Ræða á fundi Samtaka sjávarútvegssveitarfélaga, október 2013

Ágætu fundargestir,
það er ánægjulegt að fá tækifæri til að ávarpa ykkur hér í dag. Hér er verið að fjalla sérstaklega um tvo mikilvæga málaflokka, sjávarútveg og byggðamál, sem báðir heyra undir mitt ráðuneyti og er nauðsynlegt að skoða og greina í samhengi við hvorn annan.

Það er jákvætt að til þessa vettvangs hafi verið stofnað, samtaka sjávarútvegssveitafélaga. Þegar hagsmunir fara saman er oft auðveldara að nálgast málin sameinuð, út frá hagsmunum heildarinnar. Það er einmitt þannig sem ég hef hug á að nálgast umræðuna um sjávarútveg þessi næstu misseri.

Sameinuð, með tækifærin að leiðarljósi um það hvernig best verði búið að þessari mikilvægustu atvinnugrein þjóðarinnar. Ég mun án efa nýta mér það tækifæri sem felst í því að samtök sjávarútvegssveitafélaga séu starfrækt, ekki síst þegar kemur að umræðu um samningaleiðina og veiðigjöld.

Í allri umræðunni um sjávarútveg þykir mér miður hversu einskorðuð umræðan er um kvótana og gjöldin. Hér wer auðvitað um mikið hagsmunamál allrar þjóðarinnar að ræða sem tími er kominn á að leysa. En á þeirri vegferð finnst mér við hafa tapað okkur í að tala greinina niður á kostnað umræðu um mikilvægi hennar og tækifæri. Það er nefnilega svo, ef við lítum upp úr skotgröfunum, að þá er um helling annað að tala.  

Veiðar og vinnsla ganga vel þessi misserin og eru nú um 11,5% af landsframleiðslunni. En það er önnur hagstærð sem mér finnst ekki síður mikilvæg og snýr að sjávarútvegnum í heild sinni. Áætlað er að sjávarútvegurinn í heild sinni, með sínum afleiddu störfum, sé um 27% af landsframleiðslunni, og vaxandi frá síðasta ári. Þarna er um að ræða t.d. líftækni fyrirtæki, flutningafyrirtæki, fyrirtæki í fullvinnslu og síðast en ekki síst tæknifyrirtækin en þar virðast gríðarleg tækifæri liggja.

Mig langar að beina athygli ykkar sérstaklega að þessu. Þó svo að mikilvægt sé að eiga við ykkur samtal og samráð um nýtingarréttinn og gjöldin, og vík ég frekar að því á eftir, þá er ekki síður mikilvægt að horfa til þeirra tækifæra sem liggja í þessum afleiddu greinum fyrir byggðir landsins.

Um 82% af störfum í veiðum og vinnslu sjávarútvegsins eru á landsbyggðinni. Afleiddu greinarnar, með þeim tækifærum sem í þeim felast til vaxtar og framtíðarstarfa, væru ekki til væru þessi fyrirtæki í veiðunum og vinnslunum ekki rekin á:

• ábyrgan hátt,
• í öruggu rekstrarumhverfi,
• með kraftmikið fólk við stjórnvölinn.

Það er mikilvægt að við sköpum rekstrarumhverfi og hvata sem leiða til þess að þessar öflugu stoðir haldi áfram að skapa verðmæti. Að sýnin nái fram yfir veiðarnar þó að stöðugt eigi að horfa til þróunar á þeim,  inn í það hvernig vinnslan getur þróast, hvernig frekar megi fullnýta afurðir, hvernig sækja megi á nýja markaði og svo framvegis.
 
Þegar kemur að sjávarbyggðum þá hefur krafturinn mikið beinst að kvótunum, hvernig hægt sé að treysta byggð með kvótakerfinu, kvótaafslættir, byggðaívilnanir og ýmis verkfæri sem þannig nýtast sjómönnum og útgerðum. Að sjálfsögðu nýtist það fjölskyldum þeirra líka, en við þurfum einnig og í auknum mæli að huga að tækifærum þeirra sem sjómönnunum tengjast en ekki sækja sjó. Hvernig getur fiskveiðistjórnunarkerfið skapað tækifæri fyrir konur hásetanna og hvatt börnin okkar til að leita aftur heim í byggðir að loknu námi? Þau gera það jú ekki ef þau fá ekki tækifæri til starfa við hæfi. Þess vegna er svo mikilvægt að við höldum áfram að hvetja til þeirra þróunar sem á sér stað að löndun hráefnis loknu og hlúa að þeim störfum og tækifærum sem ekki væru til ef ekki væri til staðar öflugur sjávarútvegur. Sem í framtíðinni gefur fjölskyldum vítt og breitt um landið tækifæri til að starfa í sinni byggð án þess að stunda sjó, útgerð eða vinnslu.

