Ávarp á opnum kynningarfundi Landsnets, 20. mars 2014

ATH: Talað orð gildir

 

Góðan dag kæru fundargestir,

Það er ánægjulegt að sjá hversu vel er mætt á þennan fund Landsnets, en yfirskrift hans er: Horft til framtíðar í uppbyggingu raforkuflutningskerfisins. Við munum hér á eftir hlýða á erindi frá stjórnarformanni, forstjóra og aðstoðarforstjóra Landsnets um sýn Landsnets varðandi framtíðaruppbyggingu flutningskerfis raforku á Íslandi. En auk þess munu sérfræðingar frá Noregi og Danmörku fjalla um stefnur þeirra landa í jarðstrengjamálum.

Ég vil byrja á því að fagna frumkvæði Landsnets með að boða til þessa opna fundar enda er það grundvallaratriði þegar rædd eru þjóðhagslega mikilvæg mál að fram fari ítarleg og opin umræða og að við söfnum saman upplýsingum, meðal annars frá nágrannaþjóðum okkar, sem við getum nýtt okkur við að móta framtíðarstefnu.

Ég hef oftar en einu sinni, og oftar en tvisvar, í ræðum mínum í vetur komið inn á mikilvægi þess að við hugum að nauðsynlegri uppbyggingu raforkuflutningskerfisins. Hér er um að ræða eina mikilvægustu stoðina í orkumálum okkar Íslendinga og því brýnt að hún sé traust og geti stutt við framtíðarþróun í atvinnu- og byggðamálum.

Við höfum að undanförnu séð úttektir og skýrslur sem sýna að á allra næstu árum þarf að styrkja flutningskerfi raforku verulega til að leysa ýmsar flutningstakmarkanir sem eru í kerfinu í dag og til að anna áætluðum vexti í raforkunotkun. Fram til þessa hefur afhendingaröryggi raforku verið eitt af þeim atriðum sem við höfum talið okkur til tekna í alþjóðlegum samanburði, en að óbreyttu kunna blikur að vera á lofti hvað það varðar.

Með byggðalínunni, sem lögð var á áttunda og níunda áratug síðustu aldar, voru raforkukerfi ólíkra landshluta tengd saman og með því opnað fyrir möguleika á að virkja víða um land og nýta orkuna hvar sem er á landinu. Löng lína eins og byggðalínan, með lága spennu, hefur hins vegar takmarkaða flutningsgetu og samhliða vexti raforkumarkaðarins á síðustu árum hefur álag á byggðalínuna aukist og er hún nú fulllestuð á köflum.

Ef einhver er efins um að hér sé um raunveruleg og áþreifanleg vandamál að ræða getum við rifjað upp að í fréttum síðustu daga hefur komið fram að Landsvirkjun hefur neyðst til að draga úr flutningi skerðanlegrar raforku, bæði til stóriðju og í heildsölu, vegna þess hve slæm vatnsstaða er í miðlunarlónum á hálendinu. Á það hefur verið bent að miklar takmarkanir í flutningskerfi raforku draga úr möguleikum til að flytja þá orku sem vantar frá norður- og austurlandi.

Þetta sýnir okkur meðal annars hversu brýnt er að styrkja flutningskerfið svo fækka megi flöskuhálsum sem hindra hagkvæmustu nýtingu virkjana. Sérstaklega er þetta mikilvægt til að geta hámarkað orkuvinnslugetu kerfisins með samkeyrslu vatnsmiðlana. Með slíkum hætti er unnt að lágmarka líkur á vatnsskorti og þar með raforkuskerðingum.

Jafnvel þó um tímabundið ástand sé að ræða þarf ég ekki að hafa mörg orð um það hversu slæmar afleiðingar af slíkri skerðingu á afhendingu raforku eru út frá þjóðhagslegu tilliti, atvinnuuppbyggingu og nýfjárfestingu. Hér ber okkur skylda til að leita allra leiða til að bregðast við með ábyrgum hætti.

