Ræða á ráðstefnu í HR um erlendan fjárfestingarétt, 18. nóvember 2013

ATH: Talað orð gildir

Ágætu ráðstefnugestir.

Það er mér mikil ánægja að vera með ykkur hér í dag á ráðstefnu um erlendan fjárfestingarétt. Ég fagna frumkvæðinu að þessari ráðstefnu sem fjallar um erlenda fjárfestingu sem er eitt af því sem er í forgrunni hjá íslenskum stjórnvöldum.

Ríkisstjórnin leggur allt kapp á að skapa starfsumhverfi sem ýtir undir fjárfestingu og fjölgun starfa í öllum atvinnugreinum, ekki síst hjá litlum og meðalstórum fyrirtækjum.

Þó öll fjárfesting skipti máli er erlend fjárfesting ekki síður mikilvæg en innlend fjárfesting. Það hefur sýnt sig að erlend fjárfesting skilar jafnvel meiri efnahagslegum ávinningi til lengri tíma litið en innlend fjárfesting. Með erlendri fjárfestingu kemur auk fjármagnsins þekking og reynsla utan frá sem skiptir okkur miklu og eykur þannig samkeppnishæfi okkar.

Með erlendri fjárfestingu eflum við tengsl inn á nýja markaði sem skapa okkur ný tækifæri. Erlend fjárfesting ýtir einnig undir nýsköpun og þróunarstarf með margvíslegum hætti.

Ef við lítum til sögunnar þá hafa meiriháttar framfarir og uppbygging oft á tíðum byggst á aðgangi að erlendu fjármagni. Nýlegt dæmi um jákvæð áhrif erlendrar fjárfestingar á íslenskt samfélag var uppbygging Alcoa Fjarðaáls á Reyðarfirði sem hefur gerbreytt atvinnuástandinu á Austurlandi, skapað verðmæt störf, aukið bjartsýni og ýtt undir aðra fjárfestingu á svæðinu.

Staðan er sú að fjárfesting á Íslandi í dag er of lítil. Fyrir ekki svo löngu kom fram hjá Samráðsvettvangi um aukna hagsæld á Íslandi að fjárfesting hér á landi, sem hluti af VLF, væri um 30% undir því sem gerist að meðaltali í öðrum löndum sem lent hafa í fjármálakreppu nú fimm árum eftir hrun. Þetta er óviðunandi staða sem við verðum að bæta úr.

Ég finn fyrir áhuga hjá fjárfestum sem horfa til Íslands og frá því ég tók við embætti ráðherra í vor hef ég átt fjölda funda með fulltrúum erlendra og innlendra fyrirtækja sem sýna því áhuga að setja á laggirnar starfsemi hér á landi. Um er að ræða fjölbreytt verkefni sem sum krefjast lítillar orku en önnur sem eru orkufrek. Ég hef ítrekað sagt að ég vilji skoða öll þessi verkefni með jákvæðum hætti og af yfirvegun.  Ég er einfaldlega á móti því að etja einni atvinnugrein gegn annarri eins og umræðan í samfélaginu vill því miður stundum þróast út í. Ég held að við ættum að einsetja okkur að skoða þessi mál af yfirvegun og taka öll í árarnar til að róa að aukinni erlendri fjárfestingu.

Við þurfum að ganga skipulega til verks með samstilltum hætti til að koma hlutunum í framkvæmd. Ef okkur tekst ekki að koma fjárfestingum í gang munu lífkjör okkar rýrna og okkur mun ekki takast að skapa þau nauðsynlegu störf sem samfélagið kallar á.

Okkur er jafnframt mikilvægt að vera stöðugt á varðbergi og huga að samkeppnishæfni Íslands. Þar þurfa stjórnvöld sem dæmi að huga að starfsumhverfi atvinnulífsins, regluverki og stuðla að jákvæðum hvötum til að liðka fyrir nýfjárfestingu og að því er unnið með margvíslegum hætti innan stjórnsýslunnar.

