfsemi. Þetta er vitaskuld ekkert fagnaðarefni fyrir þá sem starfað hafa í viðkomandi geirum. Störfum þar fækkar og atvinnuleysi eykst um tíma þangað til störf hafa skapast í öðrum geirum í staðinn. Það er hins vegar engin ástæða til þess að slíkar breytingar valdi varanlegri aukningu á atvinnuleysi sé rétt á málum haldið.

Útflutningur þarf einnig að aukast og jafnframt framleiðsla á vörum og þjónustu sem leysa innfluttar af hólmi. Það tekur talsverðan tíma að ná þeirri breytingu fram,enda tekur t.d. nokkurn tíma fyrir útflutningsfyrirtæki að auka afköst sín og fyrir ný fyrirtæki að taka til starfa.

Hér setur það nokkuð strik í reikninginn að samdráttur í heimsverslun kemur illa við Íslendinga eins og aðra. Hann tefur fyrir því að útflutningur héðan geti aukist. Það skiptir því miklu fyrir endurreisn íslenska hagkerfisins að samdrátturinn í heimsverslun verði sem minnstur. Það er jafnframt mikilvægt fyrir Íslendinga eins og aðra að sá samdráttur leiði ekki til þess að einstök ríki eða ríkjabandalög taki upp verndar- eða haftastefnu, líkt og gerðist á fjórða áratug síðustu aldar.

Staða ríkissjóðs skiptir höfuðmáli í endurreisn hagkerfisins. Það þarf að taka erfiðar ákvarðanir í ríkisfjármálum. Vegna efnahagssamdráttar rýrna flestir skattstofnar talsvert og nokkurn tíma mun taka fyrir þá að ná aftur fyrri styrk. Velta dregst saman, hagnaður fyrirtækja og arðgreiðslur minnka verulega og launatekjur lækka. Ná þarf fram nokkurri lækkun ríkisútgjalda í hlutfalli við landsframleiðslu, til að mæta lækkun skatttekna vegna verra efnahagsástands.

Jafnframt þarf að bregðast við auknum útgjöldum hins opinbera á ákveðnum sviðum, t.d. auknum vaxtagreiðslum og hækkun á ýmsum tekjutengdum greiðslum og vegna atvinnuleysisbóta. Þessum útgjöldum þarf að mæta með niðurskurði annars staðar. Það verður að sjálfsögðu ekki notalegt. Vandinn er þó vel viðráðanlegur ef skynsamlega verður staðið að málum. Hér má hafa í huga að útgjöld hins opinbera hafa vaxið mikið undanfarin ár. Þannig var svokölluð samneysla 40% meiri árið 2007 en 1998, á sama verðlagi. Á sama tíma fjölgaði landsmönnum um 13% þannig að samneysla á mann jókst um því sem næst fjórðung að raungildi. Fyrirsjáanlegur samdráttur á næstu árum verður talsvert minni en þetta. Staðan er því þröng en ekki verri en svo að það á að vera hægt að ná endum saman án þess að þrengja óhóflega að grundvallar þjónustu í velferðarkerfinu, heilbrigðiskerfinu og menntakerfinu og án þess að skattahækkanir verði um of íþyngjandi.

Framtíðarsýnin fyrir Ísland fer mjög eftir því til hve langs tíma er horft. Árið 2009 verður um margt erfitt. Á því ári kemur samdrátturinn að mestu fram og atvinnuleysi ætti að ná hámarki. Það er heldur ekki hægt að búast við miklum viðsnúningi árið 2010. Þá ætti þó eitthvað að draga úr atvinnuleysi og ýmsar aðrar stærðir að líta betur út en undanfarna mánuði, t.d. er ekkert útlit fyrir mikla verðbólgu og vextir ættu því að vera mun lægri en nú. Þá ætti útflutningur einnig að fara vaxandi, að því gefnu að samdráttur í heimsverslun verði ekki of mikill. Þessi tvö ár ættu að duga Íslendingum til að gera flestar þær breytingar sem gera þarf og ná aftur vopnum okkar.

Það er hins vegar engin ástæða til svartsýni þegar til lengri tíma er litið. Lífskjör á Íslandi ættu eftir sem áður að verða með þeim allra bestu í heimi. Við höfum til þess allar forsendur. Vel menntuð og ung þjóð, með sterka menningu, trausta lýðræðishefð, góða innviði og ríkulegar náttúruauðlindir. Ekkert af þessu hefur farið forgörðum.

Grein birtist í Morgunblaðinu 23. apríl 2009.