Ávarp á Búnaðarþingi 2. mars 2014

ATH: Talað orð gildir

Þingforseti, góðir þingfulltrúar og gestir.

Það man ég fyrst sem mína barnatrú
er myrkar hríðar léku um fenntan bæ,
að land mitt risi aftur, eins og nú
úr ís og snæ
úr ís og vetrarsnæ.

 

Þannig orti bóndinn og skáldið Guðmundur Böðvarsson á Kirkjubóli í Hvítársíðu og trúir því að landið hans rísi aftur úr ís er vora tekur.

Finna má samlíkingu þessarar ljóðahendingar í því ástandi sem íslenska þjóðin hefur átt í undanfarin ár. Þar hefur margt verið undir ís og snæ en sannfæring mín og svo margra fleiri að landið sé að rísa á ný.

 

Ég var við fallega setningu Búnaðarþings í gær. Hún var með öðru sniði en verið hefur undanfarin ár en þannig er nú gangur lífsins að smám saman breytast hlutir og viðhorf.

Mér er einmitt hugsað til sveitanna og íslensks landbúnaðar hvað þetta varðar. Við þurfum ekki að fara langt aftur þegar orðið sveitamaður var notað í niðrandi merkingu og sömuleiðis þarf ekki að fara mjög langt aftur þegar sjálfsagt þótti að heilu fjölmiðlarnir réðust í leiðurum sínum stöðugt á íslenska bændur, samtök þeirra og allt sem við kom íslenskum sveitum og íslenskum landbúnaði. Þótt þar hefði verið talað í öfgum er það nú samt svo að dropinn holar steininn og víst var um það að atvinnugreinin og þeir sem við hana unnu voru fjarri því metnir sem skyldi.

 

Ég leyfi mér að fullyrða að þetta hefur breyst og raunar gjörbreyst.

Bændur eru mikils metnir, allir keppast við að tengja sig við sveitir landsins. Það er ekki aðeins svo að það þyki fínt að vera úr sveit, heldur vegur sá uppruni þungt þegar leitað er eftir fólki í vinnu. Það er nokkuð tryggt að ungt fólk sem hefur kynnst sveitastörfum veit hvað lífið gengur út á og hefur tekið til hendinni við fjölbreytta vinnu.

 

Einhverjum kann að finnast það lítið innlegg hjá ráðherra að hafa orð á þessu er bændur landsins koma saman til síns árlega Búnaðarþings. Ég er hins vegar að leggja áherslu á þá breytingu sem orðið hefur í íslenskum landbúnaði og sveitum landsins. Ef ætti að finna eitt orð yfir það dytti mér helst í hug fjölbreytni.

 

Áður var nokkuð vitað hvað við var átt með hefðbundnum búskap. Þá var um kinda- eða kúabúskap að ræða og oftar en ekki hvorutveggja saman. Nú er þetta hugtak varla notað lengur og þá fyrst og fremst vegna þess að fjölmargar aðrar tegundir búskapar eru nú stundaðar með góðum árangri um allt land.

Ég nefni kornrækt og skógrækt sem fyrir fáeinum áratugum var talið af fræðimönnum sem öðrum vonlaust að stunda á Íslandi.

Horft er til aukningar ferðamanna og þjónustu við þá. Þótt það sé sjaldnar í umræðunni er það staðreynd að þar eru ekki síst sveitir landsins með öllu sínu lífi og fjölbreytileika sem laða ferðamanninn að – m.a. sögustaðir sem fjölmargir eru í sveitum landsins.

Íslenski hesturinn vekur heimsathygli fjölmargir koma til landsins gagngert vegna hans.

Við erum að selja íslenska náttúru þar sem oftar en ekki er íslenskur sveitabær í bakgrunni – búfé og falleg tún.

Ferðamönnunum fylgir þjónusta og ánægjulegt að vita hversu margir hafa tekjur af hvers kyns handverki sem unnið er heima á býlunum.

 

Allt þetta skapar þá góðu ímynd sem íslenskar sveitir hafa í dag. Þá er ótalið trúlega það þýðingarmesta – gæði og hollusta íslenskra landbúnaðarvara. Um það mætti hafa langa tölu en óþarft í þennan hóp.

 

Um hagsmunamál stéttarinnar standa svo Bændasamtökin vörð og til þess er tekið hve rökfastur málflutningur þeirra er og hve vel honum er komið á framfæri í víðlesnasta blaði landsins – Bændablaðinu.

 

Samt sem áður er það svo að úrtöluraddir heyrast – hjáróma kvak keyptra einstaklinga til að setja út á það sem gert er – finna einhvern flöt á óánægju með dylgjum og hálfsannleika með það að markmiði að brjóta niður það sem vel er gert og stöðva framgang og þróun þessar atvinnugreinar sem heitir íslenskur landbúnaður.

Enn sem áður vara ég við því að dropinn holar steininn.

 

Nú má ekki taka það svo að hvergi þurfi að laga til og bæta það sem fyrir er. En mín sannfæring er sú að þær breytingar eigi að miða að því að byggja upp það sem fyrir er – styrkja undirstöðurnar fremur en að rífa þær niður.

 

Góðir þingfulltrúar og gestir.

 

Eins og ykkur er kunnugt var mér falið að gegna stöðu umhverfisráðherra jafnhliða starfi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Úrtöluraddir sögðu að þetta væri ekki hægt og afgreiðsla mála gæti ekki samræmst báðum þessum hlutverkum. Ég fullyrði að það er rangt og mætti færa fyrir því ótal rök að það myndi einmitt passa saman að hafa yfirsýn yfir báða þessa málaflokka svo mikið sem þeir þurfa að taka mið af hvor öðrum.