Frá því ríkisstjórnin tók við í vor hefur ýmislegt verið sett af stað með úrbætur á löggjöf og regluverki að markmiði.  Í maí sl. skilaði starfshópur ráðuneyta og hagsmunaaðila (svo kölluð Fjárfestingavakt) tillögum til mín um úrbætur á samkeppnishæfni Íslands sérstaklega varðandi beina erlenda fjárfestingu.

Meðal tillagna í skýrslu Fjárfestingavaktarinnar voru ýmsar breytingar á lögum sem snerta erlendar fjárfestingar, s.s. breytingar á lögum nr. 99/2010 um ívilnanir vegna nýfjárfestinga, lögum nr. 19/1966 um eignarrétt og afnotarétt fasteigna og á lögum nr. 34/1991 um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri.

Lagði vaktin til að lög nr. 34/1991 yrðu endurskoðuð í heild sinni enda barn síns tíma. Í kjölfarið kynnti ég í ríkisstjórn í október síðastliðinn fyrirhugaða heildarendurskoðun á lögunum og eiga fjögur ráðuneyti fulltrúa í starfshópi sem vinnur að því verkefni.

Fjárfestingavaktin lagði sérstaklega til þrjár efnisbreytingar á þeim lögum. Í fyrsta lagi að ákvæði laganna um sérstaka nefnd um beinar erlendar fjárfestingar yrði fellt brott. Í stað þess yrðu forsendur leyfisveitinga gerðar skýrari og ferlið innan hefðbundinnar stjórnsýslu gert gagnsærra.

Í öðru lagi lagði vaktin til að ákvæði laganna er lúta að tilkynningarskyldu yrðu felld brott.

Í þriðja lagi lagði vaktin til að tryggt yrði að öryggisákvæði laganna, sem heimila stjórnvöldum að grípa inn í ef erlend fjárfesting þykir varða við öryggi eða almannaheill, væri beitt í samræmi við skýran og lögbundinn feril.

Í skýrslu Fjárfestingarvaktarinnar voru ekki lagðar fram tillögur um breytingar á 4. gr. laga um 34/1991 er varða eignarhlut erlendra fjárfesta í fiskveiðum og fiskvinnslu, vatnsvirkjunum eða flugrekstri.

Önnur mikilvæg löggjöf á þessu sviði eru lög nr. 19/1966 um eignarrétt og afnotarétt fasteigna. Í júlí síðastliðnum skipaði innanríkisráðherra starfshóp til að hefja heildarendurskoðun á þeim lögum og regluverki þar að lútandi. Iðnaðar- og viðskiptaráðherra á fulltrúa í starfshópnum og bind ég vonir við að starf hópsins verði farsælt en það er mikilvægt að skýra þessi mál betur og löggjöfin komin talsvert til ára sinna.

Í þriðja lagi ber að nefna lög nr. 99/2010 um ívilnanir vegna nýfjárfestinga. Þau lög falla úr gildi um næstu áramót, enda ætluð að vera tímabundin þegar þau voru sett. Í ráðuneytinu er nú þegar í gangi vinna við gerð frumvarps til nýrra laga sem er ætlað að taka við af þessum lögum. Byggir sú vinna á heildarendurskoðun laganna og mati á því hvernig til hefur tekist með framkvæmd þeirra. Um rammalöggjöf er að ræða sem kveður á um ákveðnar ívilnanir sem stjórnvöldum er heimilt að veita til að hvetja til nýfjárfestinga á Íslandi, með gerð fjárfestingarsamnings fyrir viðkomandi verkefni, óháð því hvort um erlenda eða innlenda fjárfestingu sé að ræða.

Þar sem um ríkisaðstoðarkerfi er að ræða tekur hún mið af þeim ríkisaðstoðarreglum sem gilda á þessu sviði af hálfu Evrópusambandsins, og þá fyrst og fremst reglum um byggðaaðstoð. Nýjar reglur um byggðaaðstoð taka gildi 1. júlí á næsta ári, svokallað byggðakort Evrópusambandsins, og er við það miðað að ný rammalöggjöf um ívilnanir vegna nýfjárfestinga muni taka gildi frá og með þeim tíma.  Að sama skapi er gildistaka nýrra laga háð samþykki Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) og hafa stjórnvöld þegar sett sig í samband við stofnunina hvað það varðar.

