Ræða landbúnaðarráðherra um mjólkurframleiðslu á fagþingi Landssambands kúabænda, 28. mars 2014

ATH: Talað orð gildir 

Ágætu aðalfundarfulltrúar

Í gær ræddi ég um hugsanlegan innflutning erfðaefnis nautgripa og tækifæri í þeirri grein framleiðslunnar, í dag er komið að mjólkinni.

Við lifum sannarlega á spennandi tímum. Markaðurinn fyrir mjólkurafurðir er í mikilli og viðvarandi sókn og þið bændur megið hafa ykkur alla við að uppfylla þarfir hans. Þetta á bæði við um innanlandsmarkaðinn og vaxandi eftirspurn erlendis. Íslensk mjólkurframleiðsla er sífellt að verða nátengdari alþjóðlegum straumum og því mikilvægt að við séum öll á tánum og fylgjumst með því sem er að gerast í löndunum í kringum okkur.

Á næsta ári mun Evrópusambandið fella niður kvóta í mjólkurframleiðslu og þótt sú ákvörðun hafi ekki bein áhrif á okkur þá kann að vera að hérlendis séu aðstæður ekki svo ólíkar þegar upp er staðið. Stöðugt fjölgar þeim sem benda á að þótt kvóti sé ágætis verkfæri til að draga úr offramleiðslu þá hafi hann í för með sér ákveðna ókosti á tímum þegar auka þarf framleiðslu.

Kvótinn er eitt af þeim atriðum sem þarf að skoða þegar núverandi búvörusamningur rennur út í árslok 2016. Búið er að setja af stað vinnu til undirbúnings  stefnumótunar í mjólkurframleiðslu og þessa dagana er verið að skipa starfshóp til að vinna hana. Fyrir þá sem muna er hér um að ræða  sambærilega vinnu og fór fram 2004. Eftirfarandi aðilum hefur verið boðið að tilnefna fulltrúa í starfshóp um framangreinda stefnumótun:  Bændasamtökum Íslands, Landssambandi kúabænda, Samtökum afurðastöðva í mjólkuriðnaði, Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi starfsmanna ríkis og bæja og Samtökum atvinnulífsins.

Þá vil ég einnig upplýsa ykkur um að ég hef skipað samstarfshóp um tollamál á sviði landbúnaðar og er stefnt að því að sá hópur skili niðurstöðu fyrir 1. október. Hlutverk starfshópsins er eftirfarandi:

• Að gera grein fyrir helstu núgildandi samningum um viðskipti með landbúnaðarvörur,
  

1. alþjóðlegum samningum (WTO) um viðskipti með landbúnaðarvörur í tollalegu tilliti
   
2. tvíhliðasamningum t.d. á grundvelli EES samnings og EFTA samnings o.fl.
   
3. gildandi fríverslunarsamningum
   

Þá er það einnig hlutverk hópsins:

• Að greina þau sóknarfæri sem kunna að vera til staðar í ofangreindum samningum.
  
• Að athugaðir verði möguleikar á gerð tvíhliða samninga við ný lönd og ríkjasambönd.
  
• Að gera úttekt á þróun tollverndar á helstu landbúnaðarvörum frá 1995.
  

Í byrjun þessa mánaðar breytti ég reglugerð um markaðsfyrirkomulag við aðilaskipti að greiðslumarki mjólkur á lögbýlum. En breytingin felst í því að einum uppboðsmarkaði er bætt við, þann 25. ágúst við hina uppboðsdagana sem fyrir voru, 1. apríl og 1. nóvember. Þessi breyting er gerð samkvæmt óskum LK en samtök ykkar hafa lagt mikla áherslu á þetta á undanförnum árum. 