Ég vil nú leyfa mér að fara yfir þau helstu málefni sem ráðuneytið hefur unnið að og snerta íslenskan landbúnað.

Ný byggðaáætlun

Byggðaáætlun snertir verulega bændur og sveitir landsins. Áherslur nýrrar áætlunar sem nú er í meðförum Alþings byggja á byggðakafla stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar.

Markmið byggðaáætlunarinnar er að jafna tækifæri allra landsmanna til atvinnu, þjónustu og annarra lífskjara og stuðla að sjálfbærri þróun byggðarlaga um land allt.

Sérstök áhersla er lögð á stuðning við svæði sem búa við langvarandi fólksfækkun, atvinnuleysi og einhæft atvinnulíf. Áætlunin verður endurskoðuð og uppfærð að tveimur árum liðnum og reiknað er með þá verði skerpt enn frekar á þessari stefnumörkun.

 

Byggðaáætlunin er sett fram í fjórum köflum:

Í fyrsta kafla er fjallað er m.a. fjallað um markmið ríkisins um uppbyggingu fjarskiptanetsins til að tryggja háhraðatengingar um allt land; um afhendingaröryggi raforku, jöfnun kostnaðar við dreifingu rafmagns og jöfnun húshitunarkostnaðar.

 

Í öðrum kafla er fjallað um varnarsvæðum landsins – þ.e. þeim svæðum sem eiga í vök að verjast vegna fólksfækkunar, einhæfni atvinnulífs eða annarra þátta. Sérstaklega er vikið tengslum byggðaáætlunar við stuðningskerfi landbúnaðarins.

 

Í þriðja kafla er fjallað um almennar og sértækar aðgerðir til stuðnings við atvinnulíf, atvinnuuppbyggingu og nýsköpun, sérstaklega hvað varðar vaxtargreinar á borð við ferðaþjónustu, fullvinnslu matvæla og skapandi greinar. Einnig er fjallað um ívilnanir stuðning til atvinnuuppbyggingar.

 

Fjórði og síðasti kaflinn er helgaður nauðsynlegri stefnumótunarvinnu um skilgreiningar á rétti allra landsmanna til aðgengis að grunnþjónustu ríkis og sveitarfélaga.

 

Um framleiðsluna

Þá ætla ég að fara nokkrum orðum um framleiðslu nokkurra búgreina.

Greiðslumark mjólkur

Greiðslumark mjólkur var aukið um 9 milljónir lítra frá fyrra ári eða í 125 millj./ltr. Þetta er gert til að koma til móts við mikla eftirspurn á markaðnum aðallega á feitum og próteinríkum mjólkurvörum síðari hluta ársins. Bændur fá fullt verð fyrir umframmjólk er þeir framleiða.

Mikil aukning á sölu fituríkra afurða þ.e. rjóma hefur aukist um rúmlega 8% ostum um 3,4% og smjöri um 5,6% á síðasta ári.

Seldar mjólkurafurðir til útflutnings 2013 að upphæð 557 milljónir dregist saman milli ára frá 2012 um 329 milljónir þá var útflutningur um 867 milljónir. Aðallega hefur útflutningur dregist saman í undanrennudufti, smjöri, ostum og skyri en markaður innanlands aukist á kostnað útflutningsins. Innflutningur á smjöri frá Írlandi til að anna eftirspurn í jólabakstur olli miklu fjölmiðlafári. Því miður verður að segjast eins og er, að umsókn SAM um innflutning kom þeim, illilega í koll. Þótt ekki sé það góður siður að þykjast vitur eftir á; hlýt ég að spyrja, eins og fleiri; var ekki hægt að sjá þetta ástand fyrir og bregðast við því fyrr?

Nautakjöt

Nautakjöt sárvantar á markað þar sem hver einasta kvíga er sett á til að uppfylla ásókn smjörs og rjóma.  Framleidd voru um 4.000 tonn af nautgripakjöti og dugar það engan veginn. Innflutningur nam 271 tonni á síðasta ári og virðist sem bændur hafi ekki við að uppfylla markaðsþörfina. Fram hefur komið að bændur mæta þessu með því að nýta gripina lengur og eru að fjölga í fjósum. Auðvitað er þetta ánægjuleg þróun – kallar á fleiri hendur og meiri uppbyggingu til sveita. Verið er að vinna áhættumat vegna innflutnings á holdanautasæði og ættu niðurstöður að liggja fyrir síðar í mánuðinum.      

Svínakjöt

Svínakjötsframleiðsla jókst um 500 tonn á síðasta ári frá árinu og nemur nú um 21% af heildarfranleiðslu landsins eða um 6.350 tonn. Innflutningur var 495 tonn og hefur aukist um 250 tonn frá árinu 2012.  Í sumar kom fram skortur á svínasíðum til beikongerðar til að anna aukinni þörf vegna aukningar ferðamanna á hótel, veitingastaði og á skemmtiferðaskipin – og jafnvel vegna matarkúra og var brugðist við því með úthlutun á tollkvóta. Þessi sveifla á sýnir í hnotskurn hve markaður okkar á íslenskum landbúnaðarvörum er lítill og að prósentubrot af ferðamönnum heimsins geta raskað jafnvæginu á örskotsstundu. Í svínaræktinni er að verða sú jákvæða þróun að bændur stefna nú að framleiðslu eign fóður í mun meira mæli en áður

Kjúklingar

Framleiðsla kjúklingakjöts er svipuð og í fyrra en aukning í kalkúnakjötsframleiðslu. Innflutningur jókst á síðari hluta ársins þar sem upp kom salmonella sem skekkti framleiðsluna á kjúklingi.- en eins og þið vitið búa íslenskir kjúklingabændur við harðari sjúkdómaskilyrði en erlendir kollegar – þar sem salmónellu smitaðir kjúklingar fara ekki á markað hérlendis – ein jákvæð afleiðing er að hér á landi er tíðni matarsýkinga einna lægst í heimi. Alls voru flutt inn, 839 tonn kjúklingakjöt þar af voru 76 tonn af sprautusöltuðum kjúklingabringum og 101 tonn af öðru alifuglakjöti þ.e. kalkúnar og endur.

