Ræða á fundi Félags atvinnurekenda, 14. október 2014

ATH: Talað orð gildir

Virk samkeppni

Fundarstjóri – góðir fundarmenn!

Ég vil byrja á því að þakka Félagi atvinnurekenda fyrir að halda þennan fund undir yfirskriftinni: Borga neytendur alltaf á endanum? - er breytinga þörf? Mjög áhugavert viðfangsefni sem er mjög tímabært og verður fróðlegt að heyra þau sjónarmið sem hér munu koma fram. Ég vil hér í upphafi einnig óska nýráðnum framkvæmdastjóra félagsins, Ólafi Stephensen, til hamingju með nýja starfið og velfarnaðar í starfi og óska eftir góðu samstarfi við hann hér á þessum vettvangi.

Öll viljum við tryggja umhverfi þar sem virk samkeppni getur þrifist í frjálsu viðskiptalífi. Þetta hefur verið hluti af stefnu míns flokks alla tíð og eru grunngildin í þeirri pólítík sem ég aðhyllist– ekki síst út frá sjónarmiði okkar neytenda.

Meðal annars til þess höfum við samkeppnislög og stofnun eins og Samkeppniseftirlit. Markmið laganna er skýrt - að efla virka samkeppni í viðskiptum.

Samkeppniseftirlitinu ber að vinna gegn óeðlilegum hindrunum og takmörkunum á frelsi í atvinnurekstri, vinna gegn skaðlegri fákeppni og samkeppnishömlum og auðvelda aðgang nýrra keppinauta að markaðnum.

Samkeppniseftirlitinu er einnig ætlað að ákveða aðgerðir gegn samkeppnishamlandi hegðun fyrirtækja. Að fylgjast með þróun á einstökum mörkuðum og kanna stjórnunar- og eignatengsl milli fyrirtækja. Eftirlitið tekur til hvers konar atvinnustarfsemi án tillits til þess hvort hún er rekin af einstaklingum, félögum, opinberum aðilum eða öðrum.

Frá því ég tók við embætti ráðherra samkeppnismála hef ég lagt ákveðnar áherslur hvað þessi mál varðar. Meðal annars beitti ég mér fyrir auknum fjárframlögum til Samkeppniseftirlitsins í fjárlögum þessa árs til að hraða afgreiðslu mála. Málshraði var að mínum dómi of hægur og það skiptir virkilegu máli að málin séu afgreidd hratt og vel til að tryggja sem virkasta samkeppni og til að hægt sé að grípa inn í þar sem brotalamir eru.

En einnig hef ég lagt á það áherslu að Samkeppniseftirlitið sinni í meira mæli leiðbeiningum og forvörnum með virku samtali við atvinnulífið. Ég tel best ef hægt er að koma í veg fyrir brot með því að veita upplýsingar og leiðbeina þegar eftir því er leitað. „Að byrgja brunninn áður en barnið dettur ofan í hann.“ Með því móti verður minnstur kostnaður fyrir alla. Þess vegna lagði ég til við núverandi fjárlagagerð að sérstök áhersla yrði lögð á þessa þætti á næsta ári með auknu fjárframlagi.

Það getur oft verið snúið fyrir fyrirtæki að átta sig á hvort að þau eru með háttsemi sinni að brjóta samkeppnislög. Því skiptir máli að upplýsa með virkum hætti – að vinna í forvörnunum – en einnig að Samkeppniseftirlitið svari spurningum fyrirtækja hratt og vel, að svo miklu marki sem hægt er, til að tryggt sé að þeir sem vilji stunda heiðarleg viðskipti innan ramma samkeppnislaga geti gert það. Ekkert okkar vill brjóta lög – það leyfi ég mér að fullyrða.

Síðastliðið sumar var unnin hagfræðileg álitsgerð fyrir Samkeppniseftirlitið um efnahagsleg áhrif ákvarðana Samkeppniseftirlitsins á árabilinu 2005-2014. Í þeirri greiningu var stuðst við viðmið sem gefin eru út af OECD og var niðurstaðan að ábatinn á þessu tímabili hafi verið um 98 milljarðar króna (uppreiknað til verðlags í maí 2014).

Sé tekið mið af þessum upphæðum má ljóst vera að Samkeppniseftirlitið og samkeppnislögin séu að skila sér í þágu okkar neytenda. Það er mikilvægt að tryggja hér áfram öflugt eftirlit með samkeppni og að því mun ég og ráðuneyti mitt vinna áfram.

Góðir fundarmenn,

Ég tel eðlilegt að samkeppnislög nái til allra atvinnugreina, þar með talið Mjólkursamsölunnar. Ég held að við séum öll sammála um að einokunarstaða, án tilefnis, leiðir til tjóns og sóunar við nýtingu framleiðsluþátta. Einokun verður seint til hagsbóta fyrir neytendur og fákeppni vinnur gegn eðlilegri framþróun, nýsköpun og frumkvöðlakrafti. Ég vil þó segja vegna umræðunnar um mjólkuriðnaðinn að sem betur fer hafa sprottið upp lítil fyrirtæki á borð við Kú og Örnu, þó þeirra innkoma inn á markaðinn hafi, eins og dæmin sanna, ekki reynst auðveld. Okkur ber að fagna komu slíkra fyrirtækja á markað því við þurfum á nýsköpun í öllum greinum að halda til að auka verðmætasköpun, fjölga störfum og nýta öll tækifæri.