Núverandi fyrirkomulag með viðskipti með greiðslumark var tekið upp 2010 og var markmiðið aðallega  að halda aftur af verði á greiðslumarki. Í framhaldi af þessum breytingum tel ég ástæðu til  að við veltum fyrir okkur kostum og göllum kótamarkaðar miðað við það fyrirkomulag sem áður ríkti. Ég velti hins vegar fyrir mér hvort það fyrirkomulag sem nú gildir við uppboðsmarkaðina sé endilega hið eina og rétta. Hvað er það sem t.d. kallar á það að hið opinbera komi að þessum viðskiptum? Er skatttekjum ríkisins vel varið með þessum hætti? Ríkið kemur ekki að fasteignaviðskiptum einstaklinga og fyrirtækja og/eða þegar aflaheimildir skipta um hendur. Væri kannski eðlilegra að reglugerðinni yrði breytt með þeim hætti að almennur rammi gilti um þessi viðskipti og einkaaðilum yrði síðan látið það eftir að hafa milligöngu með þessi viðskipti? Þetta eru spurningar sem mér finnst rétt að þið bændur takið til umræðu í ykkar ranni.

Greiðslumark mjólkur hefur verið aukið um 9 milljónir lítra frá fyrra ári eða í 125 millj./ltr. Þetta er gert til að koma til móts við mikla eftirspurn á markaðnum aðallega á feitum og próteinríkum mjólkurvörum síðari hluta ársins. Bændur fá fullt verð fyrir umframmjólk sem þeir framleiða. Mikil aukning á sölu fituríkra afurða þ.e. rjóma hefur aukist um rúmlega 8% ostum um 3,4% og smjöri um 5,6% á síðasta ári.

Seldar mjólkurafurðir til útflutnings 2013 voru að upphæð 557 milljónir. Þetta er samdráttur frá 2012 sem nemur 329 milljónum, en þá var útflutningur um 867 milljónir. Aðallega hefur útflutningur dregist saman í undanrennudufti, smjöri, ostum og skyri en markaður innanlands aukist á kostnað útflutningsins. Innflutningur á smjöri frá Írlandi til að anna eftirspurn í jólabakstur olli miklu fjölmiðlafári og það skiljanlega. 

Þá lýkur nú hinum tæknilega hluta ræðunnar og við skulum þá snúa okkur að því sem öllu skiptir; nútíðinni og framtíðinni. Mjólkuriðnaðurinn á Íslandi er glæsileg atvinnugrein, hvort sem horft er til framleiðenda eða afurðastöðva. Þessi staða byggist á því að neytendur eru sólgnir í íslenska mjólkurvöru og í raun er samband neytenda og framleiðenda til fyrirmyndar.

Þó er ljóst að mjólkurbændur og greinin í heild, hefur aðeins sofið á verðinum. Hér er engum um að kenna, það er ekki hægt að sjá stórfelldar neyslubreytingar fyrir, EN þó hefðu menn kannski átt að gera sér grein fyrir því að von var á gestum frá útlöndum. En vonandi eru dagar írska smjörsins taldir á Íslandi.   

En hvað sem því líður, þá breytir það ekki þeirri staðreynd að tækifærin eru svo sannarlega fyrir hendi og hvorki ég, né aðrir, sjáum fyrir endann á þeim. Það er einboðið í mínum huga að leiðin fram á við byggist á útflutningi. Íslenski markaðurinn verður alltaf mikilvægastur, en vilji menn horfa til framtíðar og standa undir nafni sem matvælaframleiðsluland, þá er bara ein leið í þeim efnum; það er að horfa út í hin stóra heim.

Matarvitund fólks, ef svo má að orði komast, miðast æ meira við hvaðan matvæli koma, hver er uppruni þeirri og er hægt að treysta matvörunni; er hreinlega óhætt að láta þetta ofan í sig; er kjöt í kjötbökunni? Gæfa okkar er sú að ímynd íslenskra matvæla byggist á hreinleika og ósnortinni náttúru. Þetta eru sterk spil sem við höfum nú þegar á hendi. Spurningin er, hvernig ætlum við að spila úr þeim?   

