Morgunverðarfundur Stjórnvísis þann 19. nóvember 2013

- ATH. talað orð gildir.

Ágætu fundarmenn!

Ég vil þakka Stjórnvísi fyrir að boða til þessa morgunverðarfundar til að ræða samfélagsábyrgð fyrirtækja og gefa mér tækifæri til að ræða aðkomu stjórnvalda að þessu viðfangsefni.

Þetta er sannarlega áhugavert málefni, málefni sem ríkisvaldið hefur kannski ekki haft skýrt mótaða stefnu um. Það þýðir samt ekki ekki að stjórnvöld hafi ekki skoðun í þessum málum og einstaka fyrirtæki og stofnanir á vegum ríkisins hafa markað sér eigin stefnu.

Það er fróðlegt að velta aðeins hugtakinu sjálfu fyrir okkur. Milton Friedman hélt því fram í grein árið 1970 að samfélagsleg skylda fyrirtækja væri fólgin í því að nýta auðlindir fyrirtækjanna með það að markmiði að auka hagnað sinn svo lengi sem þau fylgdu leikreglunum – með öðrum orðum að taka þátt í frjálsri samkeppni án blekkinga eða svika með hag hluthafa að leiðarljósi.

Friedman vildi eftirláta öðrum en atvinnurekendum, einhverjum til þess hæfari, að sinna velferð samfélagsins. Í niðurlagi greinar sinnar segir Friedman þó að vissulega geti fyrirtæki tekið þátt í samfélagsverkefnum, enda sé þeim ætlað að styrkja samkeppnisstöðu fyrirtækisins. En hann heldur því fram að það sé sýndarmennska, og jafnvel hræsni, að flokka slík verkefni undir samfélagslega ábyrgð – enda að hans mati hluti af eðlilegum viðskiptum.

Skilgreiningarnar hafa breyst í tímans rás. Michael Porter, prófessor við Harvard Business School, segir að samkeppnishæfustu fyrirtækin séu þau sem myndi hvað sterkust tengsl við samfélagið þar sem samfélagssjónarmiðum er fléttað saman við daglegan rekstur svo sem innkaup, orkunotkun, vöruþróun, mannauðsmál o.s.frv.

Í dag er samfélagsleg ábyrgð oftast nær skilgreind með þeim hætti að fyrirtæki geri eitthvað í þágu samfélagsins umfram það sem lög og reglur kveða á um. Að fyrirtæki séu að ganga lengra en regluverkið kveður á um. Evrópusambandið skilgreinir samfélaglega ábyrgð þannig að samfélagslega ábyrg fyrirtæki vinni að eigin frumkvæði að eflingu samfélagsins, samþættingu samfélags- og umhverfismála í starfsemi sinni og hafi þau sjónarmið að leiðarljósi í samskiptum við hagsmunaaðila. Af þessu má t.d. sjá að hugmyndafræði Miltons Friedmans um að horfa einungis til hagsmuna hluthafa er nokkuð þrengri nálgun, enda hagsmunaaðilar mun fleiri en hluthafar. Sem dæmi um hagsmunaaðila eru t.d. starfsmenn fyrirtækja, viðskiptavinir þeirra, birgjar og síðan mætti þannig skilgreina samfélagið allt.

Þegar allt þetta er skoðað má þá spyrja sig hvort þau fyrirtæki séu þá samfélagslega óábyrg sem séu vel rekin, veiti fólki vinnu á góðum kjörum og skapi því gott starfsumhverfi, skili hagnaði og greiði eigendum sínum arð á hverju ári – en leggi ekki mikið af fjármunum út fyrir fyrirtæki sitt á annan hátt en þann að eiga viðskipti við önnur fyrirtæki í samfélaginu. Mætti kannski halda því fram að þau fyrirtæki sem skila mestu arðseminni, og þar með mestu skatttekjunum til hins opinbera, séu í raun og veru þau fyrirtæki sem sinni samfélaginu best? Þetta eru ekki auðveldar spurningar.

