Ræða á aðalfundi Samorku, 21. febrúar 2014

ATH: Talað orð gildir

 

Ágætu fundargestir,

Það er mér heiður að vera með ykkur hér í dag og ávarpa aðalfund Samorku.

Að ákveðnu leyti finnst mér ég vera á heimavelli hér og ég hef haft mikla ánægju af því að vinna með ykkur innan orkugeirans og stjórn Samorku þessa mánuði sem ég hef verið í embætti iðnaðar- og viðskiptaráðherra. Það er mikill kraftur og dýnamík sem fylgir orkumálunum og vil ég svo sannarlega leggja mitt af mörkum til að vinna að framgangi ýmissa mikilvægra verkefna sem eru á ykkar könnu.

Við skulum ekki gleyma því að þegar kemur að orkubúskap okkar Íslendinga þá erum við í þeirri eftirsóknarverðu stöðu að nær öll okkar raforkuframleiðsla er frá endurnýjanlegum orkugjöfum og það sama á við um húshitun. Hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa í okkar orkunotkun hefur jafnt og þétt verið að aukast á undanförnum árum og stöndum við þar framar öðrum þjóðum. Í því liggja fjölmörg tækifæri til verðmætasköpunar og atvinnuþróunar.

Við núverandi aðstæður í okkar efnahagsmálum er brýn nauðsyn fyrir aukna nýfjárfestingu og þar gegna orkumálin lykilhlutverki. Af hálfu stjórnvalda er unnið markvisst að því að liðka fyrir jákvæðum og spennandi nýfjárfestingarverkefnum á ýmsum sviðum. Í embætti mínu sem iðnaðar- og viðskiptaráðherra sé ég að tækifærin leynast víða og ég er full bjartsýni um að á næstu misserum munum við sjá ný og spennandi atvinnutækifæri verða að veruleika, með tilheyrandi jákvæðum áhrifum fyrir samfélagið og efnahagslífið.

Formaður Samorku hefur kynnt fyrir okkur ályktun aðalfundar Samorku, sem afgreidd var á fundi stjórnar Samorku í morgun.

Mig langar í ávarpi mínu að koma aðeins inn á þau atriði sem þar eru tilgreind á sviði orkumála, en það eru mörg hver þau mál sem eru hvað efst á baugi í störfum mínum í dag sem iðnaðar- og viðskiptaráðherra.

1. Sæstrengur

Í fyrsta lagi er það stóra spurningin um tengingu Íslands við raforkukerfi Evrópu í gegnum sæstreng. Í ályktun stjórnar Samorku kemur fram að „Samorka hvetur til þess að málið verði skoðað af mikilli alvöru og forsendur verkefnisins treystar áður en ákvörðun er tekin um hvort ráðast eigi í það.“.

Ég verð að segja að ég gæti ekki verið meira sammála þeim orðum. Þarna þarf að vanda mjög til verka.

Eins og kunnugt er lagði ég í byrjun vetrar fram á Alþingi skýrslu ráðgjafarhóps um raforkustreng til Evrópu. Umræðan um sæstreng er að mörgu leyti enn á frumstigi og var það mitt mat að afar mikilvægt væri að Alþingi kæmi að umræðunni á þessum tímapunkti, og að beðið yrði með frekari skref í málinu þar til henni væri lokið.

Atvinnuveganefnd Alþingis lauk nýverið yfirferð sinni á skýrslu ráðgjafarhópsins og hefur skilað frá sér nefndaráliti um skýrsluna. Í því ágæta nefndaráliti kemur fram að allir sem skiluðu umsögn og komu fyrir nefndina voru sammála um að enn væri mörgum spurningum ósvarað og að mikil óvissa ríki um til að mynda útreikninga á mögulegum ábata af verkefninu fyrir íslenskt samfélag. Því sé heilmikil stefnumörkun og áætlanagerð fyrir höndum ef ákveðið verður að halda áfram að kanna möguleikann á því að verkefnið verði að veruleika. Ekki hafi nægilega verið hugað að áhrifum á íslenskan iðnað og atvinnulíf, heldur hafi kastljósið fremur beinst að áhrifum á heimilin, til að mynda í sambandi við raforkuverð. Hvað varðar verð á raforku þurfi einnig að meta áhrif hækkandi raforkuverðs á atvinnulífið og iðnað og kanna hvers konar mótvægisaðgerðir séu mögulegar.

Niðurstaða atvinnuveganefndar var sú að það þurfi ítarlegri vinnu til að unnt verði að fá skýrari mynd af áhrifum og afleiðingum verkefnisins á íslenskan raforkumarkað. Tilgreinir nefndin í því skyni nokkur atriði sem skoða þurfi nánar og bendir á að með vísan til þeirrar miklu óvissu sem er til staðar sé ljóst að taka þurfi góðan tíma til að kortleggja verkefnið og möguleg hagræn og félagsleg áhrif þess. Þessi niðurstaða er í góðu samræmi við fyrrnefnda ályktun stjórnar Samorku.

