Ræða á ársfundi Farmanna- og fiskimannasambands Íslands, 28. nóv. 2013

ATH: Talað orð gildir!

Ágætu ársfundar gestir,

Það er ánægjulegt að fá tækifæri til að ávarpa ykkur. Í erindi mínu í dag hef ég hug á að ræða við ykkur stöðu mála í vinnu við innleiðingu samningaleiðar, veiðigjöld og ég veit að ykkur eru hugleikin verðmyndunarmál í sjávarútvegi. Ég hefði gjarnan verið til í að vera með lausn á þeim málum við ykkur, svo er ekki að svo komnu, en mér finnst eðlilegt að koma inn á þá umræðu og hefja hana af alvöru.

Það er þá líklegast best að byrja þar.

Það hefur skapast mikilvæg virðiskeðja hjá þeim mörgu útgerðum á Íslandi sem eru með samþætt veiðar og vinnslu. Hjá mörgum þessara fyrirtækja er unnið gott starf þegar kemur að sölu og markaðsmálum og ekki síst nýsköpun og þróun.  Ég hef ekki í hyggju að rjúfa þessa tengingu.

En, mér finnst mikilvægt, að leita leiða til að leysa verðmyndunarmál í sjávarútvegi með öðrum nálgunum. Ekki væri verra ef að sú lausn fæli í sér sanngirni fyrir báða aðila. Þessi umræða er ekki ný undir sólinni, hér er um viðvarandi vandamál að ræða.

Mig langar að eiga við ykkur, og aðra hagaðila, samráð og vonandi samstarf um það hvernig við getum leyst þetta mál á farsælan hátt en þess að kljúfa þá samþættingu sem á sér stað í veiðum og vinnslu. Það má vera að vinna við endurskoðun veiðigjalda feli í sér tækifæri í þessum efnum, eftir því þó hvaða útfærsla verður niðurstaðan.

Það er gjarnan talað um að unnið sé að endurskoðun fiskveiðistjórnunarkerfisins núna. Réttara að segja að unnið sé að innleiðingu samningaleiðarinnar s.k. Það frumvarp sem unnið er að felur í sér tillögur til þingsins um innleiðingu samninga milli ríkis og útgerða um leigu á aflahlutdeildum, til tiltekins tíma, með uppsagnarfresti.

Þar verður skýrt kveðið á um að þjóðin er eigandi fiskveiðiauðlindarinnar, ríkið ráðstafar henni, til útgerðaaðila á grundvelli leigusamninga til tiltekins tíma.

Fyrir þessa samninga innheimtir ríkið árlegt leigugjald. Unnið er að útfærslum þess. Þá er einnig lagt upp með viðbótar sérstakt gjald, sem mun taka sem mest mið af afkomu einstakra fyrirtækja. Lagt er til að leyfilegum heildarafla verði skipt annars vegar til handhafa samninganna og hins vegar í sérstakan pott sem nýttur verður til ráðstöfunar til atvinnu-, félags- og byggðaúrræða. Skiptingin í þessa flokka gæti verið í takt við skiptinguna eins og hún er í dag.

Varðandi veiðigjöldin, þá er unnið ötullega við að greina leiðir og tillögur til álagningu þeirra. Eins og ég tæpti á hér að framan erum við enn að skoða tvískipt gjald, annars vegar leigugjald og hins vegar afkomutengt gjald.

Það hefur komið til greina að sá hluti gjaldsins verði í sérstökum tekjuskatti og því líklegra til að taka á því sem gjarnan er nefnt umframhagnaður, hversu réttmætt það hugtak þó er, hjá þeim aðila sem umframhagnaðurinn tilheyrir.

Ég sé margt gildandi lögum til foráttu, en þó helst það að þau byggja ekki á bestu mögulegu upplýsingum, gjaldið er lagt á grundvelli gamalla gagna. Það er, eins og lögin lögðu upp með, allt of hátt auk þess sem mér finnst ósanngjarnt og nánast flónslegt að taka gjald af þeim virðisauka sem verður í vinnslunni.

Mér finnst æskilegt að það regluverk sem við mótum feli í sér hvata til nýsköpunar og vöruþróunar. Þetta gjald af rentu í vinnslu er ekki til þess fallið. Fyrir utan, hversu gríðarlega ósanngjarnt það er, að það leggist jafnt á aðila hvort sem þeir eru í vinnslu eða ekki. Ég er nú almennt að hvetja menn til að líta upp úr fortíðinni og horfa fram á veginn, af fortíðinni má læra en með framtíðinni náum við árangri.

Þar, í vinnu við tillögur að veiðigjöldum, finnst mér mikilvægt að horfa á þennan stóra galla sem fylgir álagningu á virðisauka í vinnslunni. Við vitum að það verður verðtilfærsla frá veiðum og í vinnslu hjá samþættum fyrirtækjum.

Eigi sérstaka veiðigjaldið, í hvaða formi sem það er, að leggjast á veiðiþáttinn eingöngu þá þarf að finna leið til að girða þessa tilfærslu af. Það er nefnilega svo, að þó ég vilji sanngjarna leið útgerðaraðilum og sjómönnum í hag, sem hvetur til réttra launagreiðslna, nýsköpunar og fjárfestinga. Þá finnst mér mikilvægt, að þjóðin, með tekjum af sjávarútvegi í ríkissjóð, fái eðlilegar greiðslur af þessari leigu auðlindarinnar.

Við náum ekki sátt um sjávarútveginn nema að þetta sé tryggt. Við þurfum að vanda okkur við að vera heiðarleg í umræðunni um hvað sé eðlilegt, hver raunveruleg staða ólíkra útgerða er og koma skilaboðum faglega og uppbyggilega á framfæri. Ekki í formi upphlaupa eða upphrópana þannig að við öll, atvinnugreinin og almenningur, höfum eins og helst verður viðkomið sameiginlega sýn á mikilvægi og gæði nýtingarstefnu í okkar merku atvinnu- og útflutningsgrein.

Ágætu sjómenn - skipstjórnarmenn. Að lokum vil ég minnast á ykkar mikilvæga hlutverk og hversu verðmæt ykkar menntun  og störf eru. Þau verðmæti, skattar og gjöld og allt sem við þráttum um, sjávarútvegi tengt væri ekki til staðar ynnuð þið ekki að nýtingu þessara verðmæta.

Það mikla og góða nám sem þið hafið stundað þarf að hefja til vegs og virðingar. Þau störf sem þið takist á við, og þær aðstæður sem þið starfið í, eiga skilið að sanngjarna umræðu, mér finnst miður að umræður um sjávarútveg og sjómennsku hafi ekki einkennst af því.

Mér finnst það sameiginlegt verkefni okkar allra að leitast við að breyta þessu með því að stunda málefnalega umræðu og koma á framfæri því sem vel er gert. Ég vil að ungir drengir og stúlkur hugsi frá fyrstu tíð um starfsvettvang á sviði sjávarútvegs sem eftirsóknaverðan valkost. Ég vil að þau horfi til ykkar og hugsi: Hvernig komst þessi þangað? Þá leið vil ég.

Eigið árangursríkan fund.