Vorfundur Samorku

ATH: Talað orð gildir

Ágætu ráðstefnugestir,  

Það er mér mikill heiður að vera með ykkur hér í dag og ávarpa Vorfund Samorku.

Vorfundir Samorku hafa verið haldnir á þriggja ára fresti allt frá árinu 1996, og hafa fest sig í sessi sem einn af stóru viðburðunum á innlendum vettvangi þegar kemur að orkumálum. Við sjáum það vel á þátttökunni hér í dag.

Vorfundurinn er samblanda af ráðstefnu og sýningu á málefnum veitufyrirtækja, þ.e. rafveitna, hitaveitna, vatnsveitna og fráveitna, og því margt fróðlegt að sjá hér og kynna sér.

Dagskrá fundarins er afar ítarleg og ég hefði gjarnan viljað vera með ykkur hér í allan dag og á morgun, en því miður kalla þingstörfin mig til baka þar sem lokadagar þingsins standa nú yfir.

En það er af mörgu að taka í orkumálunum og ég hef haft mikla ánægju af því að vinna með ykkur í vetur að mörgum spennandi málum innan þessa málaflokks.

Í ræðu minni á aðalfundi Samorku,  í febrúar síðastliðnum, kom ég í inn á nokkur lykilmál eins og hlutverk orkumála í okkar efnahagsmálum og nýfjárfestingum, málefni raforkusæstrengs, rammaáætlun og þörfina á úrbótum í flutningskerfi raforku.

Allt eru þetta mál sem verða áfram á dagskrá á næstu mánuðum og við þurfum að vinna áfram. Varðandi málefni sæstrengs þá upplýsti ég í ræðu minni á aðalfundi Samorku að ég hyggðist eiga fund með orkumálaráðherra Bretlands til að ræða málefni sæstrengs og áttum við þann fund í mars s.l.  Fundurinn var afar gagnlegur og gaf okkur góða mynd af stöðu þessara mála í Bretlandi.  Við munum halda áfram að kortleggja næstu skref í málunum og höfum þar m.a. til hliðsjónar álit atvinnuveganefndar Alþingis.

En ég vil einnig hér fá að nota tækifærið til að koma inn á önnur mál á sviði orkumála sem líka eru mikilvæg.

Byrjum til dæmis á málefnum hitaveitna.

Ég þarf ekki að hafa mörg orð um það hér að í alþjóðlegum samanburði eru orkumál á Íslandi á stað þar sem aðrar þjóðir vildu gjarnan vera.  Sérstaklega slær okkur enginn við þegar kemur að nýtingu jarðvarma til húshitunar. Með markvissum og samstilltum aðgerðum frá 1970 hefur framúrskarandi árangur okkar á sviði hitaveituvæðingar landsins skilað þjóðarbúinu gríðarlegum tekjum, gjaldeyrisparnaði og lífsgæðum. Árið 1970 var hlutfall olíu til húshitunar á Íslandi um 55% en í dag er það hlutfall komið niður fyrir 1%. Sem dæmi um fjárhagslegan ávinning af þessu þá hefur Orkustofnun metið það svo að heimilin í landinu hefðu þurft að borga 112 milljörðum meira árið 2012 fyrir húshitun ef olíukynding hefði verið ráðandi. Þetta framlag í efnahagsreikning hvers heimilis er oft vanmetið. Saga hitaveituvæðingar okkar er því ævintýri líkast og mikilvægt að við hlúum vel að hitaveitunum og höldum áfram á þeirri vegferð sem við höfum verið á við veitingu stofnstyrkja og fleiri aðgerða til fjölgunar hitaveitna í landinu.

Að sama skapi hefur sú þekking sem hér hefur myndast á þessu sviði, síðan 1970, veitt íslenskum fyrirtækjum tækifæri til að taka þátt í fjölmörgum hitaveituverkefnum erlendis og er hér því um afar jákvæða útflutningsvöru að ræða, þ.e. útflutning á íslensku hugviti. 

Í þessu sambandi vil ég nefna þá möguleika sem íslensk fyrirtæki eru farin að nýta sér í tengslum við þátttöku Íslands í jarðhitaverkefnum á vegum Þróunarsjóðs EFTA.  Þar liggja mikil tækifæri og hef ég reynt að leggja þeim lið eftir því sem ég hef haft tök á m.a. með því að leiða sendinefndir fyrirtækja bæði til Rúmeníu og Azoreyja.  Það verður fróðlegt að fylgjast með framgangi þessara verkefna.

Það sem helst hefur verið ábótavant í starfsumhverfi hitaveitna er skortur á skýrum reglum um starfsemi hitaveitna, en það mál hefur verið til skoðunar í ráðuneytinu um nokkuð langan tíma. Í raun eru einu lagaákvæðin sem gilda um starfsumhverfi hitaveitna að finna í gömlu orkulögunum frá 1967 og er því ýmislegt sem þarf að uppfæra og endurskoða í þeim efnum. Ég vil hins vegar leggja áherslu á að við förum vandlega yfir þau mál í nánu samráði við Samorku og aðra hagsmunaaðila, og að við skoðum vel alla valkosti áður en við leggjum fram breytingar á núverandi fyrirkomulagi. Markmiðið hlýtur alltaf að vera einfalt og skýrt regluverk og að tryggja neytendavernd.

