Ávarp á fundi um lífeyrissjóði og nýsköpun, 3. des. 2013

ATH: Talað orð gildir

Ágætu fundargestir.  

Ég vil þakka Nýsköpunarsjóði fyrir að boða til þessa fundar hér í dag til að ræða fjármögnun og stöðu sprota- og nýsköpunarfyrirtækja.

Frá því að ég tók við mínu núverandi starfi hef ég heimsótt fjölmörg sprota- og nýsköpunarfyrirtæki og hlustað þar eftir sjónarmiðum um stöðu mála í starfsumhverfi þeirra í dag. Hvað megi bæta og hvað sé vel gert. Í þessum samtölum hefur komið skýrt fram að fyrirtækin finna fyrir að hér skortir aðgang að fjármagni og því hafa þau mörg leitað út fyrir landsteinana til að byggja upp sína starfssemi.

Þó þetta sé staðan virðist ekki skorta handbært fé í landinu, þvert á móti hefur ítrekað verið um það rætt að fremur sé skortur á góðum fjárfestingakostum.

Þessi staða er vonandi á leið til betri vegar. Í því sambandi má meðal annars nefna vaxandi fjölda svokallaðra „fjárfestinga engla“ sem hafa að undanförnu stutt við nýjar fjárfestingar og styrkt eldri fjárfestingar. Sömuleiðis hafa bankarnir í auknum mæli sýnt þessum málaflokki áhuga og raunar lífeyrissjóðirnir einnig.  

Hluti vandans snýr að Nýsköpunarsjóði sem er með langstærstan hluta af fjármagni sínu bundið í  rúmlega þrjátíu fyrirtækjum og þremur sjóðum (Frumtaki, Auði I og Brú II) og hefur því  takmarkað svigrúm fyrir nýfjárfestingar.  Þessi staða hefur dregið úr öðrum fjárfestingum þar sem það hefur sýnt sig að aðkoma Nýsköpunarsjóðs hefur oft hvatt fleiri fjárfesta til að koma að verkefnum.  

Ein af þeim hugmyndum sem rædd hefur verið innan sem utan stjórnar Nýsköpunarsjóðs er hvort hægt sé að ganga til samstarfs við fjárfesta um leiðir til að auka framboð á framtaksfé fyrir sprota- og nýsköpunarfyrirtæki. Hugmyndin væri að Nýsköpunarsjóður stofni nýjan sjóð og bjóði öðrum fjárfestum að vera með. Með slíku samstarfi kæmi jafnframt mikilvæg þekking og leiðsögn úr atvinnulífinu inn í fyrirtækin sem mörg þeirra hafa kallað eftir. Víða um heim hefur það gefist vel að opinberir aðilar og einkaaðilar stofni til samstarfs um fjármögnun í nýsköpunar- og sprotafyrirtækjum. Frumtak er dæmi um slíkt. Ég tel mikilvægt að skoða frekar grundvöllinn fyrir þessari hugmynd.

En þrátt fyrir þennan skort á fjármagni er frumkvöðlakrafturinn hér á landi mikill og nú jafnvel meiri en oft áður. Virkni í rannsóknar- og þróunarstarfsemi  er með því hæsta sem gerist í alþjóðlegum samanburði. Að nýta það forskot er talin ein megin áskorun okkar til að bæta samkeppnishæfni landsins.  

Á síðustu árum hafa mörg sprotafyrirtæki  vakið verðskuldaða athygli fyrir frábæran árangur. Í sumar heyrðum við af sölu hugbúnaðarfyrirtækisins Clara og nýjasta dæmið er auðvitað árangur hugbúnaðarfyrirtækisins Plain Vanilla, sem framleiðir QuizUp leikinn fyrir farsíma og spjaldtölvur.  

Ég heimsótti þau í sumar og var einkar athyglisvert að heyra þeirra sögu – ekki síst reynslu hvað fjármögnun varðar

Greiður aðgangur að fjármagni er nauðsynleg forsenda vaxtar fyrir frumkvöðla- og nýsköpunarfyrirtæki og þá er ekki nóg að líta bara til opinberra gjalda.. Rannsóknir hafa sýnt að stór hluti sprotafyrirtækja skortir fjármagn til að koma hugmyndum á framleiðslustig.  Ríflega helming nýsköpunarfyrirtækja skortir nægilegt eigið fé til að fá fjármögnun í banka.  Þá leiðir rannsókn í ljós að stór hluti fjárfestinga hjá fyrirtækjum hér á landi er eigin fjármögnun (74%) í samanburði við 47% meðaltal innan ESB-ríkjanna.  Í norrænum og alþjóðlegum samanburði kemur fram að aðgengi nýsköpunarfyrirtækja að fjármagni er einn veikasti hlekkurinn í rekstrarumhverfinu hér á landi.