Ég fagna þeirri vinnu sem atvinnuveganefnd Alþingis hefur lagt í mál þetta og er sammála því að vegna þeirrar óvissu sem er um málið á þessu stigi sé skynsamlegt að halda áfram vinnu við nánari greiningu á verkefninu á grundvelli þeirra atriða sem fram komu hjá ráðgjafarhópnum og í nefndaráliti atvinnuveganefndar. Undirbúningur og kortlagning að því er þegar hafinn í mínu ráðuneyti.

Ef af yrði er lagning sæstrengs eitt stærsta verkefni sem Ísland hefur tekist á við. Það segir sig því sjálft að brýnt er að öll vinna við mat á kostum og göllum verkefnisins sé vönduð og gagnsæ þannig að sem víðtækust sátt geti náðst um niðurstöðu málsins. Alltaf skal gætt að íslenskum hagsmunum fyrst og síðast.

Það má ef til vill segja að fram að þessu hafi nokkrir kokkar verið að hræra í þessari tilteknu súpu. Í nefndaráliti atvinnuveganefndar kemur fram að mikilvægt sé; „að sú vinna sem þarf að fara fram verði ekki unnin eingöngu af þeim fyrirtækjum sem annast orkusölu og orkudreifingu heldur þurfi að tryggja að hún verði undir forræði stjórnvalda“. Ég er sammála því og tel að á þessum tímapunkti sé farsælast að forræði málsins flytjist alfarið til stjórnvalda og að við höldum utan um alla þætti málsins, meðal annars samskipti við hugsanlega mótaðila. Í þessu samhengi get ég upplýst hér að í næsta mánuði mun ég eiga fund með orkumálaráðherra Bretlands til að ræða meðal annars málefni sæstrengs.

Fróðlegt er að fylgjast með þróun mála á þessu sviði innan Evrópusambandsins en í nýrri hvítbók ESB, um stefnumótun ESB á sviði orku- og loftslagsmála til 2030, kemur meðal annars fram að gert er ráð fyrir að dregið verði úr styrkjakerfum fyrir endurnýjanlega orku. Sú þróun er líkleg til að hafa áhrif á arðsemi mögulegs sæstrengsverkefnis, þar sem vonir hafa staðið til þess að sú raforka sem færi um strenginn gæti notið slíkra styrkja sem aðildarríki ESB veita raforku af endurnýjanlegum uppruna. Þessu ferli innan ESB munum við að sjálfsögðu fylgjast vel með.

2. Rammaáætlun.

Í öðru lagi vil ég nefna að í ályktun aðalfundar Samorku er ítrekað „mikilvægi þess að sátt náist um rammaáætlun“. Að sjálfsögðu tek ég undir þetta og tel að hér sé nokkuð verk að vinna.

Ég hef ekki farið leynt með þá skoðun mína að ég tel fulla ástæðu til þess að endurskoða vissa þætti í þeirri Rammaáætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða sem afgreidd var í tíð síðustu ríkisstjórnar. Órökstudd færsla virkjanakostanna þriggja í neðri Þjórsá, ásamt Hágönguvirkjunum 1 og 2 og Skrokkölduvirkjun, úr orkunýtingarflokki yfir í biðflokk, var á skjön við faglegar niðurstöður Verkefnisstjórnar annars áfanga Rammaáætlunar. Og til viðbótar við það voru vænlegir virkjunarkostir í vatnsafli færðir í biðflokk á umdeilanlegum forsendum, eins og Hagavatnsvirkjun og Hólmsárvirkjun.

Ég batt því miklar vonir við nýja Verkefnisstjórn Rammaáætlunar, en hún var skipuð á lokadögum síðustu ríkisstjórnar. Hin nýja verkefnisstjórn hóf störf síðast liðið sumar og bar, í samræmi við það sem kom fram í þingsályktun Alþingis frá 14. janúar 2013 um áætlun um vernd og orkunýtingu landsvæða, að skila áfangaskýrslu í mars 2014.

Uppleggið var, að í þeirri áfangaskýrslu yrði sérstaklega farið nánar í gegnum framangreinda virkjunarkosti sem raðað var í biðflokk, kallað eftir nýjum gögnum og metið hvort fram væru komnar upplýsingar sem hafa það í för með sér að unnt sé að færa viðkomandi virkjunarkosti úr biðflokk í annaðhvort orkunýtingarflokk eða verndarflokk. Umhverfisráðherra tiltók sérstaklega í erindisbréfi til hvaða 8 kosta ætti sérstaklega að líta og þá á ég við að það var núverandi umhverfisráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson, sem tiltók það.

Það urðu mér því mikil vonbrigði þegar ný verkefnisstjórn Rammaáætlunar sendi drög að áfangaskýrslu sinni til umsagnar nú nýverið. Í henni var eingöngu lagt mat á virkjanakostina þrjá í neðri Þjórsá og tillaga nýrrar verkefnisstjórnar var að færa einn af þeim kostum úr biðflokk í orkunýtingarflokk.

