Ávarp á sjávarútvegsráðstefnu atvinnuþróunarfélags Vestfjarða,  6. september 2013

ATH: Talað orð gildir

Ágætu ráðstefnugestir,

Ég vil byrja á því að óska atvinnuþróunarfélagi Vestfjarða til hamingju með þá góðu mætingu sem er á ráðstefnuna í dag og þakka fyrir það tækifæri sem mér hér veitt til að ávarpa ykkur.

Það er mér sérstakt ánægjuefni að fá að ávarpa ykkur í dag sem sjávarútvegsráðherra.

Það er ágætt að mér er ætlaður rúmur tími, því ég mér liggur margt á hjarta þegar kemur að umræðu um þennan mikilvæga atvinnuveg þjóðarinnar, og ekki síður þegar við ræðum sérstaklega málefni Vestfjarða honum tengd. Nú er gott að vera fyrstur, geta talað lengi með alla ennþá sperrta. Annars finnst mér bæði dagskrá og fyrirlesarar dagsins  metnaðarfull og ég á því ekki á von á að af ykkur dragi þó líði á daginn og vona að hann nýtist vel til að móta framtíðarhugsun þegar kemur að þróun og markaðsmálum og ekki síður meðferð sjávarafla.

Ég er þeim forréttindum njótandi þessi misserin að vinna með marga og mjög spennandi málaflokka. Mál sem mér hafa ætíð verið hugleikin. Ég fæ að kynna mér og marka mál sem heyra undir umhverfismál, landbúnað, sjávarútveg og byggðir. Mörgum finnst þetta mikið, og jújú, það er oft mikið að gera. En eitt af því sem stendur upp úr eftir þessu fyrstu mánuði mína í ráðherraembætti  er að fá staðfest hver samlegðaráhrif þessara ólíku málaflokka eru, þau tækifæri sem til staðar eru ef við vinnum rétt úr – samspil auðlinda, umhverfis og fólks.

Í erindi mínu ætla ég mér að ræða við ykkur mörg mikilvæg mál tengd sjávarútvegi. Ég ætla að nota tækifærið og  koma inn á stöðu ímyndar greinarinnar, veiðigjöldin títtræddu, þá dýrmætu virðiskeðju sem útvegnum tengist, markaðsmálin og hvernig fyrst og síðast umgengni um auðlindina og meðferð þess afla sem hún okkur skaffar hefur úrslitaáhrif á árangur allra fyrrnefndra þátta. Og þar sem við erum stödd hér þá langar mig að ræða við ykkur sérstöðu sjávarútvegs á Vestfjörðum.

Það hefur reynst mér árangursríkast í lífinu að nálgast hlutina jákvætt, og kýs ég að nálgast verkefni á þann hátt. Til þess að greina leiðir og lausnir, og ekki síst tækifæri, þarf þó oft fyrst að horfast í augu við þau vandamál sem til staðar eru. Þau segja mér, sem til ráðgjafar eru, að best sé að byrja á veseninu og enda á vinningnum. Ég þori ekki öðru en að hlýða því, og er því sammála, og við skulum því fyrst nefna þau vandamál, sem ég kýs frekar að kalla úrlausnarefni,  sem við okkur blasa. Ef þið þó haldið nennunni og hlustið áfram, þá hef ég einnig hug á að ræða að því loknu leiðirnar að lausnum. Þær verða þó ekki framkvæmdar gott fólk nema með ykkar aðkomu og samhentu átaki okkar sem sjávarútvegnum sinnum.

Þegar kemur að umræðu um sjávarútveg á Vestfjörðum er hún oft neikvæð. Fyrirtækin eru sögð illa rekin, einblínt er á vandamál einstakra staða eða fyrirtækja, ívilnanir fiskveiðistjórnunarkerfisins hvort sem tengist kvótum eða gjöldum sagðar sniðnar að vestfirskum útvegi og meðferð hráefnis ekki með besta móti. Því miður er margt af þessu satt.