Hross

Hrossakjötsframleiðsla hefur dregist saman um 300 tonn og verð á folaldakjöti hefur snarlækkað til bænda úr 390 kr/kg í 230 kr/kg t.d. hjá KS síðan í fyrra. Útflutningur lifandi hrossa var að andvirði 916 milljónir kr.

Óþarft er að fjalla mikið um íslenska hestinn eins mikið og hann hefur sannað getu sína. Ég var – ásamt form BÍ – viðstaddur Heimsleika ísl hestsins í Berlín síðastliðið sumar – Fólk hvaðanæva úr heiminum kemur saman og fagnar íslenska hestinu. Hann- hesturinn er okkur dýrmætur markaðsgluggi – fyrir allar aðrar íslenskar afurðir líka – gluggi sem við höfum ekki notað nægilega vel hingað til . Mikill hugur er hjá hestamönnum vegna landsmóts á Hellu í sumar.

Sauðfé

Ásetningshlutfall sauðfjár hækkar úr 0,6 í 0,75 í jöfnum þrepum á næstu þremur árum og tekur gildi í haust. Framleitt kindakjöt var um 9.900 tonn á síðasta ári og hefur lítillega dregist saman frá árinu 2012.  Sala innanlands var um 6.600 tonn en útflutningur nam 2.900 tonnum að verðmæti 1,9 milljarða kr. Saltað og unnið kindakjöt var selt út fyrir  um 22 milljónir.

Nýliðunar- og átaksverkefni í framlengdum búnaðarsamningi til ársins 2017 að upphæð  80 milljónir á ári hefur nýst vel til nýliðunar á búum þar sem fréttir af ungum bændum sem taka við jörðum og bústofni koma í hverju Bændablaði og er afar gleðilegt. Nýliðun í bændastétt er eitt mikilvægasta verkefni sem við blasir í íslenskum landbúnaði og á því verkefni verður að finna lausn þannig ungt fólk, sem vill fara í landbúnað geti gert það án þess að fórna bestu árum sínum í basl við bankastofnanir.

Grænmeti

Nýverið var opnað á tollkvóta á kartöflur, kál og  rótargrænmeti þar sem birgðir eru nánast  uppurnar í landinu.  Ekki hafa verið sett reglur um lágmarksbirgðir nauðsynjavara í landinu ef einhver skakkaföll yrðu en nágrannalönd okkar hafa sett slíkar  reglur.

Íslenskar vörur eiga að vera upprunamerktar svo neytendur hafi sinn rétt á að sjá hvaðan varan kemur og hefur fánaröndin á íslensku grænmeti og blómum sannað gildi sitt. Nýta ætti þá leið á allar íslenskar vörur þar sem búið er að útfæra þær merkingar.

Íslenskt grænmeti hefur svo rækilega sannað sig fyrir neytendum að fullyrða má að hver fjölskylda kýs það fremur en útlent. – hér eru líka fluttar inn vörur sem við gætum svo hæglega framleitt innanlands

Tollamál

Fáein orð um tollamál. Í skýrslunni Tollar og íslenskur landbúnaður sem Bændasamtökin gáfu út er gott innlegg í tollaumræðuna sem fæstir skilja en sífellt er klifað á. Leyfi ég mér að vitna beint í þá skýrslu:

„ Stjórnvöld leggja tolla á innfluttar búvörur sem eru sambærilegar þeim sem framleiddar eru hér á landi. Einkum er um að ræða mjólkurvörur, kjötvörur og blóm. Einnig nýtur útiræktað grænmeti eins og gulrætur, gulrófur og kartöflur tollverndar þegar íslenska framleiðslan annar eftir spurn. Þegar íslenskar vörur eru ekki til eru erlendu vörurnar fluttar til landsins án tolla. Einnig er lagður magntollur á sveppi en gúrkur, tómatar, salöt og paprikur, sem flutt eru inn allt árið, eru án tolla.“

Tollar eru nýttir til að jafna samkennisstöðu markaða til að vernda innlenda framleiðslu og eru notaðir í öllum vestrænum löndum.  Það er mjög mikilvægt að innlend matvælaframleiðsla geti annað eftirspurn  til að tryggja fæðuöryggi hér á landi. Við mikla aukningu ferðamanna hefur skort vöruflokka til dæmis svínasíður í beikon fyrir skemmtiferðaskipin og hótelin, ákveðna nautavöðva og hefur verið brugðist við því með úthlutun á tollkvótum. 

 

Nokkur orð um lagasetningar

Ný lög um dýravelferð

Í maí 2013 var frumvarp um ný lög um dýravelferð samþykkt, en vinna þar að lútandi hafði staðið yfir í nokkur ár, enda málið umfangsmikið og mikilvægt.  Lögin falla nú undir eitt ráðuneyti og um framkvæmd laganna sér ein stofnun. Hér er því um mikla einföldun á öllu utanumhaldi um málaflokkinn að ræða frá því sem var.