Það er vissulega jákvætt ef fyrirtæki að eigin frumkvæði ákveða að styrkja íþróttafélagið í nærsamfélagi sínu eða leggja fjármagn í ýmiskonar samfélagsverkefni. En slík samfélagsleg þátttaka hlýtur að verða að eiga sér stað að frumkvæði þeirra en ekki vegna utanaðkomandi þrýstings.

Að því gefnu að fyrirtæki fari eftir lögum og öðrum leikreglum, starfi í þágu eigenda sinna og sinni starfsfólki sínu vel verður varla annað séð en að þau, hvert með sínum hætti, séu samfélagslega ábyrg.

Svo má líta á þetta frá ýmsum hliðum. Nú er aðventan að ganga í garð. Tökum dæmi af fyrirtæki sem gefur hluta af framleiðsluvöru sinni í byrjun desember ár hvert til góðgerðarsamtaka. Fær birtar fréttatilkynningar um málið í öllum fjölmiðlum og í kjölfarið uppsker jákvæðni almennings í sinn garð. Á móti sparar fyrirtækið kostnað við almennar auglýsingar í fjölmiðlum þar sem slíkt þarf síður þegar fréttamiðlarnir fjalla ítrekað um þau. Jákvætt viðhorf almennings skapar þeim aukna sölu í jólavertíðinni þannig að kostnaðurinn við „gjöfina“ er e.t.v. álíka og fyrirtækið sparaði sér við auglýsingarnar auk þess sem veltan eykst. Þetta leiðir til þess að hagnaðurinn verður enn meiri vegna þeirrar ímyndar að fyrirtækið sé að láta gott af sér leiða og sé samfélagslega ábyrgt. En er þetta endilega slæmt? Nei.

En hver er siðfræðin í þessi? Er þetta að vera samfélagslega ábyrgur eða er þetta að stunda klókindi í markaðssetningu? Eins og Friedman sagði þá gæti þetta flokkast sem hluti af eðlilegum viðskiptum. Fyrirtækið hagnast og skjólstæðingar góðgerðarsamtakanna sömuleiðis. Hún er fín þessi lína en gott að hafa þetta til umhugsunar.

Ágætu fundarmenn!

Þá komum við að stóru spurningunni. Á hið opinbera að gera eitthvað sérstakt til að ýta undir samfélagslega ábyrgð? Í dæminu hér að framan hefur fyrirtækið hag af þátttöku sinni í samfélaginu. Það fær margfalt til baka í formi aukinnar viðskiptavildar. Fyrirtækið sem ekki veitir styrki getur hinsvegar líka haft gott orðspor og verið vinsælt í samfélaginu ef það t.d. er þekkt fyrir að gera vel við starfsfólk sitt og greiða há laun sem og að vera arðbært sem fjárfestingakostur af því að það greiðir árlegan arð. Má kannski segja að fyrirtæki sem leggur sig fram að koma vel fram við starfsfólk, hvort sem er með launagreiðslum eða góðum aðbúnaði þeim til handa, sé að sýna af sér samfélagslega ábyrga háttsemi?

Hvað með fyrirtæki í eigu hins opinbera – eiga þau að horfa sérstaklega til samfélagslegrar ábyrgðar? Í því getur t.a.m. falist að leggja fjármagn í sjóð sem styrkir námsmenn eða fjármagn í sjóð sem styrkir menningarverkefni, svo dæmi séu nefnd. Þau geta skapað sér jákvæða ímynd með því sem og að styðja við menningu, listir og umhverfismál.

Sem dæmi þá stofnaði Landsvirkjun samfélagssjóð árið 2010 sem var ætlað að halda utan um allar styrkveitingar fyrirtækisins. Árlega veitir sjóðurinn styrki til verkefna á sviði lista-, góðgerða-, menningar-, íþrótta og menntamála. Stefna sjóðsins er að styðja verkefni sem hafa breiða samfélagslega skírskotun og möguleika á að hafa jákvæð áhrif á íslenskt samfélag. Bankarnir hafa einnig gefið af sér með sambærilegum hætti.

