Ræða á fundi SFÚ, 5. nóvember 2013

ATH: Talað orð gildir

Ágætu fundargestir, formaður,

Ég þakka fyrir það tækifæri sem ég hér fæ til að ávarpa fund ykkar. Í sumar átti ég mjög gagnlegan fund með forsvarsmönnum samtökum fiskvinnslu án útgerðar þar sem afstaða samtakanna í hinum ýmsu málum var kynnt fyrir mér á skilmerkilegan hátt.  Það er ljóst að til staðar eru umræðu- og úrlausnarefni  sem eru nú ekki ný af nálinni en engu að síður verðug viðfangsefni.  

Það er markmið mitt í starfi að leitast við að leiða þau ýmsu málefni sjávarútvegsins sem við blasa til lykta. Hversu mikill samhljómur verður um einstök málefni, hvort sem þau eru stór eða smá, á svo eftir að koma í ljós.  Ég er þó viss um það, að ef við leitumst við að eiga opin og hreinskiptin samskipti með lausnir í huga, þá farnist okkur betur heldur en með einstreymis ákvörðunum og óræðum skilaboðum.

Að þessu sögðu, þá huggnast mér best að tala hreint út, og er nú oft misvinsæll fyrir vikið!  

Margar útgerðir á Íslandi eru með samþættan veiða og vinnslupart sinna fyrirtækja. Þar hefur skapast mikilvæg virðiskeðja og hjá mörgum þessara fyrirtækja er unnið gríðargott starf þegar kemur að sölu og markaðsmálum og ekki síst nýsköpun og þróun.  Ég hef ekki hug á að rjúfa þennan hluta í sundur og vill vera skýr með það þannig að við getum hugsað og unnið að öðrum lausnum.

Og þar vonast ég til þess að geta fengið ykkur að borðinu með mér, þar sem við leitumst við að auka aðgengi ykkar hagaðila að hráefni, án þess þó að aðskilja veiðar og vinnslu. Og hvernig gerum við það? Hvernig höfum við, á hagkvæman hátt, jákvæð áhrif á framboð hráefnis til fiskvinnsla án útgerðar? Getum við skapað regluverk sem einkennist af hvötum í þessa átt frekar en boðum og bönnum? Það þætti mér eftirsóknarvert.

Ég sé nokkur tækifæri til þessa sem ég vil gjarnan opna á við ykkur.  

Ég hef falið ráðuneyti mínu sem fer með sjávarútvegsmál að hefja endurskoðun á lögum um uppboðsmarkaði sjávarafla. Ég hef lagt að mínu fólki að eiga opið samráð við þá aðila sem málinu tengjast. Þá á ég ekki við að mönnum verði kynntar tillögur að niðurstöðum, heldur að í upphafi vega verði sest saman yfir málin og áhersluþætti einstaka aðila.

Málin verði í framhaldi af því unnin og tillögur þá aftur kynntar þeim sem í upphafi tóku þátt. Þannig vonast ég til að sjónarmið sem flestra skili sér í skilvirkum og gagnlegum tillögum, þar sem jafnvel er samspil á milli ólíkra hugmynda og hagsmuna.

Þegar kemur að málum fiskmarkaða þá er mjög mikilvægt að fara yfir eignarhaldið og hvert sé stefnt í þeim efnum. Fiskmarkaðir þurfa að vera sem sjálfstæðastar einingar ótengdar  útgerðum. Á fiskmörkuðum á að eiga sér stað raunveruleg verðmyndun.  Hér gætu verið tækifæri til að takast á við nokkur af þeim málum sem snúa að hagsmunum fiskvinnslu án útgerðar.

Það liggur fyrir að regluverk um vigtun sjávarafla er flókið og að mörgu leyti þungt í bæði framkvæmd og eftirliti. Í heimsóknum mínum víða um land hafa ýmsar athugasemdir á það komið fram en minna hefur verið um tillögur til lausna, enda er málið flókið viðfangs.

Ég get upplýst ykkur um það að hugur minn stendur til þess að leitast við að einfalda þetta regluverk og eftirlit því tengdu, án þess þó að slá af áreiðanleika. Ég hef lausnina ekki í sjónmáli og er þessi vinna ekki hafin en í mínum huga er þörfin skýr. Hér sé ég fyrir mér að leynst gætu tækifæri til þess að huga að einhverju leyti að hagsmunum fiskvinnslu án útgerðar samhliða úrlausn annarra mála.