Það þurfa allir að þola virka samkeppni. Hún felur í sér áskoranir um að gera betur og standa sig. Það er síðan viðskiptavinarins að ákveða hvert hann vill beina viðskiptum sínum. Samkeppni leiðir til þess að fyrirtæki leita leiða til hagkvæmari reksturs, minni sóunar og á endanum bættrar þjónustu og lægra verðs.

Ég tel t.d. jákvætt að fá aukna samkeppni á innlendan matvælamarkað. Í því ljósi hef ég m.a. fagnað áhuga Costco á að stofna til viðskipta hér á landi. Ég trúi því og treysti að allir boðberar frelsins fagni þeim áformum ekki síður en ég.

Svo ég víki mér að nýlegri ákvörðun Samkeppniseftirlitsins um að leggja 370 milljóna króna sekt á Mjólkursamsöluna fyrir að beita smærri keppinauta samkeppnishamlandi mismunun. Málið fer nú til meðferðar hjá áfrýjunarnefnd samkeppnismála en þegar áfýjunarnefndin hefur tekið sína ákvörðun er hægt að vísa henni til dómstóla. Verði það gert er ljóst að það mun líða nokkur tími þangað til endanleg niðurstaða fæst og mikilvægt að hafa það í huga áður en dómar eru felldir. Verði niðurstaða Samkeppniseftirlitsins staðfest af áfrýjunarnefnd og eftir atvikum dómstólum er ljóst að málið er grafalvarlegt.

Eins og ég sagði áðan er ég almennt þeirrar skoðunar að allur atvinnurekstur eigi að búa við sambærileg skilyrði og það á einnig við um MS. Það hafa verið færð fram ákveðin rök fyrir þessum undanþágum en það eru sannarlega vísbendingar í þessu máli um að undanþágur frá samkeppnislögunum hafi ekki skilað þeim árangri sem stefnt var að.

Landbúnaðarráðherra hefur hafið endurskoðun á kerfinu. Sett hefur verið á fót þverfagleg nefnd auk þess sem Hagfræðistofnun HÍ er að skoða hvaða áhrif þetta kerfi hefur haft á hag neytenda. Ég tel að endurskoðun á landbúnaðarkerfinu sé tímabær. Okkur er öllum hollt að endurskoða málin með reglubundnum hætti og því fagna ég viðleitni landbúnaðarráðherra til þess nú.

Það er mikilvægt, óháð endanlegri niðurstöðu í máli MS, að fara vel yfir hvort undanþágur í búvörulögum hafi náð markmiðum sínum, hvort forsendurnar hafi verið réttar, hvernig og hvort þetta hefur skilað sér til neytenda. Reynist niðurstaðan sú að neytendur hafi borið skertan hlut frá borði eigum við að gera á því breytingar.

Ég tel líklegt að út úr fyrrnefndri heildarendurskoðun kerfisins komi breytingar – en það er of snemmt að segja til um hversu stórar eða nákvæmlega á hvaða sviðum. Fyrirfram tel ég að það myndi auka samkeppni í landbúnaði að afnema undanþágur frá samkeppnislögum þannig að sú grein búi við sömu skilyrði og aðrar og að því eigum við að stefna.

Það er einnig áhugavert hvað landbúnaðinn varðar að nefna dæmið um afnám tolla á grænmeti. Þegar það var gert í byrjun aldarinnar og í staðinn tekinn upp stuðningur til innlendra framleiðenda á heildsölustigi og um leið fallið frá markaðstruflandi aðgangshindrunum á smásölustigi, létu jákvæð áhrif þess ekki á sér standa. Innlend framleiðsla jókst, smásöluverð lækkaði og neysla jókst. Þessar breytingar bættu þannig bæði hag innlendra grænmetisframleiðenda og neytenda. Við eigum að vera óhrædd við að skoða áhrif af sambærilegri leið víðar í landbúnaðarkerfinu.

En það eru fleiri þættir tengdir matvælunum sem hafa verið í fréttum eins og vart hefur farið framhjá fundarmönnum. Í síðustu viku úrskurðaði ESA, eftirlitsstofnun EFTA, að bann við innflutningi á hráu kjöti bryti í bága við EES-samninginn. Í því fólust ákveðin tíðindi. Ég tel ljóst að þessi niðurstaða, ef hún verður staðfest, muni breyta ýmsu fyrir neytendur, sem og fyrir bændur. Samkeppni mun aukast, hvort sem er milli íslenskra og erlendra framleiðenda eða á smásölumarkaðnum.

Ég hef áður lýst þeirri skoðun minni að við eigum að afnema hömlur á innflutningi á þeim matvælum sem við ekki getum framleitt. Ég hef haft ákveðinn skilning á þeim sjónarmiðum að setja takmarkanir á innflutningi annarra afurða sem eru í beinni samkeppni við innlenda framleiðslu – þó ég styðji eðlilega aukna samkeppni. Þessi niðurstaða ESA, ef hún verður staðfest, mun án nokkurs vafa hafa töluverð áhrif á íslenskum matvörumarkaði.

Góðir fundarmenn,

Stóra viðfangsefnið er að tryggja neytendavernd og frelsi á markaði. Heilbrigð samkeppni með landbúnaðarafurðir þarf síður en svo að ganga gegn hagsmunum bænda – þvert á móti. Ég hef fulla trú á því að hægt sé að ná þeim markmiðum þannig að allir verði betur settir, bændur, neytendur og verslunin í landinu.

Ég hlakka til að sitja hér áfram með ykkur og ítreka þakkir til félagsins fyrir að taka þessa umræðu hér upp í dag.