Lögin eru ný frá grunni og byggja á nútímalegri hugmyndafræði um réttindi dýra, sem sjálfstæðra lífvera.  Við vinnslu lagafrumvarpsins var mikið stuðst við nýleg norsk lög sama efnis og í þeim er að finna fjölmörg nýmæli, til að mynda um hæfni og getu eigenda dýra til að annast þau.

Aðbúnaðarreglugerð

Nú stendur yfir lokafrágangur á endurskoðuðum aðbúnaðarreglugerðum um allar dýrategundir, sem settar verða með stoð í lögunum. Settir voru sérstakir vinnuhópar til að vinna tillögur til ráðuneytisins um hverja reglugerð og í þeim áttu sæti fulltrúar hagsmunaaðila og dýraverndarsamtaka og sérgreinadýralæknar Matvælastofnunar veittu hópunum forstöðu.

Miklar vonir eru því bundnar við að með nýjum lögum og reglugerðum verði stigið stórt skref fram á við til hagsbóta fyrir öll dýr á Íslandi

Til vinnslu eru reglugerðir um velferð dýra. Um er að ræða reglugerð um velferð hrossa, svína, nautgripa, sauðfjár- og geitfjár, alifugla og gæludýra. Reglugerðirnar eru afrakstur vinnu starfshópa sem ráðherra skipaði í maí 2013, en hópana skipuðu sérfræðingar og hagsmunaðilar. Ráðuneytið hefur á síðustu mánuðum leitað umsagna um tillögurnar og stefnt er að því að reglugerðirnar verði birtar á vormánuðum.

Þá stendur einnig til að birta reglugerð um flutning búfjár á vormánuðum, en vinna við reglugerðina hefur staðið yfir hjá ráðuneytinu um þó nokkurt skeið. Reglugerðin kemur í stað núgildandi reglugerðar  um meðferð búfjár við rekstur og flutning með vögnum, skipum og flugvélum. Reglugerðin er í grunnin ný en hún hefur að geyma ítarlegri ákvæði en forveri hennar frá 1958.

Búvörulög

Með frumvarpi til fjárlaga 2014 var búvörulögum nr. 99/1993 breytt, með lögunum voru verðmiðlunar- og verðtilfærslugjöld felld brott. Tilgangurinn með breytingunni var að leggja niður óþarft fyrirkomulag verðmiðlunar- og verðtilfærslukerfis í landbúnaði og um leið gera verðlagningu gagnsærri.

Frumvörp

Til stendur að breyta 5., 6. og 7. gr. jarðalaga nr. 81/2004 vegna skörunar ákvæðanna við skipulagslög nr. 123/2010. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að felld verði brott ákvæði um lausn úr landbúnaðarnotum og meðferð mála vegna breytingu á landnotkun verði að hluta til færð frá ráðuneytinu í hendur sveitarfélaga sem fara með skipulagsvaldið, frumvarpið gerir þó ráð fyrir að lönd stærri en 5 hektarar og lönd sem eru góð ræktunarlönd muni áfram koma til meðferðar sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra. Ráðuneytið vinnur nú úr innsendum umsögnum við frumvarpið, en til stendur að leggja frumvarpið fram á Alþingi um miðjan mars.

Hjá ráðuneytinu hefur verið unnið að frumvarpi um vernd heita afurða sem vísa til uppruna, landsvæðis eða hefðbundinnar sérstöðu, betur þekkt sem geograhical indication. Um er að ræða nýja heildarlöggjöf sem er í grunninn byggð á löggjöf Noregs og Evrópusambandsins. Frumvarpið felur í sér að framleiðendur geti óskað eftir skráningu heita á tilteknum afurðum sem framleiddar eru með tilteknum hætti á tilteknu landsvæði en við skráningu njóti heiti afurðar tiltekinnar verndar. Stefnt er að því að leggja frumvarpið fram á Alþingi um miðjan mars.

Unnið er að frumvarpi um breytingu á lögum til að auðvelda úrvinnslu og sölu vara beint frá býli.  Það hefur hamlað þróun í þessum geira að löggjöfin hafi miðast of mikið við stórar afurðastöðvar, en ekki litlar framleiðslueiningar heima í héraði.

Reglugerðir

Á haustmánuðum 2013 stóð yfir endurskoðun reglugerðar um gæðastýrða sauðfjárframleiðslu. Landssamtök sauðfjárbænda höfðu frumkvæði að því að óska eftir því við ráðuneytið að reglugerðin yrði endurskoðuð með tilliti til þeirrar reynslu sem skapast hafði frá því fyrri reglugerð um gæðastýrða sauðfjárframleiðslu var sett 2008. Reglugerðin tók gildi 1. janúar sl. Meðal þess sem var endurskoðað voru ákvæði um landnýtingu og viðaukar við reglugerðina. Þá voru sett inn ný ákvæði sem snúa að umhverfi og ásýnd sauðfjárbúa.

 

Landnýtingaráætlun

Miklar breytingar eru á notkun lands og fyrirsjáanlegt að svo verður í framtíðinni.

Nýir tímar og breytt landnotkun kallar á heildstæða stefnu í þessum málum.

Þessi málaflokkur fellur undir umhverfisráðuneytið en svo sannarlega snertir hann bændur. Nú er í gangi vinna  sem miðar að setja fram landnýtingarstefnu stjórnvalda.