Mér þætti mikill kostur ef við gætum nálgast verkefnið á þennan hátt, með samtali og samvinnu og út frá hagsmunum beggja aðila. Notum þá innviði sem til staðar eru en leitumst við að beina áherslum í rétta átt. Nýlega var stigið mikilvægt skref í þá átt að jafna aðgang aðila að hráefni þegar endurvigtun erlendis var bönnuð. Nú skal allt hráefni vegið innanlands áður en það er flutt úr landi. Þetta hefur verið eitt af baráttumálum fiskvinnslu án útgerðar.

Á fyrrnefndum fundi okkar í sumar var farið yfir tilmæli til atvinnuvega- og nýsköpunarráðherra í áliti samkeppniseftirlitsins frá 2012. Umræðurnar voru líflegar og hugmyndum kastað á milli. Eitt af þeim tilmælum sem þar kemur fram fjallar um milliverðlagningareglur. Ég hef hug á að skoða þetta nánar og hef í raun hafið grunn að þeirri vinnu og tengist hún endurskoðun veiðigjalda.

Þannig mætti hugsa sér að skapa umhverfi með lóðrétt samþættri  útgerð og vinnslu en bæta um leið samkeppnisstöðu fiskvinnslu án útgerðar. Ég hef sagt það áður og endurtek nú að ég hef mikinn áhuga á að haga gjaldtöku veiðigjalda þannig að hún einskorðist við gjald af auðlindanýtingunni, ekki því hversu klókir menn eru í vöruþróun og markaðssetningu úr vinnslunni. Það er þó almennt viðurkennt að í samþættum fyrirtækjum þá flyst hluti hagnaðar frá veiðum og til vinnslu, um þetta hefur verið mikið rætt undanfarin ár.

Eigi auðlindagjald að taka mið af veiðum eingöngu, það er aðgangi að auðlindinni,  þarf að koma í veg fyrir þessa tilfærslu. Því segi ég að í þeirri vinnu sem í gangi er tengd veiðigjöldum vonast ég til að finnist lausnir á þessu máli, til dæmis með milliverðlagningu. Eins og þið heyrið þá er gerjun í þeim málum sem við vinnum að en útfærslur ekki klárar þannig að ég geti fullyrt hver niðurstaðan verði.  

Ágætu gestir, ég hef ávarpað allnokkra aðalfundina undanfarnar vikur. Á þeim öllum hef ég tekið umræðu um ímynd sjávarútvegsins. Neikvæðni og tortryggni einkennir umræðurnar og í kjölfarið fellur það á milli laga að greina frá þeim ótal tækifærum sem við okkur blasa, þeim krafti sem einkennir mörg sjávarútvegsfyrirtækja og gildi útvegsins fyrir byggðir landsins og samfélagið í heild.

Mér finnst mikilvægt, samhliða því sem við tökumst á við þau verkefni sem við okkur blasa (og kannski tökumst á um þau!), að við missum ekki sjónar af tækifærunum sem til staðar eru. Ég vil að við hefjum til vegs það sem vel er gert í sjávarútvegi hér landi, atvinnugrein í heimsklassa, sem skapar mestar útflutningstekjur landsins og stuðlar að atvinnu og byggð hringinn í kringum landið.  

Eins og í öllum rekstri gengur fyrirtækjum innan greinarinnar misvel, það þarf við alla stefnumótun að hafa það til hliðsjónar. Mikil umræða hefur skapast um framlag fyrirtækja í veiðum og vinnslu til ríkissjóðs. Það er mikilvægt, sérstaklega nú þegar við vinnum að innleiðingu samningaleiðar um nýtingarrétt , að tryggja um leið að greitt verði gjald fyrir þennan rétt. Það gjald þarf að vera sanngjarnt fyrir báða aðila, fyrirtækin og svo þjóðina, eiganda auðlindarinnar.

Sjávarútvegur á Íslandi leggur svo sannarlega sitt af mörkunum til samfélagsins, á lista yfir álagningu opinberra gjalda 2012 eru 7 sjávarútvegsfélög á lista yfir þau 20 fyrirtæki sem mest greiða. Til viðbótar greiða þau svo veiðigjöld. Í fjölda eru það þó fleiri fyrirtæki sem eru smærri, með minni starfsemi og minni hagnað, að þeim þarf að huga og umræðan má ekki eingöngu snúast um stærri fyrirtækin.

Við viljum fjölbreyttan sjávarútveg, sem stuðlar að nýsköpun og þróun, með stórum samþættum fyrirtækjum, með smærri fjölskylduútgerðum, með einyrkjum og með sjálfstæðum fiskvinnslum. Í þeirri vinnu sem framundan er og almennt við þróun regluverks þarf að viðurkenna að hagsmunir þessara aðila eru ólíkir en að til allra ber að líta.

Megið þið eiga árangursríkan fund.