Ræða á ársfundi Samáls, 20. maí 2014

                ATH: Talað orð gildir 

Ágætu ársfundargestir.

Yfirskrift þessa ársfundar: „Hversu þungt vegur álið“  er allt í senn  frumleg, tvíræð og skemmtileg. Hún lýsir ágætlega helstu eiginleikum þessa létta og sterka  málms. Þessir eiginleikar endurspeglast í  nýja Bensinum sem við skoðuðum hér fyrir utan og kynntur verður hér á eftir.

Í þessari glæsilegu bifreið birtast vel kostir álsins. Það er nógu sterkt til að tryggja öryggi farþega, en um leið það létt að það minnkar brennslu eldsneytis og dregur úr losun gróðurhúsalofttegunda. Þar sjáum við -  að þótt álið sé létt þá vegur það samt býsna þungt.

En álið vegur einnig þungt í stærra samhengi, eins og í efnahag okkar Íslendinga. Útflutningur á áli hefur í áratugi verið einn stærsti liður í útflutningstekjum landsins - á svipuðu róli og sjávarútvegur. Nú hefur ný stoð bæst við með ferðaþjónustunni, sem treystir enn frekar grundvöll velferðar og lífskjara á Íslandi.

Mikilvægi þessara þriggja höfuðútflutningsgreina fyrir efnahagsþróunina er augljós, þær afla okkur gjaldeyris og skapa verðmæti.  Það er sérstaklega jákvætt núna þegar við erum að vinda ofan af erlendum skuldum og vinna á þungri greiðslubyrði. 

Stundum er rætt um áhættuna sem felist í að selja svo stóran hluta okkar orkuframleiðslu til áliðnaðar. Það fylgir áhætta öllum atvinnurekstri, en ef litið er til íslenskra álvera þá hafa þau staðið af sér öll gjörningaveður og ófáar efnahagssveiflur og krísur í gegnum áranna rás.  Og komið inn með stórar fjárfestingar á mikilvægum tímapunktum, eins og dæmin eftir hrun sýna.

Það er gríðarlega mikilvægt fyrir íslensk orkufyrirtæki, sem eru að stærstum hluta í eigu þjóðarinnar, að eiga í viðskiptum við fyrirtæki sem treysta má að standi í skilum og eru fús að semja um orkukaup til langs tíma.

Það vill gleymast að sú langtímaskuldbinding hefur gert Íslendingum kleift að ráðast í miklar fjárfestingar í virkjunum, sem sumar eru þegar farnar að skila gríðarlegum arði og öðrum sem eiga eftir að gera það þegar líður á fjárfestingartímabilið, eins og tíðkast um kostnaðarfrekar fjárfestingar í innviðum.

Fyrir vikið eigum við Íslendingar raforkukerfi sem er það öflugasta í heiminum miðað við höfðatölu og getum státað okkur af því að raforkuverð til almennings er með því lægsta sem þekkist í heiminum.

Við framleiðum nú um 2% af því áli sem til verður í heiminum með orku frá hreinum endurnýjanlegum orkugjöfum og búum við ströngustu mengunar- og öryggiskröfur sem finnast. Með því leggjum við okkar af mörkum til að draga úr þeirri ógn sem stafar að heimsbyggðinni vegna hlýnunar andrúmsloftsins.

Góðir fundarmenn,

Það er mikilvægt að hafa í huga að áliðnaðurinn samanstendur af tugum og hundruðum fyrirtækja sem eru í fjölbreyttum rekstri. Álfyrirtækin hafa verið aflgjafi fjölmargra lítilla og meðalstórra fyrirtækja sem selja álverunum þekkingu, vörur og þjónustu. Þá hefur það verið ómetanlegur prófsteinn fyrir nýsköpunarfyrirtæki að komast inn fyrir þröskuld hjá þessum alþjóðlegu fyrirtækjum með afurðir sínar. Það er sýningargluggi út í heim.

Það er einnig eftirtektarvert hversu mikil jákvæð áhrif og tengsl álfyrirtækin hafa við nærumhverfið. Það kemur fram í þátttöku þeirra í samfélagsverkefnum, en einnig áherslu þeirra á umhverfis- og öryggismál. En einnig má nefna stóriðjuskólann sem staðið hefur verið vel að.

Þessi jákvæðu áhrif hafa kannski einna greinilegast komið fram á Austurlandi sem átti við langvarandi fólksfækkun að stríða þar til orku- og iðnaðarframkvæmdir hófust þar.

Á tíu ára tímabili frá því áður en framkvæmdirnar hófust og þar til þeim var að fullu lokið fjölgaði íbúum á Mið-Austurlandi um nærri 1100 eða 12%. Fólksfjölgunin varð ekki bara vegna þeirra fjölmörgu starfa sem sköpuðust  innan lóða fyrirtækjanna heldur einnig vegna tengdra og afleiddra starfa sem sköpuðust í samfélaginu. Hagfræðistofnun hefur áætlað að fyrir hvert starf í álframleiðslu verði að auki til eitt og hálft starf annars staðar í hagkerfinu.

Þótt þetta séu áhugaverð margföldunaráhrif þá tel ég að þau megi auka enn frekar og að álklasinn, sem nú hefur markað sér stefnu til næstu framtíðar geti skipt þar miklu máli. Ráðuneytið fékk tækifæri til að taka þátt í vinnu klasans á tveggja daga stefnumótunarfundi í Borgarnesi, þar sem saman komu fulltrúar frá um 40 stofnunum og fyrirtækjum og þökkum við fyrir það. Það rímar vel við stefnu ríkisstjórnarinnar um að efla klasastarf á Íslandi, og í vetur hefur áhersla verið lögð á að vinna með þeim sem skotið hafa rótum á Íslandi.