Kæru fundargestir,

Það er eitt að huga að þörfinni á uppbyggingu í flutningskerfi raforku og síðan annað hvernig við komum þeirri raforku á framfæri með hagkvæmum hætti og í sátt við náttúru og menn. Það er að segja hvernig við hönnum og reisum flutningskerfi raforku og þau mannvirki sem því tilheyra. Þar koma til skoðunar álitamálin sem tengjast loftlínum eða jarðstrengjum. Margt hefur verið rætt og ritað um þau mál að undanförnu og það verður áhugavert að fá hér á eftir kynningar frá Noregi og Danmörku um hvernig staðið sé að þessum málum þar.

Almennt séð hefur notkun jarðstrengja farið vaxandi í nágrannalöndum okkar eftir því sem tækninni fleytir áfram og því brýnt að við fylgjumst vel með þeirri þróun og með opnum huga. Stefnur landa eru mjög ólíkar þegar kemur að þessum málum, eins og sjáum kannski hvað best á Noregi og Danmörku þar sem annars vegar er meginreglan sú í Danmörku að setja allar raflínur í jörð á meðan í Noregi er meginreglan að hafa háspennulínur í lofti. Af augljósum ástæðum skipta landfræðileg einkenni hér miklu máli; til dæmis hvort um sé að ræða sendinn jarðveg eða klappir. Á Íslandi má hins vegar segja að við höfum allar gerðir af jarðvegi og því brýnt að við myndum okkar eigin framtíðarsýn og stefnu hvað varðar lagningu raflína.

Eins og kunnugt er lagði ég í haust fram á Alþingi skýrslu nefndar um mótun stefnu um lagningu raflína í jörð. Sú skýrsla hefur verið til meðferðar hjá Alþingi og hefur atvinnuveganefnd þingsins kallað á sinn fund fjölda hagsmunaaðila til að fara yfir skýrsluna, og á ég von á því að á allra næstu dögum muni liggja fyrir nefndarálit atvinnuveganefndar vegna hennar.

Það var mín skoðun þegar ég fékk umrædda skýrslu í hendurnar að brýnt væri að fá fram afstöðu og sjónarmið Alþingis áður en stjórnvöld leggja fram tillögu að framtíðarstefnu í þessum málum. Þegar nefndarálit atvinnuveganefndar liggur fyrir munum við í ráðuneytinu því hefjast handa við að stilla upp slíkri framtíðarstefnu.

Að mínu mati er æskilegt að í slíkri stefnu til framtíðar sé að finna meginreglur og viðmið þegar kemur að lagningu jarðstrengja eða loftlína vegna uppbyggingar flutningskerfis raforku. Slík viðmið þurfa að koma fram í skjali sem lýsir opinberri stefnu stjórnvalda og hefur hlotið þinglega meðferð. Ég tel því rétt að slík stefnumótun komi fram í þingsályktunartillögu og sé ég fyrir mér að tillaga þess efnis verði lögð fram á Alþingi á haustmánuðum.

Með samþykkt slíkrar þingsályktunar lægu þá fyrir almenn viðmið um í hvaða tilvikum jarðstrengir komi frekar til álita en loftlínur, og öfugt, og með því yrði flutningsfyrirtækinu Landsneti gert kleift að vísa í kerfisáætlun sinni til þeirrar þingsályktunar varðandi útfærslu fyrirhugaðra framkvæmda í flutningskerfinu.

Ég vil í þessu samhengi einnig geta þess að á vegum ráðuneytisins er sem stendur unnið að frumvarpi til laga sem kveður skýrt á um undirbúning og stöðu kerfisáætlunar flutningsfyrirtækisins og er þar meðal annars tryggt að hafa ber opið og ítarlegt samráð við gerð slíkra áætlunar.

Það er mín skoðun að með breytingum í þessa veru muni skipulag og fyrirsjáanleiki aukast við undirbúning framkvæmda í flutningskerfinu, sem og möguleikar aðila til að koma sjónarmiðum sínum tímanlega á framfæri.

Við verðum að horfast í augu við þá staðreynd að staðsetning háspennulína og aðferðir við lagningu þeirra er eitt heitasta álitaefni á sviði skipulagsmála og náttúruverndar nú um stundir, og því er mikilvægt að undirbúningur slíkra framkvæmda sé eins vandaður og kostur er á.