Mikilvægast er að við höfum skýra sýn til framtíðar og stefnumótun í þessum málaflokki og að við höldum áfram á vegferð hitaveituvæðingar, með því að nýta þessa verðmætu auðlind á sjálfbæran hátt almenningi og atvinnulífi til hagsbóta.

 

Kæru ráðstefnugestir,

Þar sem við erum hér á Akureyri langar mig sérstaklega að minnast á Orkusetur og þá merkilegu starfsemi sem þar fer fram.

Orkusetur, er ekki fjölmenn stofnun en það var stofnað á sínum tíma af Orkustofnun í samstarfi við iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið, og er staðsett  hér á Akureyri.  Það hefur um nokkurt skeið unnið að ýmsum verkefnum til að bæta orkunýtni á öllum sviðum. Víða er nefnilega hægt að stórbæta orkunýtni án þess að draga nokkuð úr lífsgæðum og þannig getum við fengið enn meira út úr þeim auðlindum sem nýttar eru hér á landi. Á vegum Orkuseturs hefur t.d. verið unnið mikið starf til að sannfæra landsmenn um að vera skynsamari í  bifreiðakaupum. Þetta þýðir með öðrum orðum að við komust nú sömu vegalengdir á miklu færri bensínlítrum. Sá gjaldeyrisparnaður sem fylgir nýtnari bílaflota nemur milljörðum króna á ársgrundvelli. Til viðbótar við það hefur markvisst verið unnið að framgangi vistvænna ökutækja sem nota ekki jarðefnaeldsneyti. Nú þegar má finna einn og einn fólksbíl á Íslandi sem gengur á rammíslenskri raforku og þar að auki er nú framleitt fljótandi eldsneyti með raforku og koltvísýringi frá Svartsengi sem lofar góðu.

 

Annað mikilvægt verkefni sem unnið hefur verið í Orkusetrinu er að draga úr rafhitun sem er niðurgreidd úr ríkissjóði. Hundruð heimila hafa nú stórlega dregið úr raforkunotkun til húshitunar með bættri einangrun og varmadælum. Hafa ber í huga að allar þær kílóvattstundir af raforku sem sparast hafa með þessum aðgerðum losna í raun í kerfinu til annarra nota. 

Í þessu sambandi vil ég einnig geta þess að ráðuneytið hefur, í samstarfi við Orkusetur, nýlega hrundið af stað nýju verkefni undir vinnuheitinu „Landsvarmi“ þar sem greindir eru möguleikar á uppsetningu stórskala varmadæla inn í rafkyntar veitur eins og finna má í Vestmannaeyjum, Vestfjörðum og víðar. Verkefnið fékk nýverið stóran styrk frá „Nordic Innovation“ sjóðnum og verður fróðlegt að fylgjast með framgangi þess næstu árin. Orkusparnaðurinn sem mögulega væri hægt að ná með slíkum varmadælum gæti verið ígildi allt að 20 MW virkjunar.

Varmadælur á stórum skala eru mikilvægar þegar þær eru til dæmis settar í samhengi við þær skerðingar á afhendingu raforku sem Landsvirkjun neyddist til að grípa til síðastliðinn vetur. Ég hef komið inn á það áður í ræðum mínum í vetur að þessar skerðingar afhjúpuðu að mínu mati ákveðin vandamál í flutningskerfinu og það er afar brýnt að við tökum höndum saman og leitum allra leiða til að lágmarka möguleika á því að grípa þurfi til slíkra aðgerða í framtíðinni. Varmadælur á stórum skala eru einn þáttur í slíkum aðgerðum og því brýnt að við greiðum götu þeirra.

Ég vil því fá að nota tækifærið hér til að þakka starfsmönnum Orkuseturs á Akureyri fyrir framúrskarandi gott samstarf við ráðuneytið undanfarin ár.

 

Talandi um flutningskerfi raforku þá tel ég víst að það verði eitt af stóru málunum á dagskrá næsta vetur og næstu misserin.

Ég hef áður á opinberum vettvangi fjallað ítarlega um mikilvægi þess að byggja upp flutningskerfi raforku og þess að stjórnvöld móti stefnu um lagningu raflína í jörð. Alþingi hefur nú lokið yfirferð sinni á skýrslu nefndar um raflínur í jörð sem ég lagði fyrir þingið í haust. Í kjölfar nefndarálitsins er verið að vinna að þingsályktunartillögu um stefnu stjórnvalda á sviði jarðstrengja. Þar verður mótuð stefna til framtíðar og sé ég fyrir mér að í henni verði að finna meginreglur og viðmið þegar kemur að lagningu jarðstrengja eða loftlína vegna uppbyggingar flutningskerfis raforku. Slík viðmið þurfa að koma fram í skjali sem lýsir opinberri stefnu stjórnvalda og hefur hlotið þinglega meðferð. Ráðgert er að þingsályktunartillagan verði lögð fram á Alþingi í byrjun komandi haustþings.