Ég ætla ekki að fara nánar út í þá vinnu en vil benda á sem dæmi að ef við lítum fram til næstu fimmtíu ára eða svo verða eftirfarandi þættir örugglega meira í landnýtingarumræðu en verið hefur. Ég nefni nauðsyn á ræktanlegu landi, ég nefni ferðamennsku ég nefni náttúruverndarsvæði, skógrækt, endurheimt vistgerða – þau þurfa að komast inn á landnýtingaráætlun því ekki verður þeim svæðum lokað – heldur nýtt í þeim skilningi okkur til ánægju og  yndisauka.

Veiðar á ref og mink

Veiðar á ref og mink falla undir umhverfisráðuneytið. Bent hefur verið á að veiðarnar hafi ekki verið nægilega markvissar og að kveða þurfi nánar á um einstök atriði, til að ná betri árangri.

Í ljósi þessa, skipaði ég starfshóp, til að endurskoða fyrirkomulag refa- og minkaveiða í landinu, þar á meðal hlutverkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga á þessu sviði.

Starfshópurinn leggur ekki til breytingar á lögunum en telur brýnt að bæta framkvæmd mála. Að mati starfshópsins þurfa að liggja fyrir skýrari langtímamarkmið varðandi veiðar – einkum á ref og mink sem rík samstaða er um meðal þeirra sem málið snertir. Starfshópurinn leggur til að skipaður verði samstarfsvettvangur um framkvæmd refa og minkaveiða til næstu 3-5 ára sem er ætlað að auka samræmingu og skilvirkni og formgera samstarfið. Verið er að koma vinnunni og þar með fjármununum út til viðkomandi aðila.

Varnir gegn gæs og álft á akra og tún

Óformlegur starfshópur er nú að störfum sem á að koma með tillögur um hvernig megi verjast ágangi þessara fugla. Ég veit að ætlun hópsins er að koma með tillögur fyrir vorið, þannig að fyrir liggi til hvaða ráðstafna sé eðlilegt að grípa, verði þess talin þörf.

Hreindýrabúskapur

Fram hafa komið óskir um hvort og þá hvernig megi hefja hreindýrarækt á öðrum stöðum landsins en þeim sem hreindýrin ganga nú. Óskir og hugleiðingar þessa efnis hafa oft komið fram og tel ég fulla ástæðu til að kanna hvort þetta er mögulegt og jafnframt hvaða hindranir og ógnanir kunni að vera því samfara.

Vissulega gæti falist í þessu tækifæri til nýrrar atvinnugreinar en jafnframt þarf að huga vel að því að þetta kosti ekki meira en það gefur og hef ég þá einkum í huga sjúkdóma og annað sem hugsanlega getur stafað hætta af. Hef ég skipað nefnd til að fjalla um þetta mál og vænti ég þess að málefnaleg afstaða geti legið fyrir á árinu.

Framtíðin

Ágætu búnaðarþingsfulltrúar.

Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir meðal annars um landbúnaðarmál:

„Ríkisstjórnin lítur á landbúnað sem eina af mikilvægustu atvinnugreinum framtíðarinnar. Vaxandi eftirspurn eftir mat á heimsvísu skapar íslenskum landbúnaði sóknarfæri með möguleikum á aukinni framleiðslu og margbreytilegum afurðum. Ríkisstjórnin mun gera íslenskum landbúnaði kleift að nýta þau sóknarfæri sem greinin stendur frammi fyrir. Með það fyrir augum er brýnt að kanna með hvaða hætti er unnt að auka verðmætasköpun og nýta sem best tækifærin sem felast í sveitum landsins.“

Hér er skýrt kveðið á um vægi íslensks landbúnaðar í þjóðarbúskapnum.

Ég leyfi mér að halda því fram að við hrun íslenska efnahagskerfisins 2008 hafi orðið straumhvörf í hugsun margra Íslendinga, þar á meðal að meta meira en áður gildi þess að halda utan um það sem íslenskt er.

Í raun var það svo að við gátum um tíma ekki leitað til umheimsins – ákærðir fyrir hryðjuverk af einu voldugasta ríki veraldar og þar að auki fjárvana þjóð. –

Fæðuöryggi!

Augu manna opnuðust fyrir nauðsyn þess að standa saman og hlúa að því sem við áttum. Íslenskur landbúnaður naut góðs af þeirri viðhorfsbreytingu og ég tel að hann eigi sóknarfæri á mörgum sviðum.

Eitt mikilsverðasta er að nýliðun í bændastétt sé möguleg án þess að ungt fólk festist í klafa skulda svo langt sem það sér. Í þéttbýlinu er nægilegt markmið að eignast íbúð sem er þó aðeins brot af þeirri fjárfestingu sem fólk þarf að leggja í ef það ætlar að hefja búskap; jörð – íbúðarhús – gripahús – vélar og tæki. Hér vil ég geta þess að Byggðastofnun samþykkti á stjórnarfundi í byrjun desember að bjóða uppá sérstök lán til jarðakaupa til að greiða fyrir kynslóðaskiptum í landbúnaði. Það er rétt að hvetja áhugasama um kynna sér þetta lánafyrirkomulag.

Ég hef verið spurður hvar ég sjái helst framtíð íslensks landbúnaðar og íslenskra sveita.

Um það hef ég sagt: Allt sem lýtur að framþróun og atvinnuskapandi tækifærum er ég tilbúinn að skoða og veita brautargengi.

Ég nefni að fyrirhugaðar eru breytingar á ákvæðum er varða heimasláturhús. Markmiðið er að skýra ákvæðin betur þannig að ljóst verði hverjum sé heimilt að slátra búfé sínu og hvar heimilt er að gera það. Markmið mitt með þessu er að skapa frekari vinnu bænda við úrvinnslu sinna afurða. „Beint frá býli“ fengi aukinn stuðning og einnig væri hægt að bregðast við kröfu markaðarins um nákvæmar merkingar á mat og virðisauki framleiðslunnar yrði að langmestu leyti eftir hjá framleiðandanum.