Ég tel því að framangreind tvö atriði, þ.e. annars vegar þingsályktun um stefnu og viðmið varðandi jarðstrengi eða loftlínur, og hins vegar bætt regluverk um undirbúning og stöðu kerfisáætlunar, muni skipta hér miklu máli í að bæta undirbúning framkvæmda.

Hingað til hefur umræða um þessi mál að mörgu leyti snúist um einstakar framkvæmdir og tel ég æskilegt að umræðan komist úr þeim hjólförum. Má þar vísa til umræðu um hugsanlega hálendislínu, um Blöndulínu 3 og umræðu um Suðurnesjalínu 2.

Við þurfum að horfa á þessi mál í meira heildarsamhengi, meðal annars út frá Rammaáætlun, landsskipulagsstefnu, kerfisáætlun, náttúruverndaráætlun, byggðaþróun, uppbyggingu ferðamannastaða og uppbyggingu nýrra iðnaðar- og orkukosta.

En fyrst ég nefni hérna Suðurnesjalínu 2 þá vil ég í lokin aðeins koma inn á, og undirstrika, að í nýlegum ákvörðunum mínum um að heimila Landsneti að taka tiltekin réttindi eignarnámi vegna þeirrar framkvæmdar, felst ekki almenn afstaða með eða á móti jarðstrengjum.

Í því máli var við undirbúning Suðurnesjalínu 2 gerður samanburður á lagningu loftlína og jarðstrengja og var niðurstaðan sú að 220 kV jarðstrengslausn væri hvorki tæknilega eða kostnaðarlega fýsileg og að 132 kV lína, hvort sem er í jörð eða lofti, myndi ekki uppfylla markmið um framtíðarflutningsgetu. Áður en ákvörðun var tekin um að heimila eignarnám var óskað eftir ítarlegum og nýjum upplýsingum um samanburð á jarðstrengjum og loftlínum og er sérstaklega um þessi atriði fjallað í ákvörðun ráðuneytisins.

Í þessu samhengi er eitt atriði sem áhugavert er að benda á, og sem sýnir kannski að samanburður á jarðstrengjum og loftlínum er háður landfræðilegu aðstæðum í hverju tilviki. Í almennri umræðu hefur því yfirleitt verið stillt þannig upp að jarðstrengur hafi minni umhverfisleg áhrif en loftlína. Í tilviki undirbúnings að Suðurnesjalínu 2 kom hins vegar hið gagnstæða fram í umsögn Umhverfisstofnunar en þar var bent á „kosti þess að leggja loftlínur yfir hraun, frekar en jarðstrengi, þar sem fyrrnefnd aðgerð er mun afturkræfari en sú síðarnefnda hvað varðar spjöll á jarðmyndun og gróðri“.

Ég nefni þetta í dæmaskyni og til að undirstrika að erfitt er að alhæfa um kosti og galla jarðstrengja eða loftlína, og að skoða þarf hvert tilvik fyrir sig.

Í almennri umræðu um þessi mikilvægu málefni er einmitt ágætt að hafa það í huga að forðast alhæfingar og að gefa sér tíma til að ígrunda þau ólíku sjónarmið sem eru uppi.

En góðir fundarmenn,

Ég læt hér staðar numið og treysti því að þessi fundur í dag muni opna frekari umræðu um þau mikilvægu mál sem lúta að uppbyggingu flutningskerfis raforku og stefnumótun í þeim efnum. Og að við munum hér í dag safna í sarpinn nýjum upplýsingum, meðal annars um hvernig staðið er að þessum málum í Noregi og Danmörku.

Við höfum séð að afar skiptar skoðanir eru um þessi málefni í samfélaginu og þetta eru sem áður segir hvað heitustu málin í dag á sviði náttúruverndar og skipulagsmála (og einnig að sjálfsögðu á sviði orkumála).

Ég lít svo á að okkur beri skylda til að gaumgæfa vel öll sjónarmið í umræðunni, rökræða málin, fá fram nýjustu og bestu vísindalegu upplýsingar og reyna síðan í sameiningu að móta stefnu til framtíðar sem byggir á skynsemi og ábyrgð út frá sameiginlegum hagsmunum okkar.

Ég biðla því til ykkar allra að taka þátt í þeirri umræðu með uppbyggilegum hætti og leggja þannig ykkar lóð á vogarskálarnar.

Takk fyrir.