Ég lít svo á að ný verkefnisstjórn Rammaáætlunar hafi ekki lokið því verkefni sem henni var falið og er stafað út í þingsályktun Alþingis og í erindisbréfi hópsins; þ.e. að leggjast ítarlega yfir framangreinda virkjunarkosti, yfirfara þau gögn sem liggja fyrir og afla nýrra eftir því sem þörf er á. Tel ég því eðlilegt að því verði beint til núverandi verkefnisstjórnar að klára það verkefni sem henni var falið og að í framhaldi af því fá Alþingi málið til umfjöllunar í samræmi við lög nr. 48/2011, um verndar- og orkunýtingaráætlun.

Við skulum í þessu sambandi hafa hugfast að Rammáætlun hefur frá upphafi gengið út á að byggja ákvarðanatöku á grundvelli þeirra vísindalegu gagna sem liggja fyrir. Rammaáætlun er afar mikilvægt ferli sem hefur bein áhrif á nýfjárfestingar og uppbyggingu atvinnulífsins og bind ég vonir mínar við að við sjáum breytingar á fyrri afgreiðslu Alþingis á Rammaáætlun.

3. Flutningskerfi raforku

Í þriðja lagi er í ályktun aðalfundar Samorku minnst á nauðsyn uppbyggingar á flutningskerfi raforku. Þetta er atriði sem ég hef ítrekað komið inn á í vetur og vakið athygli á. Afhendingaröryggi raforku er ein af grunnstoðum samfélagsins og þrátt fyrir að almennt séð búum við við meira raforkuöryggi en víða í nágrannalöndum okkar, þá er úrbóta þörf.

Bent hefur verið á að ef ekki verði farið í frekari uppbyggingu flutningskerfis raforku á Íslandi muni það á næstu árum kosta þjóðfélagið á milli 3 og 10 milljarða króna á ári. Við slíka þróun verður ekki unað og þurfum við að grípa til markvissra aðgerða til að mæta þessum vanda.

Við þurfum fyrst og fremst skýra stefnu varðandi framtíðaruppbyggingu flutningskerfis raforku. Sem lið í undirbúningi slíkrar stefnumótunar lagði ég í haust fram á Alþingi skýrslu nefndar um raflínur í jörð til almennrar umræðu og er sú skýrsla nú til umfjöllunar hjá atvinnuveganefnd Alþingis.

Þar eru meðal annars settar fram ákveðnar tillögur er varða breytingar á fyrirkomulagi við undirbúning framkvæmda í raforkuflutningskerfinu.

Ég tel að hér séu tækifæri til einföldunar og endurskoðunar á núverandi fyrirkomulagi leyfisveitingaferla, sem að ýmsu leyti eru óþarflega flóknir og ómarkvissir. Í því samhengi get ég upplýst að innan ráðuneytisins er verið að leggja lokahönd á frumvarp til laga um breytingu á raforkulögum nr. 65/2003 sem felur í sér nýtt fyrirkomulag við gerð kerfisáætlunar Landsnets. Er það frumvarp í beinu samræmi við tillögur nefndarinnar og er þar lögð til grundvallarbreyting varðandi vinnuferlið í kringum kerfisáætlunina.

Í frumvarpinu er kveðið á um að flutningsfyrirtækið Landsnet skuli árlega leggja fyrir Orkustofnun til samþykktar, kerfisáætlun til 10 ára um uppbyggingu flutningskerfisins. Sú krafa er lögð á flutningsfyrirtækið að hafa náið samráð við hagsmunaaðila við gerð kerfisáætlunar. Með breytingu á raforkulögum í þessa veru fengi kerfisáætlun Landsnets mun traustari lagalegan grundvöll en nú er, auk þess sem gerðar eru ríkar kröfur um undirbúning, samráð og eftirfylgni. Ég tel að almenn samstaða sé meðal þeirra aðila sem málið varðar um að slík lagabreyting sé æskilega og í raun nauðsynleg út frá mikilvægi kerfisáætlunar flutningskerfisins.

Ágætu fundarmenn,

Ég hef hér eingöngu tæpt á þremur af þeim fjölmörgu spennandi og krefjandi verkefnum sem eru á mínu borði þessa dagana á sviði orkumála þessa dagana. Ég gæti nefnt fjölda annarra eins og t.d. orkuskipti í samgöngum, innleiðingu á þriðju raforkutilskipun ESB, jöfnun á dreifikostnaði raforku í dreifbýli, málefni olíuleitar- og vinnslu, ég gæti talað um málefni garðyrkjubænda, um málefni raforkunotenda á köldum svæðum, upprunaábyrgðir á raforku, jarðhitaleit og orkuöryggi á jaðarsvæðum, svo fátt eitt sé nefnt.

Ég vil þakka Samorku kærlega fyrir gott samstarf í gegnum tíðina og lýsi því yfir að við í ráðuneytinu erum ávallt tilbúin að ræða við ykkur um þau mál sem brenna á ykkur frá degi til dags. Það er mikilvægt fyrir okkur að vera með puttann á púlsinum og þar gegnir Samorka lykilhlutverki þegar kemur að málefnum orku- og veitufyrirtækja.

Aukið samstarf og aukið samráð er ávallt af hinu góða og ég vil því að endingu þakka kærlega fyrir mig og óska ykkur alls hins besta í ykkar mikilvægu störfum!