Nefnt hefur verið af hverju íslenskir bændur fái ekki að brugga sína líkkjöra – Viðfjarðarsnaps – Eyjatárið – Hestaskálina eða Blöndudropann svo eitthvað sé nefnt hér í léttum dúr.

 

---------------------------------------------------------------------------------------------

 

Ég efast ekki um það, að þeir sem hér inni sitja, hafa fylgst af áhuga með umræðu um innflutning á matvælum.

Það er búið að koma því inn hjá þjóðinni að frjáls innflutningur á ýmsum landbúnaðarvörum sé til mikilla bóta. Sumir ganga svo langt að vilja fella niður tolla einhliða. Er þá ekki síst vísað í fjárhagslegan ávinning og á það bent að háir tollar séu á innfluttum landbúnaðarvörum og slíkt sé skaðlegt neytendum.  

Framsóknarflokkurinn hefur litið á það sem sitt hlutverk að standa vörð um innlenda matvælaframleiðslu; ekki af því að það sé eitthvað sérstakt áhugamál hans, heldur er hún þjóðhagslega hagkvæm; veltir tugum milljarða á ári og af henni hafa um 12 þúsund manns atvinnu. Og hvað sem öðrum stjórnmálaflokkum kann að þykja um útlenda matvælaframleiðslu, þá verður þeirri innlendu ekki fórnað á vakt Framsóknarflokksins; bara svo það sé sagt. Í öllum þeim löndum sem við kjósum að bera okkur saman við, er landbúnaður ríkisstyrktur; hví ætti að hátta öðru vísi til hér?

Meir að segja hinn sameiginlegi markaður Evrópusambandsins, sem er mörgum svo hugleikinn þessa dagana, er verndaður með tollum á vörur sem framleiddar eru í ríkjum utan sambandsins.

En því er rétt að halda til haga, að þótt Ísland sé landfræðilega eyland, þá er ekkert land eyland í alþjóðlegu markaðsumhverfi.

Íslenska landbúnaðarkerfið hefur það markmið að vernda og styðja við innlenda búvöruframleiðslu og stuðla að blómlegum byggðum í sveitum landsins. En það hefur líka það markmið að tryggja íslenskum neytendum gæðavörur á samkeppnishæfu verði. Tollverndin er öflugt tæki til að styðja við okkar góðu framleiðslu en við ákveðnar aðstæður getur hún verkað letjandi á samkeppnishæfni búgreina og einangrað þær of mikið frá hinum alþjóðlega markaði.  

Í ráðuneytinu er nú unnið að því að greina tollamál landbúnaðarvara í heild sinni, bæði í innflutningi og útflutningi. Starfshópur hefur þegar verið skipaður og er ráðgert að hann skili  niðurstöðu í haust. Ég vonast til þess að með þá niðurstöðu í höndunum sjáum við hvernig tollvernd hefur þróast á undanförnum árum og ekki síður hvar íslenskur landbúnaður á hugsanlega sóknarfæri.

Þá vil ég einnig geta þess að Hagfræðistofnun Háskóla Íslands hefur fallist á að gera úttekt á íslenska landbúnaðarkerfinu og ætti sú sinna að geta hafist nú í vor. Til skoðunar er einnig hvort svo kölluð verðlagsnefnd haldi sig til hlés þar til þeirri vinnu er lokið þar sem opinber verðlagning og framleiðslustýring eru hlutir sem Hagfræðistofnun mun vafalítið taka til skoðunar.

Þá er einnig að hefjast vinna við setja saman starfshóp sem á að móta tillögur um hvernig auka megi matvælaframleiðslu á Íslandi, eins og getið er um í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarflokkanna. En þar segir:  „ Starfshópurinn mun fara yfir alla lagaumgjörð landbúnaðar, vinnslu matvæla og nýtingar lands. Mótaðar verði tillögur um breytingar á lögum og reglugerðum sem ráðast þarf í til að ná settum markmiðum. Nýsköpun, markaðs- og sölumál verða einnig endurskoðuð. Starfshópurinn mun leita samráðs við fulltrúa þeirra sem starfa í greininni.“ 

Og meira af því sama: Við eigum nú í viðræðum við ESB um að auka innflutning á matvælum til landsins, gegn því að fá að flytja meira út til ríkja ESB. Þetta er í mínum huga, algjört lykilatriði. Menn mega ekki gleyma því að aðgangur að mörkuðum er í sjálfu sér verðmæti; eftirsótt verðmæti. Ef aukið er við innflutning, mun það gerast í skiptum fyrir útflutning. Þannig tryggjum við hagsmuni okkar. Tryggjum að heildarbúvöruframleiðslan í landinu haldist óbreytt eða eflist, jafnvel þótt við deilum innlenda markaðnum með framleiðendum annarra landa.

Mitt í öllu osta og kjúklingaþrasinu, sem riðið hefur húsum undanfarnar vikur, hefur helst mátt skilja á kaupmönnum, að hér á landi séu tómar hillur og bara til ein gerð af öllu. Það er firra og úr öllu samhengi við raunveruleikann. Tökum ostana sem dæmi; það er ekkert mál fyrir hvern sem er að flytja inn ost; buffalaost, eða hvaða ost sem er. Til þess eru ostakvótarnir, bæði á grundvelli WTO og ESB samninga. En það merkilega er, að þótt kvóti sé til staðar, flytur verslunin ekki þessa osta til landsins, sem hún þó segir að vanti á markaðinn. Því ekki? 