Landsbankinn, sem er einnig í eigu ríkisins, starfrækir samfélagssjóð sem hefur það hlutverk að veita styrki til verðugra verkefna. Á vefsíðu bankans segir að beinn stuðningur við samfélagið sé liður í stefnu Landsbankans um samfélagslega ábyrgð og að stuðningur úr samfélagssjóði komi til viðbótar við fjölbreytt samstarfsverkefni bankans á sviði mannúðarmála, menningar, menntunar, nýsköpunar og íþrótta um allt land.

Á vefsíðu Arion banka, sem er að stærstum hluta í einkaeign, segir að bankinn sýni samfélagsábyrgð í verki með því að taka virkan þátt í samfélaginu og uppbyggingu þess. Þar segir að fjármálafyrirtæki séu ein af stoðum samfélagsins og að helsta hlutverk þeirra sé að styðja við einstaklinga og atvinnulíf.  Einnig segir þar orðrétt: „Arion banki ræktar hlutverk sitt sem fjármálafyrirtæki af kostgæfni og leggur áherslu á sanngirni með hagsmuni viðskiptavina, hluthafa og samfélagsins alls að leiðarljósi.“

Til að nefna annarsháttar dæmi um samfélagslega ábyrgð þá hefur Íslandsbanki sem er annar einkabanki lagt áherslu á að vera umhverfisvænn banki með því að draga verulega úr notkun pappírs í almennri starfssemi. Vill bankinn með því spara, tryggja öryggi og hagræði fyrir viðskiptavini sína auk þess að draga úr almennum heimsendum pappírspósti með jákvæðum áhrifum á umhverfið. Bankinn segir að með þessu hafi hann frá 2009 minnkað pappírsnotkun um 66% eða um 74 tonn. Með færri prenturum hafi rafmagnsnotkun minnkað frá árinu 2009 um 300 kWh. Auk þess ætlar bankinn sér að hætta á þessu ári að senda út hverskonar greiðsluseðla og yfirlit og segir það muni spara 600.000 seðla á ári. Ofan á þetta sinnir bankinn samfélagsstyrkjum eins og hinir stóru bankarnir.

Lengi mætti áfram telja en svo virðist sem tryggingafélög, stóriðjufyrirtæki, álfyrirtæki, verkfræðistofur og fjölmörg önnur fyrirtæki veiti samfélagsstyrki ár hvert og styðji þannig við fjölbreytt verkefni um allt land. Hvatarnir virðast því vera til staðar í dag án sérstakra ívilnana eða tilmæla frá ríkinu.

Ríkið getur vissulega sett eigin fyrirtækjum stefnu og gert þeim að úthluta ákveðnum hluta af hagnaði hvers árs í verkefni sem þessi og með því lagt sitt af mörkum til samfélagslegrar ábyrgðar. Er best farið með opinbert fé með þeim hætti?

Til eru þeir sem kalla eftir aðkomu ríkisins og vilja að ríkið setji skyldur á fyrirtæki að setja sér stefnu í þessum efnum.  Aðrir vilja að fyrirtækin njóti skattaívilnana fyrir þau framlög sem þau leggja í samfélagsleg verkefni.

En hvorttveggja fer þó gegn skilgreiningunni um að þetta sé eitthvað sem sé gert umfram lög og reglur og að frumkvæði fyrirtækjanna. Samfélagslega þátttaka á að vera að eigin hvötum og því væri það ekki samkvæmt skilgreiningunni að ríkið skyldi menn eða hvetji sérstaklega.

Það á vissulega að fagna frumkvæðinu og þátttöku hins opinbera í samfélagslegum verkefnum en ef ríkið setur fyrirtækjunum skyldur í þessum efnum væru þau ekki að gera umfram lög og reglur. Þau væru að framfylgja reglunum, en ekkert umfram það. Ég tel eðlilegast að þátttaka fyrirtækjanna í samfélagslegum verkefnum sé á forsendum þeirra án sérstakrar íhlutunar ríkisins.

 

Ágætu fundarmenn.

Ég ítreka þakkir mínar til Stjórnvísis fyrir frumkvæðið að þessari ráðstefnu og óska ykkur góðs gengis í vinnu ykkar hér í dag.