Þolinmótt framtaksfjármagn er vissulega grunnforsenda þess að sprota- og nýsköpunarfyrirtækin komist á legg og nái að þroskast og vaxa.  En meira þarf til.  Að fyrirtækjunum þarf að hlúa og búa þeim gott rekstrarumhverfi.  Afnám gjaldeyrishaftanna er eitt af forgangsmálum ríkisstjórnarinnar og vona ég að af því verði fyrr en síðar.  Þá er nú unnið markvisst að því á vettvangi stjórnarráðsins að einfalda allt regluverk atvinnulífsins og snertir sú aðgerð ekki síst sprota- og nýsköpunarfyrirtæki.

Það er samdóma álit flestra sem til þekkja að Tækniþróunarsjóður sé eitt mikilvægasta tækið okkar til að styðja við þróun nýrra lausna. Byggir sjóðurinn mat sitt m.a. á viðskiptaáætlun umsækjandans og fylgir þróuninni oft eftir allt til þess að frumgerð verður til.

Sjóðurinn getur veitt allt að 15 m.kr. óafturkræfan styrk á ári í þrjú ár fyrir tiltekið þróunarverkefni, eða samtals  45 m.kr.  Mörg af okkar þróttmeiri nýsköpunarfyrirtækjum hafa komist á flug fyrir tilstuðlan styrkja úr sjóðnum og hafa sumir forsvarsmenn þeirra sagt mér að styrkir Tækniþróunarsjóðs sé grundvallarþáttur fyrir tilvist þeirra og velgengni í dag.

Fyrir nýsköpunarfyrirtæki sem komin eru í nokkurn rekstur hafa skattaívilnanir vegna rannsóknar- og þróunarkostnaðar þeirra vegið þungt.  Þær hafa gert fyrirtækjum kleyft að ráða til sín nýtt menntað fólk með nýjar hugmyndi og lausnir.  

Það hefur ítrekað komið fram í samtölum mínum við forsvarsmenn sprota- og nýsköpunarfyrirtækja að að þessar ívilnanir rannsókna- og þróunarkostnaðar hafi gert það að verkum að unnt hafi verið að halda starfsseminni hér á landi í stað þess að flytja hana úr landi, en allmörg fyrirtæki hafa staðið frammi fyrir þeim valkosti.

Fyrir síðasta ár fengu 115 fyrirtæki ívilnanir vegna rannsókna og þróunar, samtals 1.152 m.kr.  Af þeim voru 80% fyrirtæki með 10 starfsmenn eða færri og 14%  fyrirtækjanna voru með á milli 10 og 50 starfsmenn.  
Á vegum fjármálaráðuneytisins er nú unnið að því að útfæra fyrirkomulag skattafsláttar til þeirra einstaklinga sem fjárfesta í nýsköpunarfyrirtækjum.  Fjármálaráðherra skipaði í september síðastliðinn starfshóp. Í honum sitja fulltrúar fjármálaráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra, mennta- og menningamálaráðherra, Samtaka iðnaðarins og ríkisskattstjóra.

Hópurinn hefur unnið að gerð tillagna um skattaívilnanir til einstaklinga vegna kaupa á hlutabréfum á litlum fyrirtækjum í rekstri sem ætla að stuðla að auknum vexti þeirra. Starfshópurinn hefur einkum kannað lögfestingu hvatakerfi sem felur í sér skattafslátt til einstaklinga sem lagt hafa nýsköpunarfyrirtækjum til hlutafé. Verði skattaafsláttarkerfi afrakstur þessarar vinnu mun það taka mið af leiðbeinandi reglum ESA, Eftirlitsstofnunar EFTA, en tillögur hópsins verða vonandi afhentar fjármála- og efnahagsráðherra í þessari viku.

Þegar vísað er til lítilla fyrirtækja er rétt að fram komi að þau eru skilgreind sem fyrirtæki með allt að 50 starfsmenn og með allt að 10 milljón evrur í ársveltu –  sem er  um 1,6 milljarðar kr. Ef litið er á stærð íslenskra fyrirtækja sést að þessi ráðstöfun  myndi ná til um 98,6% fyrirtækja hér á landi.  

Ágætu fundargestir.

Það er fjölmargt að gerast sem ætlað er að ýta undir aukna fjárfestingu og frekari vöxt íslensks atvinnulífs. Raunar er aukin fjárfesting eitt af forgangsmálum ríkisstjórnar Íslands og ein af forsendum aukins hagvaxtar. Það skiptir því miklu máli að allir leggist á eitt.

Hugmyndir um að efla Nýsköpunarsjóð með aðkomu fjárfesta er eitt af því sem ég tel fulla þörf á að skoða vandlega og vænti ég góðs samstarfs við sjóðinn um það.

Að lokum vil ég vitna í athyglisverða starfsauglýsingu sem birtist í dagblöðunum fyrir um tveim vikum síðan og gera þau að mínum lokaorðum hér í dag. Auglýsingin var frá Plain Vanilla og hljóðar svo: Okkur vantar fleira fólk sem langar að sigra heiminn.