Nefnd um ívilnanir vegna nýfjárfestinga á Íslandi, sem starfar á ábyrgð iðnaðar- og viðskiptaráðherra samkvæmt fyrrnefndum ívilnanalögum, vinnur nú þegar með nokkrum fyrirtækjum að gerð fjárfestingasamninga. Þessir samningar tryggja þeim sem fjárfesta yfir ákveðna fjárhæð tiltekið skattalegt umhverfi í 10-13 ár og liðka með þeim hætti fyrir nýjum fjárfestingarverkefnum.

Í síðustu viku afgreiddi nefndin umsókn fyrirtækis á sviði líftækniiðnaðar og lagði til við mig að við það fyrirtæki yrði gerður fjárfestingarsamningur. Ég vona svo sannarlega að þetta nýfjárfestingarverkefni verði að veruleika sem allra fyrst. Þetta er ekki stærsti fjárfestingasamningurinn sem hefur verið gerður, en nýr iðnaður á sviði nýsköpunar og líftækniiðnaðar. Held því að þetta geti orðið byrjunin að þróun á þessu ef verður af verkefninu. Nefndin á svo í reglulegum samskiptum við önnur fyrirtæki sem eru að skoða möguleika til fjárfestinga hérlendis og hefur núna formlega til umfjöllunar fjögur verkefni sem eru misjafnlega langt komin.

Þá er vert að minnast á fyrirtæki sem eru að hefja eða standa nú þegar í erlendri fjárfestingu. Þar má fyrst nefna þýska fyrirtækið PCC sem nýlega gerði fjárfestingasaming við ríkið um uppbyggingu kísilvers á Bakka við Húsavík. Það verkefni er komið vel á veg og mun skipta miklu fyrir samfélagið á NA-landi og hafa almenn jákvæð efnahagsleg áhrif, komi það til framkvæmda.

Carbon Recycling International í Svartsengi hefur að undanförnu verið að fjárfesta og auka framleiðslu sína sem byggir á því að nýta útblástur virkjunarinnar í Svartsengi til framleiðslu á metanóli með vatni og raforku. Ekki er langt síðan kanadíska fyrirtækið Methanex fjárfesti í félaginu fyrir 5 milljónir bandaríkjadala – jafnvirði 600 milljóna íslenskra króna.

Við Reykjanesvirkjun er fyrirtækið Stolt Sea Farm að byggja upp Senegalflúrueldi sem nýtir affallsvatn virkjunarinnar og verður fiskeldisstöðin sú stærsta sinnar tegundar í heiminum í dag og mun fyrst og síðast framleiða Senegalflúru til útflutnings.

Í Helguvík hefur Norðurál unnið að byggingu álvers allt frá árinu 2009 þegar gerður var fjárfestingasamningur þar um. Þó lítið hafi verið að gerast þar að undanförnu vona ég að á því verði breyting og að takist að ljúka því verkefni, sé það og verði metið álitlegt. Helguvík býður jafnframt upp á fjölmörg önnur tækifæri til erlendrar fjárfestingar því þar eru fjölbreyttar lóðir til iðnaðaruppbyggingar og góð hafnaraðstaða og eru nokkur fyrirtæki í viðræðum við heimamenn og með umsóknir til meðferðar hjá ívilnunarnefndinni.

Fleira mætti nefna almennt svo sem uppbyggingu í gagnaversiðnaðinum og spennandi möguleika í koltrefjaiðnaði að ógleymdum sóknarfærum tengdum olíuiðnaði og mögulegri uppbyggingu vegna tilkomu skipasiglinga um Norðausturleiðina.