Mér sýnist svarið geta legið í því, að þetta snýst ekki um innflutninginn einan og sér. Þetta snýst um landbúnaðarkerfið í heild sinni. Ákveðin öfl í samfélaginu vilja brjóta niður stuðningskerfi landbúnaðarins og skeyta lítið um það sem tekur við, svo lengi sem þeirra eigin hagsmunum er borgið. Þetta er óábyrg afstaða.  Innflutningstollarnir eru hluti af landbúnaðarstefnu Íslands og þeim verður ekki breytt nema til komi sú heildarendurskoðun sem bæði ég og forsvarsaðilar bænda eru sammála um að þurfi að eiga sér stað.

Það gengur ekki að opna Ísland án þess að fá eitthvað í staðinn. Þetta er aðferðarfræði sem allsstaðar er viðurkennd, er fjarri því sér íslensk. Tollar eru fyrirbæri sem gagnast framleiðendum í viðskiptum. Ég fæ að selja hjá þér og þú færð í staðinn að selja hjá mér. Við munum ekki einhliða fella niður tolla á erlenda matvöru á meðan okkar útflutningsvörur, eins og lambakjötið og skyrið bera tolla þegar við seljum þær til annarra landa.

Og það leiðir hugann að öðrum hlut, sem ég tel að alltof lengi hafi verið trassað að ganga frá. Það eru upprunamerkingar. Reyndar gripu Bændasamtökin í taumana í janúar og ásamt Samtökum atvinnulífsins og Neytendasamtökunum skrifuðu þau undir sáttmála um upprunamerkingar matvæla. Í desember tekur svo gildi tilskipun ESB um upplýsingar á matvæli. Ég held að þarna séu miklir möguleikar fyrir íslenska bændur; þeir sem ekki trúa mér geta spurt garðyrkjubændur. En eins og ég minntist á hér að framan, merkja þeir sínar afurðir með áberandi hætti og hafa notið góðs af því. Fólk vill vita og það með auðveldum hætti, hvaðan matvæli koma. Í Danmörku þar sem ég bjó í mörg ár, er mjög víða að finna danska fánann á innlendri matvöru. Danir líta á þessa vöru sem gæðavöru; þeir vita hvaðan hún er komin. Af hverju í ósköpunum eru íslenskir bændur ekki fyrir löngu búnir að merkja sér sínar vörur þannig að neytandinn sjái um leið hvort beikon, kjúklingur og annað kjöt er íslenskt eða erlent?

_____________________

Þróun byggðar á landsbyggðinni er flestum kunn. Það fækkar í sveitum landsins. Ég er úr sveit, ólst upp í sveit og bý í sveit. Alla vega um helgar! Ég veit of mörg dæmi þess að menn hafi gefist upp á baslinu og snúið sér að öðru – veit líka um fólk sem hefur séð tækifærin í sveitum landsins, flutt þangað og byggt upp. Ég er í aðstöðu til að reyna að hafa áhrif á þróun mála. Og ég hef einsett mér að gera það. Ég hef ekki rómantíska glýju í augum um starfið í sveitum landsins. Þetta, eins og annað, þarf að byggjast á því að það sér fjárhagslega hagkvæmt, framleiðni verður að vera næg. Ég er með öðrum orðum að segja, að ég ætla að reyna að vera raunsær.

Mitt mat er það, að þróun byggðar á landsbyggðinni og aukin framleiðsla á landbúnaðarvörum, byggist á því að við breytum því fyrirkomulagi sem viðgengist hefur í stuðningi við bændur. Ég er ekki að tala um að lækka hann frá því sem nú er, en ekki heldur um að hækka hann; heldur að breyta honum. Við verðum að hugsa hlutina upp á nýtt, annars fáum við það sem viðgengist hefur allt of lengi; hægfara fækkun fólks á landsbyggðinni þar sem víða eru góð ræktarlönd, margháttuð tækifæri og full ástæða til að stefna að fjölgun íbúa. Þeir sem ekki telja breytinga þörf, sætta sig við ástandið. Ég er ekki einn af þeim. Og ástæðan er einfaldlega sú, að ég held að það sé þjóðhagslega hagkvæmt að hafa allt landið í byggð; það er þjóðhagslega hagkvæmt að flytja út mat, ef viðunandi verð fæst fyrir hann og það er lykilatriði að búið sé sem víðast, ekki síst nú þegar fjölgun ferðamanna er sem aldrei fyrr. Yfirgefnir bæir eru ekki sveitarprýði, miklu frekar sóun á hugsanlegu „framleiðslutæki“.    

Eins öflugasta leiðin til að styrkja innviði sveitanna, er að auka framleiðslu á mat til útflutnings. Innanlandsmarkaður, þótt stækkandi sé, er ekki nógu stór. Þá spyrja náttúrulega margir; hversu raunhæf eru þessi markmið ráðherrans? 