 

Með samþykkt slíkrar þingsályktunar liggja þá fyrir almenn viðmið um í hvaða tilvikum jarðstrengir komi frekar til álita en loftlínur, og öfugt, og með því yrði Landsneti gert kleift að vísa í kerfisáætlun sinni til þeirrar þingsályktunar varðandi útfærslu fyrirhugaðra framkvæmda í flutningskerfinu.

Annar angi af sama máli, og sem leiðir meðal annars af áðurnefndri skýrslu um raflínur í jörð, er sú vinna sem unnið hefur verið að undanfarna mánuði að því er varðar endurbætur á regluverki og stöðu kerfisáætlunar Landsnets. Fyrir liggja drög að frumvarpi til laga sem kveður skýrt á um undirbúning og stöðu kerfisáætlunar Landsnets. Við höfum unnið það mál í góðu samstarfi við Orkustofnun og Landsnet og einnig við Samband íslenskra sveitarfélaga þar sem brýnt er að kveðið sé á um stöðu kerfisáætlunar gagnvart skipulagsvaldi sveitarfélaga.

Í almennri umræðu um orkumál, skipulagsmál og náttúruvernd eru þessi raflínumál mjög í forgrunni og því mikilvægt að við vöndum til verka, gefum okkur þann tíma sem þarf og hleypum öllum hagsmunaaðilum að málinu. Drög að lagafrumvarpinu um kerfisáætlun verða því á næstu dögum sett fram til almennrar kynningar og umsagnar á heimasíðu ráðuneytisins og það er von mín að í byrjun haustþings muni ég geta lagt frumvarpið fram, að teknu tilliti til þeirra athugasemda og ábendinga sem eiga eftir að berast.

Ég tel því að framangreind tvö atriði, þ.e. annars vegar þingsályktun um stefnu og viðmið varðandi jarðstrengi eða loftlínur, og hins vegar bætt regluverk um undirbúning og stöðu kerfisáætlunar, muni skipta hér miklu máli í að bæta undirbúning framkvæmda í flutningskerfinu og að marka stefnu til lengri tíma í þeim málum.

 

Kæru ráðstefnugestir,

Það er fullt af tækifærum til áframhaldandi góðra verka á sviði orkumála. Í þeim efnum treystum við áfram á gott samstarf við Samorku og þau fyrirtæki sem eru aðilar að Samorku.

Listinn er langur af spennandi viðfangsefnum. Mig langar að lokum sérstaklega að nefna að á allra næstu dögum mun ég skipa samstarfshóp sem falið verður að kortleggja og bæta raforkuöryggi á Norðurlandi-Eystra. Þar er um að ræða svæði sem segja má að hafi orðið útundan í þróun raforkukerfisins á undanförnum árum. Sést það í raun best ef horft er á Íslandskortið sem er á heimasíðu Landsnets og sýnir flutningskerfið. Þar vantar hreinlega ákveðið púsluspil inn í myndina sem er Norðurland-Eystra.

Þetta ástand hefur staðið iðnaði og atvinnuuppbyggingu á svæðinu fyrir þrifum og má þar til dæmis nefna að núverandi staða í afhendingargetu raforku inn á Þórshöfn gerir fiskimjölsbræðslu Ísfélagsins á staðnum, ekki kleift að fara af olíu yfir á raforku. Er það eina bræðslan á landinu sem býr við það ástand að geta ekki skipt frá innfluttu jarðefnaeldsneyti yfir í endurnýjanlega innlendan orkugjafa, með tilheyrandi þjóðhagslegum og umhverfislegum ábata. Til fróðleiks þá myndi rafvæðing verksmiðjunnar á Þórshöfn minnka innlenda olíunotkun um 0,6-0,8% og ávinningur fyrirtækisins gæti numið um 270 til 360 m.kr. á ári. Hér er brýnt að bregðast við með skynsamlegum hætti.

 

Þar sem aðstæður á Norð-Austurlandi eru um margt líkar þeim sem eru á Vestfjörðum, hvað varðar raforkuöryggi, þá er um sambærilegan starfshóp að ræða og skipaður var árið 2009 til þess að meta leiðir til að bæta raforkuöryggi á Vestfjörðum. Góð reynsla hefur verið af þeim samstarfshópi en hann er skipaður af heimamönnum, raforkufyrirtækjunum og Orkustofnun. 

Starfshópurinn mun taka fljótlega til starfa og bind ég miklar vonir við að vinna hans megi leiða til markvissra aðgerða til að bæta raforkuöryggi á þessu svæði.

 

Kæru ráðstefnugestir,

Tímans vegna held ég að ég verði að láta staðar numið hér.

Ég óska ykkur velgengni hér á Vorfundi Samorku og hlakka til að vinna með ykkur á næstu misserum í þeim mikilvægu málum sem eru á ykkar borðum, sem og mínu.

Takk fyrir.