Öll virðiskeðjan er undir og við Íslendingar þurfum að skoða vel hvar sóknarfærin liggja. Fyrirtæki í álklasanum eru að selja þekkingu og þjónustu til álvera um allan heim. En þegar við berum okkur saman við löndin í kringum okkur er augljóst að við getum náð enn lengra. Eftir töluverðum virðisauka er að slægjast með frekari úrvinnslu og hefur þörfin fyrir nýiðnað, sem aukið getur fjölbreytni atvinnulífsins og eflt útflutning, sjaldan verið meiri en nú. Við höfum vanist þeirri einföldu hugsun, að því nær sem framleiðsluferlið er kaupandanum, þeim mun  meiri verður virðisaukinn.

Hér er heimamarkaðurinn auðvitað ekki stór en staðreyndin er sú að á  mörgum öðrum sviðum hefur okkur tekist að vinna okkur fram hjá þessari hindrun og ná árangri á opnum alþjóðlegum mörkuðum. Ég sé ekki hvers vegna okkur ætti ekki einnig að takast það með álið. Við getum lært af nágrönnum okkar í Kanada, sem hafa náð afburða góðum árangri í framleiðslu á sérhæfðum álvörum og þjónustu.  

Ég álít að álklasinn og stjórnvöld þurfi að taka nýsköpun í áliðnaði til sérstakrar umfjöllunar. Við eigum að geta náð árangri þar eins og á öðrum sviðum sem tengjast áliðnaðinum. Eins og ég hef þegar bent á, hefur áliðnaðurinn leitt af sér stóran heimamarkað fyrir fjölbreytta starfsemi þjónustufyrirtækja, sem mörg hver hafa sérhæft sig í þjónustu við áliðnaðinn, bæði hér á landi og í útlöndum. Vafalítið má efla þessa starfsemi og forystumenn í áliðnaði hafa sagt að unnt sé að auka verðmæti  álframleiðslu hér á landi með meiri og breiðari virðisaukandi starfsemi. Á þessum grunni eigum við að byggja. Sá klasi sem þegar hefur myndast í kringum álframleiðsluna og uppbyggingu álvera hér á landi er frábært upphaf.

Í umræðu um skipulag atvinnulífsins er iðulega rætt um mikilvægi þess að auka fjölbreytni – þannig megi styrkja stoðir þjóðarbúsins og minnka næmi þess fyrir sveiflum í einstökum atvinnugreinum. Þar kemur nýsköpun og atvinnuþróun til sögunnar. Hún þarf að byggjast á raunsæi og þeirri sérstöðu sem við búum yfir. Verkefnið er að styðja við hagvöxt til langs tíma á Íslandi og leiðin að því marki felst í fjölbreyttu atvinnulífi  með fótfestu í grunnatvinnuvegunum. Ekkert er líklegra til að skila okkur fram veginn en skapandi vettvangur klasastarfsins. Sú þróun er sennilega komin lengst í sjávarútvegi þar sem verðmæti og mikilvægi nýiðnaðar, sem m.a. byggir á líftækni og upplýsingatækni, mun brátt skapa jafnmiklar tekjur og frumvinnslan gerir nú.

Nokkrar hugmyndir í stefnumótunarferlinu í Borgarnesi styðja við þá sýn sem ég hef lauslega reyfað hér að framan. Einkum vil ég benda á tillögur um eflingu framhaldsmenntunar á háskólastigi í efnisfræði málma og hugmyndir um að koma á fót rannsóknarsetri, sem yrði samstarfsverkefni háskólanna, Nýsköpunarmiðstöðvar og álklasans. Þessar tvær hugmyndir fengu mestan stuðning á stefnumótunarfundi álklasans. Og ég veit að mikill áhugi er innan þessara stofnana á því að þetta verði að veruleika.

Þótt rannsóknir, menntun og nýsköpun yrðu megináherslurnar gæti rannsóknarsetrið einnig átt samstarf við álklasann um að koma verkefnum tengdum útflutningi á þekkingu og vörum á framfæri um allan heim. Þar sækjum við styrk í þá þróunarvinnu sem átt hefur sér stað í íslenskum álverum og álklasanum.

Ágætu fundarmenn.

Það fer ekki á milli mála að tilkoma álklasans skapar ný tækifæri. Miklir hagsmunir eru í húfi fyrir íslenskt efnahagslíf og full ástæða fyrir stjórnvöld að koma að því borði, til dæmis í gegnum Nýsköpunarmiðstöð og háskólasamfélagið.   

Sú aðferðafræði var notuð á fundinum í Borgarnesi að þátttakendur hugsuðu sér að árið væri 2020 og veltu fyrir sér landslaginu sem blasti þá við. Ég vil líta nær og hugsa mér ársfund Samáls að ári, þar sem við ræðum starfsemi og uppbyggingu rannsóknarseturs sem vonandi hefur þá hafið starfsemi.

Enn á eftir að útfæra þær tillögur nánar og í þeirri vinnu mun ég leggja mitt lóð á vogarskálarnar. Við munum hér á eftir undirrita viljayfirlýsingu milli ráðuneytisins, Samtaka álframleiðanda, Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, Háskólans í Reykjavík og Háskóla Íslands um að hefja undirbúning að útfærslu rannsóknarseturs í áli og efnisvísindum - en eitt af markmiðum viljayfirlýsingarinnar er að skilgreina aðgerðir sem ætlað er að auka verðmætasköpun í greininni og efla undirstöður áliðnaðarins. Ég tel að setrið verði öflugt lóð á vogarskálarnar í þeirri vinnu.

Ég hlakka til frekara samstarfs við ykkur um framþróun þessara mála og vil ennfremur þakka fyrir afar gott samstarf á liðnu ári.