En það eru einnig annarsháttar fjárfestingar sem við þurfum líka að huga að. Fyrr í sumar heimsótti ég 18 nýsköpunarfyrirtæki sem voru að vísu komin misjafnlega langt í ferlinu. Eitt útskrifað sem sprotafyrirtæki og önnur komin með mismikinn fjölda starfsmanna. Þarna varð mér ljóst hversu gríðarlega mikil gróska er í nýsköpunariðnaðinum hér á landi. Við erum að tala um fyrirtæki á sviði upplýsingatækni, læknavísinda, forritunar og leikjaiðnaðar og svo mætti lengi telja

Það var samhljómur í því sem þessi fyrirtæki sögðu varðandi aðgang að erlendu fjármagni um að erlendir fjárfestar væru tregir til að leggja þeim til fé á meðan gjaldeyrishöftin væru fyrir hendi. Það er stóri þröskuldurinn og sum þeirra hafa því miður orðið að fara þá leið að flytja höfuðstöðvar fyrirtækisins úr landi sem er miður og verður til þess að Ísland verður af þeim gjaldeyristekjum sem þessi fyrirtæki afla. Þetta er ástand sem ekki verður við unað og þróun sem þarf að snúa við og er unnið að því í fjármálaráðuneytinu. Við einfaldlega megum ekki við því að missa fleiri störf úr landi, sérstaklega ekki vel menntað fólk og frumkvöðla sem hefur menntað sig hér og byggt upp sín fyrirtæki og vilja vera hér.

Til þess að reyna að stemma stigu við þessari þróun og aðstoða fyrirtækin að starfa innan haftanna á meðan við þurfum að búa við þau beitti ég mér fyrir því í sumar að í Seðlabankanum væri farið í sérstaka skoðun í fjármálaráðuneytinu, innanríkisráðuneytinu og atvinnuvegaráðuneytinu fyrir lítil fyrirtæki og liðkað til fyrir þeim varðandi minniháttar fjármagnsflutninga. En smáskammtalækningar geta aldrei verið viðunandi lausn og því verður að afnema gjaldeyrishöftin sem fyrst. Þar liggur hin eiginlega lausn.

Eitt af fyrstu verkefnum okkar í vor var setja í gang vinnu, innan okkar ráðuneytis og almennt innan Stjórnarráðsins, við einföldun regluverks og leyfisveitinga í atvinnulífinu. Ég tel að þar megi margt gera til einföldunar til að auka skilvirkni, minnka skrifræði og einfalda samskipti við opinbera aðila um leið og kostnaði er haldið niðri. Í þessu erum við að velta öllum steinum og skoða hvar við getum einfaldað og létt fólki lífið við að stofna og reka fyrirtæki.

Það er líka hluti af stefnu ríkisstjórnarinnar að létta skattbyrði atvinnulífsins enda verðum við í þeim efnum að vera samkeppnisfær og það skiptir okkur máli að umhverfið hér sé þannig að það fæli ekki erlenda fjárfestingu frá og stuðli að innlendri einnig.

Bætt skattaumhverfi, fyrirsjáanleiki og einföldun regluverks mun allt hjálpa atvinnulífinu og stuðla að því að áform um hagvöxt og stöðugleika nái fram að ganga.
Ágætu ráðstefnugestir!

Þið eigið spennandi ráðstefnu fyrir höndum. Ég hef í stuttu máli farið yfir þessi mál frá sjónarhóli stjórnvalda, þau tækifæri sem hér eru til staðar og þær hindranir sem unnið er að lausn á. Við þurfum aukinn hagvöxt, við þurfum stöðugleika, við þurfum atvinnusköpun, við þurfum að greiða niður skuldir ríkisins og við verðum að halda niðri verðbólgu. Þetta eru allt staðreyndir.

Aukin fjárfesting erlendis frá sem byggir upp frekari útflutningsiðnað er ein af forsendum fyrir því að allt þetta geti gengið eftir. Ég ítreka ánægju mína með þessa ráðstefnu og vona að hún muni verða til góðs inn í mikilvæga umræðu um þessi mál.