Á þessu eru þó margar skýringar. Hér eru smáir staðir sem hafa verið í nálarauga umræðunnar og rekstur þeirra útgerða sem þaðan leggja upp ekki gengið áfallalaust. Hér er mikið af smærri útgerðum landsins, aflaheimildir voru keyptar til fjórðungsins á óhentugum tíma, fyrirtækin eru mörg hver skuldsett og illa í stakk búin til að greiða eðlilegt gjald fyrir afnot af auðlindinni.

 Ekki er alveg ljóst hvort þau úrræði sem innbyggð eru í fiskveiðistjórnunarkerfið til þess að bregðast við þessu; hvort sem nefnd eru línuívilnun, byggðakvóti, skuldaafsláttur af veiðigjöldum eða annað, séu að skila þeim árangri sem ætlast er til. Einnig hafa úttektir sýnt að aflameðferð smábáta á svæðinu er með slakara móti og að úrbóta er þörf.

Gott fólk, ég er kominn með hundleið á því að horfa í baksýnisspegilinn. Hann er fínn ef maður ætlar að bakka. Það er ekki það sem ég vonast til að gera í starfi mínu sem sjávarútvegs og byggðaráðherra, eða hvaða titilinn sem ég nota hverju sinni. Við þurfum að nálgast verkefnin markvisst, hugsa fram, greina tækifærin og hvaða leiðir eru færar.

Hættum að tala greinina okkar niður.

• Hættum að tala byggðirnar niður. Hér eru blómleg tækifæri.
• Nálægðin við auðlindina er einstök. Tækifæri fjarðanna.
• Þekkingin sem býr í fólkinu.
• Sjómennskan sem rennur í æðunum. Þetta eigum við að tala um og þetta eigum við að vinna með.

Sjávarútvegur á Vestfjörðum hefur nokkra sérstöðu en hér er smábátaútgerð mikilvægari en á flestum stöðum í kringum landið. Samkvæmt upplýsingum sem Fiskistofa gaukaði að mér var tæplega 40% afla, í þorskígildum, sem landað var á kjálkanum á síðasta fiskveiðiári landað af bátum undir 15 metrum að lengd. Það segja mér fróðir menn að þetta sé hátt hlutfall. Um leið og mikilvægt er að huga að þeim almennu leikreglum sem um sjávarútveginn gilda og ekki síður stórútgerðinni og hlutverki hennar hér á svæðinu þá langar mig að gera þetta háa hlutfall afla frá smábátum að sérstöku viðfangsefni erindis míns í dag.

Mér skilst að í úttekt sem gerð var 2010 á gæðum afla smábáta hér á svæðinu hafi niðurstöðurnar ekki verið alltof góðar. Sömu heimildir herma að í nýrri niðurstöður bendi til að betrumbót hafi orðið á en þó skorti enn nokkuð á.  Þetta hlýtur að verða eitt af viðfangsefnum dagsins. Hvernig gerum við betur? Hvernig hámörkum við gæði og þar með verðmæti þess afla sem fyrir þetta svæði er svo dýrmætur?

Ég sé mörg tækifæri fólgin í því að horfa sérstaklega til þess að hér sé mekka smábátaútgerðarinnar. Þetta stórbrotna umhverfi sem íbúar hér búa í og þurfa á tímum að umbera. Nálægðin við auðlindina og þessi ímynd, sjómannsins líf, íslenskt sjávarþorp. Það má ekki vanmeta mikilvægi veiða þessa um 330 smærri báta sem héðan leggja upp og skapa störf og tekjur fyrir þá …. að ég ætla í það minnsta 330 fjölskyldur á svæðinu og líklegast má margfalda þá tölu.

Við þurfum nefnilega að huga að ímyndinni. Og til hvers eigum við a horfa í þeim efnum?