Í framhaldi af þessu er líklegast við hæfi að færa sig inn á umræðu veiðigjalda en ég tel að þau megi í auknum mæli nýta byggðum eða vinnusóknasvæðum til hagsbóta. Margt hefur nú verið sagt um blessuðu veiðigjöldin undanfarna mánuði sérstaklega, og ár ef við horfum lengra. Þeim hefur verið ætlað að standa undir mörgu og er það vel en á þeirri vegferð fyrirfórst að horfa til þess að þau stæðu með greiðendum sínum, fyrirtækjunum sjálfum. Mér huggnast betur að horfa fram og held því áfram á þeim nótum. Það er ljóst að hagnaður sjávarútvegsfyrirtækja er mismikill og er það viðfangsefni að finna leið til álagningar veiðigjalda, sem gjaldtöku af nýtingu auðlindarinnar,þannig að útgerðin greiði þjóðinni sanngjarnt gjald fyrir réttinn til nýtingar auðlindarinnar.  En stilla gjaldið þó þannig að það leggist ekki á of miklum þunga á ákveðna útgerðaflokka, byggðalög og síðast en ekki síst að það dragi ekki úr getu fyrirtækjanna til þess að stuðla að vexti og tækifærum afleiddu greinanna.

Og bara svo það sé á hreinu, og ég sé skýr, það hefur gengið svo ansi vel að snúa útúr fyrir mér undanfarið! Veiðigjöld verða áfram lögð á, og markmiðið er að sérstaka gjaldið taki sem mest mið af hagnaði fyrirtækja, en það er um leið skýrt að ég verð ekki sá ráðherra sem setur á eða viðheldur gjaldtöku sem leiðir til mikillar samþjöppunar og erfiðleika í rekstri allra nema stærstu fyrirtækjanna. Það er alveg rétt að þau eru fá sem ráða yfir mestum aflaheimildum og hafa meiri greiðslugetu, en þau eru líka mjög mörg sem eru með það sem eftir er til skiptanna. Og þau fyrirtæki eru líka mikilvæg, sínum byggðum og þeim fjölskyldum sem að rekstri þeirra koma. Þessir ólíku flokkar fyrirtækja leggja sitt til á ólíkan hátt, þau stærri til nýsköpunar og þróunar, með skattgreiðslum og sem öflugir atvinnuveitendur. Þau smærri eru bláæðakerfi byggðar í landinu. Og síðast þegar að ég vissi þá þarf bæði slagæðar og bláæðar til að komast af. Ég vil úr hvorugu gera minna en hinu, ég vil finna leið sem er sanngjörn. Sanngjörn fyrir almenning, hvort sem hann er í borg eða bæ, en jafnframt sanngjörn gagnvart fyrirækjunum og byggðunum.

Í þeirri vinnu sem nú er í gangi hef ég hug á að skoða sérstaklega hvernig hluti veiðigjalda geti mögulega runnið aftur inná þau svæði þar sem verðmætin skapast. Mér finnst mikilvægt að horfa til þess með opnum huga hvort að við getum nálgast svæðaumræðuna út frá breiðari sýn en löndunarhöfn. Mig langar að ræða hvernig við getum tryggt að þannig komi þetta fjármagn til að nýtast meira og frekar en eingöngu til fiskveiða og vinnslu heldur einnig til almennrar uppbyggingar svæða og atvinnutækifæra breiðari hóps. Þetta þurfum við að ræða áfram og vonandi ber okkur gæfa til þess að geta í sameiningu fundið lausn sem stuðlar að sátt þeirra sem í byggðum sjávarútvegssveitafélaga, og öðrum byggðum, búa.

Já gott fólk, sameinumst að niðurstöðu í þetta skiptið, horfum til tækifæranna. Lítum á það sem útgerðin okkar og vinnsla raunverulega leggja til og skapa þjóðarbúinu. Og hversu mikilvæg hún er landsbyggðinni. Skoðum fiskveiðistjórnunarkerfið með opnum huga; hver eru tækifærin til nýliðunar og vaxtar í afleiddu greinunum? Við þurfum rækilega að fara yfir og meta hvort að hinar svokölluðu ívilnanir kerfisins séu að skila raunverulegum árangri, og ábata, eða hvort að vinklinum að þeim ætti að breyta? Við þurfum að skoða hvort að sá hluti byggðaívilnana kerfisins sem til staðar er, sé að nýtast öðrum innan plássanna en útgerðinni og vinnslunni, og svona gæti ég lengi haldið áfram. Við innleiðingu samninga um nýtingaréttinn þarf að fara sérstaklega yfir áhrif þess á byggðir, og jafnvel hvort að taka þurfi sérstaklega á þeim þætti innan samninganna. Þessi umræða er að fara af stað.

Það er bara það, að við ræðum saman af yfirvegun, með virðingu fyrir hverju öðru, með hagsmuni byggða og framleiðni í huga og síðast en ekki síst lausnamiðað án þess að missa sjónar á því sem vel er gert.

Og við getum svo sannarlega verið stolt af því að starfa í sjávarútvegi á Íslandi, okkar mikilvægustu atvinnugrein, með samkeppnisforskot á alþjóðavettvangi á grundvelli árangursíkrar veiðistjórnunar og hágæða hráefni. Höldum áfram á þeirri braut!