Á dögunum var athyglisverð ráðstefna hér á hótel Sögu um Matvælalandið Ísland. Fram kom í máli fyrirlesara frá Svíþjóð, að hægt er að markaðssetja lönd með matvælum. Það er að segja, matur verður ein ástæða þess að fólk vill heimsækja viðkomandi land. Matur verður eitt af vörumerkjum landsins. Þetta tel ég vera hægt á Íslandi, enda sýna kannanir að matur er eitt af því sem er ferðamönnum, sem hingað koma, minnisstætt. En þá þýðir ekki að bjóða erlendan mat; smjörið verður að vera íslenskt, kjötið og kartöflurnar líka. Með því að hafa nægan íslenskan mat á borðum fyrir erlenda ferðamenn, styrkjum við markaðssetningu á matvælum okkar á erlendum mörkuðum.   

Mjólkurframleiðslan er nú eina grein landbúnaðarins sem býr við raunverulega framleiðslustýringu. Í sauðfjárræktinni er beingreiðslum úthlutað á grundvelli greiðslumarks, en þar eru enginn opinber afskipti af verðlagningu eða sölu lambakjöts. Í mjólkurframleiðslunni eru hins vegar tvö verð í gildi á hverjum tíma; verð fyrir mjólk á innanlandsmarkað, sem er ákvarðað af verðlagsnefnd og verð fyrir mjólk sem flutt er úr landi sem ræðst af markaðsaðstæðum. Þessi staða hefur bundið hendur margra bænda og komið í veg fyrir að til dæmis ungir bændur hafi getað byggt upp bú sín nægjanlega hratt, á sama tíma og markaðurinn kallar eftir meiri mjólk. Kvótakerfið var sett á við allt aðrar aðstæður en nú ríkja. Þá var offramleiðsla, nú skortir mjólk. Það má með sanni segja að kvótinn hafi verið nauðsynleg ráðstöfun á sínum tíma en sá tími er liðinn.

Það má velta því fyrir sér hvort núverandi styrkjakerfi í landbúnaði sé hvetjandi, eða jafnvel letjandi fyrir framleiðendur.  Ég vil þó leggja á það áherslu að ég er ekki að boða neina byltingu í þessum efnum. Kæmu breytingar til á fyrirkomulagi greiðslna út á kvóta, yrðu þær á löngum tíma, enda hafa margir bændur fjárfest í kvóta og miðað aðrar fjárfestingar við beingreiðslur frá ríkinu. Slíkt hið sama hafa væntanlega lánastofnanir gert.  

Annað mál og mikilvægt er hvernig verður eftirspurn eftir landi á komandi árum? Verður nægt land til fyrir mjólkurbændur til að auka framleiðslu sína? Og í framhaldi af því mætti spyrja hvort styrkjakerfið ætti að hluta til að byggjast meira upp á landræktarstyrkjum? Ég velti þessu upp hér, vegna þess að með því móti yrði auðveldara fyrir nýja bændur að koma árum sínum fyrir borð.    

En það er að ýmsu að hyggja þegar bæta skal í og ég veit að þið eruð öll meðvituð um hvaða möguleikar eru í stöðunni til þess að auka framleiðsluna. En hvaða umgjörð ætla yfirvöld að búa til, svo greinin geti litið til framtíðar, 10 til 20 ár fram í tímann, en þurfi ekki að reiða sig á tíðarandann hverju sinni? Sjálfsagt verða menn seint sammála um það. En ég vil, eins og ég gerði á fundi fagráðsins í gær og á Búnaðarþingi á dögunum, minna á það, að sitjandi ríkisstjórn ætlar að beita sér fyrir því að matvælaframleiðsla verði aukin. Það þýðir að vinna verður að heildstæðu skipulagi með framtíðarsýn sem tryggir rekstrarumhverfi matvælaframleiðenda. Að því mun ég vinna á komandi misserum í samstarfi með öllum þeim sem hlut eiga að máli.