Nú langar mig að skipta um hatt og setja upp umhverfishattinn. Smábátaveiðarnar eru að mörgu leyti hliðhollar umhverfinu, veiðafærin eru vistvæn og við stýrum veiðum okkar á ábyrgan hátt. Umhverfisvænar veiðar smábátaútgerðarinnar á Vestfjörðum, í hreinum fjörðum, fiskur sem fer inn í hágæðafiskvinnslur. Við getum sameinast um að skjalfesta stöðu okkar í umhverfismálum hér á svæðinu og selja ímynd okkar umhverfisvænu og ábyrgu fiskveiða. Hér er tækifæri.

Ég vék að úrlausnarefnunum áðan og að fyrir liggi að meðferð afla smábáta er að einhverju leyti ábótavant. Mikil þróun hefur orðið og tækifæri til fræðslu og betri umgengni eru til staðar. Við vitum það að með bættum gæðum getum við sóst eftir hærra verði. Ef að það er ekki staðreyndin,  þá þurfum við að finna leiðir til stýra markaðnum í þá átt.

Það er algjörlega óviðunandi ef að illa kældur og meðfarinn fiskur er að fara á sömu verðum og hágæðahráefni. Mér finnst mikilvægt að menn líti í eigin barm í þessum efnum. Þessi réttur að fá að nýta auðlindina er ekki sjálfsagður.  

Það er aftur á móti sjálfsögð krafa að hann sé nýttur á ábyrgan hátt og verðmæti hráefnisins hámarkað.

Við þurfum að taka gæðamálin föstum tökum. Nýta okkur þau úrræði sem eru til staðar til að bæta úr. Notum sérstöðu svæðisins sem svæðis með

• hágæða fisk,
• frá umvherfisvænum veiðum,
• veiddum undir ábyrgu fiskveiðistjórnunarkerfi,
• sem hægt er að upprunamerkja sem slíkan. Hér eru tækifærin.

Kæru gestir, sameinumst um tækifærin - Finnum sérstöðu svæðisins og vinnum með hana.

Ég lofaði ykkur að tala lengi og við Framsóknarmenn viljum standa við loforðin - þannig að áfram held ég.

Ég vék hér nokkru framar að öðrum úrlausnarefnum en þeim sem snúa beint að meðferð og markaðsmálum þó að þar séu meginumfjöllunarefni þessarar ráðstefnu. Mér finnst mikilvægt að nýta mér það tækifæri sem ég fæ til að ávarpa ykkur til að koma að fleiri málum, tengdum sjávarútvegnum og svæðinu…. og vippa þá upp upp þriðja hattinum, byggðaráðherranum.

Ég er búinn að koma að einhverju leyti inn á líf sjómannsins hér á svæðinu og þau tækifæri sem hann hefur. Í þessu verðum við að muna, að flestir eiga þeir fjölskyldur sem einnig hér búa og hafa jafnvel ekki tækifæri eða áhuga á að vinna sjávarútvegi. Þessi hópur má ekki gleymast. Við þurfum að búa þannig um að kona sjómannsins sé samfélaginu ekki síður mikilvæg og að hún finni sig í því. Allir sem hér og í þorpum landsins búa eiga að hafa tækifæri til menntunar og starfa í takt við menntun. Hér getur fiskveiðistjórnunarkerfið komið að. En mig langar til að nálgast þetta öðruvísu en áður.

Í allri umræðu um fiskveiðistjórnunarkerfið er umræðan um kvótana oft mjög ráðandi og hún er neikvæð.

Margar svo kallaðar ívilnanir kerfisins eru sérsniðnar að aðstæðum á Vestfjörðum, þær hafa snúið að kvótum eða kvótaafsláttum og þannig takmarkað nýst öllu þýðinu sem hér er til staðar. Því miður er ég ekki sannfærður um að þetta hafi skilað árangri og veit ég um fleiri sem deila þessari skoðun minni.

Getum við hugsað þetta upp á nýtt? Ég veit að þetta krefst útfærslu en einhversstaðar verðum við að byrja og það verður gert með umræðu. Í stað þess að nota byggðaúrræði fiskveiðistjórnunarkerfisins til þess bæta hag sjómanna og fiskvinnslunnar má þá hugsa sér að nota áhrif kerfisins á annan hátt? Í stað þess að bjóða kvóta fyrir veiðar og vera með ýmis misflókin "bix" byggð inn í annars okkar hagkvæma aflamarkskerfi gætum við einfaldað kerfið og nýtt aðrar leiðir?