Ég tel þau raunhæf. Ferðamenn sem sækja landið heim, eru sífellt fleiri. Þeir vilja íslenskan mat, enda sýna rannsóknir að matur er eitt af því sem er ferðamönnum hvað minnisstæðast. Þeir vilja líka taka með sér „matarminjagripi“ heim. Þar eru mikil tækifæri fyrir íslenskan smáiðnað.  Síðar í þessum mánuði verður haldin eins dags ráðstefna hér á Hótel Sögu, „Bændahöllinni“ þar sem saman kemur hópur manna til að ræða samhengi matvælaframleiðslu og ferðamennsku. Ég hygg að sérstaða og sérkenni Íslands sé eitt af því sem dregur útlendinga til landsins. Það á við um íslenskan mat. Hann á að vera hluti af sérstöðunni þegar landið er markaðssett. Með því móti tekst okkur að styrkja ímynd landsins. Það er auðvelt að sýna fram á hreinleika íslenskrar matvöru og spurn eftir slíkri vöru fer vaxandi um allan heim; fólk vill upplifa eitthvað sérstakt og leggur sig því eftir slíkum mat. Þess vegna má innfluttur matur ekki verða ríkjandi á Íslandi. Þá myndi þessi hluti af sérstöðu Íslands hverfa. Því sýnist mér að taka verði erlenda ferðamenn með í jöfnuna þegar rætt er um framleiðslu á íslenskum matvælum. Er þetta ekki auðlind, sérstaða, sem vert er að varðveita?

Breyting er að verða í neyslu sem birtist meðal annars í því að fita unnin úr mjólk selst sem aldrei fyrr og þarf ekki að eyða mörgum orðum í það hér. Útflutningur á mjólkurafurðum hefur því dregist saman. Árið 2012 voru mjólkurvörur fluttar út fyrir 866 milljónir króna. Í fyrra nam þessi tala 557 milljónum króna. Þetta er í raun lúxus vandamál; færri fá en vilja mjólkurafurðir frá Íslandi. Við þessu verðum við að bregðast, því fátt bendir til að þróunin muni hægja á sér, þvert á móti. Þeim fjölgar munnunum á hverjum degi. Og ekki bara hvaða mat sem er, heldur holl og hrein matvæli og þar höfum við sérstöðu; sjúkdómar eru mjög fátíðir og notkun sýklalyfja með því minnsta sem þekkist í heiminum. Það væri afar skammsýnt að kasta frá okkur möguleikunum sem í þessu felast. Ekki bara fyrir bændur, heldur alla sem að matvælaframleiðslu koma og einnig verslun og þjónustu. Ég held að það sé nú ekki svo langt á milli sjónarmiða kaupahéðna og stjórnvalda og ætla mætti í fyrstu. Reyndar hef ég aldrei litið svo á, að bændur og kaupmenn séu andstæðingar, heldur miklu frekar samherjar.     

Mig langar að vitna í orð Björgólfs Jóhannssonar, formanns Samtaka atvinnulífsins sem féllu í ræðu hans á umræðufundi Samtaka mjólkur- og kjötvinnslufyrirtækja í maí í fyrra. Þar mælir hann af yfirvegun og skynsemi. Björgólfur minntist í ræðu sinni á endurskoðun á tollum og segir þar meðal annars:

 „Þar þurfa allir hlutaðeigandi að koma að borðinu. En verum viss um að á þessu sviði mun verða þróun og það verða breytingar, sem ekki munu allar falla í kramið. Innlendir framleiðendur eiga að hafa frumkvæðið í þessari þróun og gæta þess að hún verði ekki skrykkjótt og hættuleg, heldur fyrirsjáanleg og aðgengileg fyrir þá sem hagsmuna eiga að gæta.“

 

Síðar segir Björgólfur:

„Það má heldur ekki gleymast í umræðunni að sérstaða og hreinleiki Íslands hefur skipt sköpum í mikilli sókn ferðaþjónustu á undanförnum árum. Ferðamenn sækja mikið í íslenska náttúru en á síðustu árum hefur íslensk menning einnig vegið þungt í þeirra huga. Matarmenning er þar ekki undanskilin og er hluti af upplifun erlendra ferðamanna sem koma til landsins. Þannig er mikilvægt fyrir okkur að við náum að halda þeirri sérstöðu og hlúa að íslenskri matvælaframleiðslu.  Það þýðir að við verðum að leita hagræðingar í okkar framleiðslu í landbúnaði eins og í öllum öðrum greinum. Auðvitað er lang árangursríkast að frumkvæðið komi frá atvinnugreininni sjálfri. Það er ykkar að taka frumkvæðið og leggja fram tillögur að framtíðarskipan þessara mála.

Ég tel það brýnt að ný ríkisstjórn kalli á ný til samstarfs bændasamtakanna, aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda um frekari úrbætur á landbúnaðarkerfinu með það að markmiði að auka enn hagræðingu og efla samkeppni, lækka tolla og vörugjöld og þar með verð til neytenda ásamt því að tryggja afkomu bændanna sjálfra. Í þeirri vinnu er mikilvægt að greinin sjálf komi vel undirbúin til að tryggja megi farsæla lausn, landi og þjóð til heilla.“

Það er nokkurn veginn þetta sem við stefnum að og ég vænti góðs samstarfs við alla þá aðila sem koma að ferli matvælanna frá grösugum högum íslenskra sveita til eldhúsborða neytenda.

Og ég vil leyfa mér að varpa þeirri spurningu fram hér; hvað vilja bændur sjálfir gera; á ekki frumkvæði og djörfung í þessum efnum að koma frá þeim sjálfum?  

Mig langar að lokum að draga framtíðarsýn mína saman í nokkur orð; ég tel skynsamlegt að auka matvælaframleiðslu á Íslandi og auka útflutning; ég mun leggja mín lóð á vogarskálarnar til að svo megi verða; breytingar munu eiga sér stað í starfsumhverfi bænda og ég mun leitast við að þær verði þeim til framdráttar, en ekki fjötur um fót; ég mun opna á frekari innflutning á landbúnaðarafurðum í skiptum fyrir aðgang að erlendum mörkuðum fyrir íslenskar landbúnaðarvörur; ég er ekki hræddur við breytingar, heldur kyrrstöðu og hnignun.