Ég er ekki búinn að fullmóta þessa hugsun. Ég lofaði samtali og samráði og þá þarf tækifæri til að viðra hugsanirnar og taka við hugmyndum þó að útfærslur séu ekki fullmótaðar. Ég velti mér hvort að ekki sé eðlilegt að hluti veiðigjalda renni til byggðanna, þá ekki endilega eingöngu til sjávarútvegs í byggðunum heldur til uppbyggingu samfélagsins. Þess sem nýtist fjölskyldu sjómannsins í plássunum.

Þannig að hægt sé að huga að uppbyggingu sem hvetur börnin okkar til að leita aftur heim að loknu námi því þeirra bíði atvinnutækifæri, til dæmis í einhverri afleiddri grein sjávarútvegsins sem sprottin er af öflugu starfi veiða og vinnslu. Þess sem skapar atvinnu fyrir þá maka sem ekki hafa áhuga á að vinna í sjávarútvegi. Þess sem stuðlar að því að aflaheimildirnar haldist í plássinu því hér vill fólk vera. Það er hvatinn sem þarf, við viljum ekki búa til kerfi sem læsir fólk inni á stöðum jafnvel gegn vilja sínum með flóknum reglum og kvöðum. Við viljum búa til umhverfi sem hvetur fólk til að vera og gera gott pláss betra.

Vonandi tekst okkur að bæta rekstrarumhverfi greinarinnar á þann hátt að hún geti ráðist í auknar fjárfestingar - þær stuðla að uppbyggingu og atvinnu. Hafandi sagt þetta finnst mér eðlilegt að taka fram að ég hef ekki hug á að afnema öll atvinnu- og byggðaúrræði fiskveiðistjórnunarkerfisins. Mig langar einfaldlega til að einfalda kerfið og leitast við að gera það skilvirkara.

Vera með kerfi sem virkar og skilar árangri - við verðum að meta árangurinn. Við eigum ekki að halda áfram með eldri lausnir ef við höfum ekki trú á að  þær skili árangri bara af því að þær einhvern tímann voru prófaðar. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir að áfram verði unnið með aflahlutdeildarkerfið á grundvelli samningaleiðarinnar sem sett var fram 2010. Í þessu felst að að mig langar að aðskilja sem mest þessa hluta sem kerfið skiptist í. Annars vegar þann hluta leyfilegs heildarafla sem fer til aflahlutdeildakerfisins þar sem samningar á tilteknum nýtingartíma eru grundv-völlur heimildanna, kerfið sem hugsað er til langs tíma með tryggum rekstrargrundvelli.

Hins vegar alveg aðskilinn hluti leyfilegs heildarafla sem rennur í pott til ráðstöfunar til stuðnings atvinnu- og byggðamála sem til umfjöllunar er hverju sinni. Hér eru tækifæri.

Ég vonast til að fá tækifæri til að ræða þetta áfram með ykkur og þið séuð tilbúin til að koma með okkur í hugsun í átt að úrlausnum. Stjórnamálamenn hafa undanfarin ár verið hvað sekastir um að tala sjávarútveg niður en því miður er útgerðin ekki alveg saklaus. Ég vil breyta þessu.

Stærsta tækifærið felst í því að við horfum til þessa burðugu atvinnugreinar með þeim sóma sem henni sæmir.

Hér höfum við hátæknamatvælaframleiðslu, þar sem ætlað er að öll virðiskeðja sjávarútvegsins sé um 27% landframleiðslunnar. Það er mikill vöxtur og tækifæri í afleiddum greinum veiða og vinnslu, til dæmis hugvitsgeiranum í hátækni, í markaðs- og sölumálum og fleiri greinum.

Lítum til tækifæranna gott fólk.